Ҡуян баҙарҙа нисек бүре һатҡан

Зөлфиә Кускилдина

әкиәттәр, хикәйәләр

Рәссамы Артур Василов 

Балалар яҙыусыһы, Шәйехзада Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты Зөлфиә Кускилдинаның «Ҡуян баҙарҙа нисек бүре һатҡан» тигән китабына кесе һәм урта мәктәп йәшендәге балалар өсөн хикәйә һәм әкиәттәр индерелде.

Автор бала белергә һәм аңларға тейешле хәл-күренештәрҙе художество саралары менән еткереү оҫталығына эйә. Әҙибә кешеләр һәм беҙҙе уратып алған донъя хаҡында, кескәйҙәр һәм ололар араһындағы мөнәсәбәттәр тураһында мауыҡтырғыс мажаралар уйлап сығара. Әҫәрҙәрҙең теле бай һәм шиғриәтле.

Һаумы, кескей дуҫым!

...Ҡояшлы матур ял көнө. Атайым, әсәйем, ниһайәт, өйҙә. Өләсәйем ҡоймаҡ ҡоя, атайым баҡсала йәшелсә ултырта.

Мин әсәйемдең ял көндәрен шул тиклем көтөп алам! Уның менән бергә ултырып һүрәт төшөрөүе, урамға сығып уйнауы күңелле. Яратҡан әкиәттәремде икәүләп уҡыһаҡ, мин айырыуса бәхетле.

Ваҡыты булмаһа: «Әсәй, ҡасан уҡыйһың? Ултыр инде!» — тип уның артынан ҡалмайым...

Ул саҡтар күптән уҙҙы инде. Хәҙер мин үҙем әсәй булдым. Бәләкәс улым әкиәт тыңламайынса йоҡларға ятмай. Көн дә һөйләтә. Ниндәй тылсымлы көс тарта икән улымды бындай минуттарҙа? Бәлки, әсәһе яғымлы итеп уҡыған әкиәттәрҙәге яуыз аждаһалар, мәскәй әбейҙәр, шүрәлеләр ҡурҡыныс түгелдер? Ә бер ниндәй ҡаршылыҡтар алдында ҡаушап ҡалмаған бәһлеүән, ҡыйыу батырҙар уның күңелендә ышаныс тыуҙыра, киләсәккә көс бирәлер?!.

Ҡәҙерле кескәй дуҫым!

Был китаптағы әкиәттәрҙә барыһы ла тормоштан мажара табып йәшәй. Ҡоштар белем ала, йәшелсәләр матурлыҡ конкурсы үткәрә, бүре ҡышын еләк үҫтерә, ҡуяндар бүреләрҙе баҙарҙа һата... Ә, туҡтағыҙ әле, бөтәһен дә һөйләй башланым түгелме һуң? Әйҙәгеҙ, булмаһа, үҙегеҙ уҡып сығығыҙ. Шунан һуң бәхәсләшеп алырбыҙ. Кемдер уйланыр, кемдер шарҡылдап көлөр, кемдер үҙенең фекерен миңә яҙып ебәрер. Ғөмүмән, был йыйынтыҡтағы әҫәрҙәр һине битараф ҡалдырмаһа, мин бик шат булыр инем.

Ысын күңелдән һинең менән дуҫлашҡым килә, кескәй дуҫым! Был дуҫлыҡ оҙон-оҙаҡ йылдар буйы дауам итһен ине.

Һине яратып, Зөлфиә апайың Кускилдина

Урман эйәләре

Ҡуян баҙарҙа нисек бүре һатҡан

Ҡуяндар бик күп быуаттар буйына йыртҡыстарҙан йәберһетелеп йәшәгән, ти.

Бер мәл уларҙың түҙемлеге һуңғы сиккә еткән. Ни эшләп әле улар бүренән, төлкөнән кәмһетелеп йәшәргә тейеш? «Ҡурҡаҡ ҡуян» тигән ҡушамат та таҡҡандар бит әле, етмәһә.

Бер Батыр ҡуян урмандағы бөтөн ҡуяндарҙы йыйған да былай тип әйткән:

—Туғандар, яуыздарҙың ҡулына эләкмәү тураһында көнө-төнө уйлап көн итәбеҙ. Уларҙың көсө тешендә икән, беҙҙең көс аҡылда булһын. Кем дә кем дошмандарыбыҙҙы төп башына ултырта ала, шуға ҡыш сығырлыҡ кишер, ике тоҡ кәбеҫтә бирелә.

Хәҙерге заман ҡуяндары элеккеләренән ныҡ айырыла икән. Уларҙың кеҫә телефондары, компьютерҙары бар. Кишерҙе лә ябай ғына кимереп ашамайҙар, ә һут эшләп әсәләр икән. Модалы, ҡупшы итеп кейенәләр.

Бер көндө Эретеш исемле бүрегә Интернет аша ҡыҙыҡлы хат килгән: «Һин яратҡан йомшаҡ итле ҡуяндар ояһын таптыҡ. Ҡыҙыҡһындырһа, йөҙ тоҡ яҡшы кишер табып (ауылда иң тәмлеһе — Фәниә апайҙа), туғандарың менән шундай адрес буйынса кил...»

Компьютерын япҡан да Эретеш туғандарына бойороҡ бирергә сапҡан. Бүреләр бик оҙаҡ кәңәшләшкән, уйлашҡан да эшкә тотонған. Әй, зыҡ ҡубышып, тоҡ-тоҡ кишер тултыралар, ти. Фәниә апайҙың бөтә кишерен ҡаҙып алғандар, ти. Байтаҡ тоҡ тулғас, ҙур машинаға тейәп, адрес буйынса киткәндәр. Ҡуян соҡоро тигән бер ярға барып етеүҙәре булған, Эретештең кеҫә телефоны шылтыраған. Унан ҡәтғи бойороҡ яңғыраған:

— Алло, кишерҙе соҡорға бушатығыҙ ҙа тоҡтарығыҙ эсенә инеп ултырығыҙ; тоҡ баштарын бәйләп, кире машина эсенә тейәлегеҙ. Ҡуяндар һеҙҙе күрмәһен.

Бүреләр был һүҙҙәргә бик аптыраһа ла, бөтәһен дә әйтелгәнсә эшләгән. Тоҡтары барыһына ла еткән.

Телефондан Эретеш менән һөйләшкән теге йәнлек, машинаға ултырып, быларҙы баҙарға алып киткән. Ул Батыр ҡуян булып сыҡҡан.

Оҙаҡ ҡына барғандар, ти. Бер урман баҙарына килеп еткәндәр. Баҙар гөрләп тора икән. Батыр ҡуян кемгәлер шылтыратҡан. Шунда йөрөгән Төлкөбикә:

— Дуҫҡайым, нимә һатырға сыҡтың? — тип һораған.

— Ә бына йөҙ тоҡ ҡуян һатам. Теге Эретеш бүрегә шылтыратҡайным да, һаман юҡ, - тигән, тоҡтарға күрһәтеп.

Төлкөбикәнең ҡолағы «ҡарп» итеп ҡалған.

— Дуҫҡайым, көт әле, көтөп төр. Ул яуыз бүрегә шул хәтлем һый нимәгә кәрәк? Әллә, дуҫтарса һөйләшәбеҙме?

— Әйҙә һуң... Төлкөбикә, һиңә арзаныраҡ та биреп ебәрермен. Бына машинаһы менән бергә алып кит.

Төлкөбикә шатлығынан үрле-ҡырлы һикергән. Бер машина ҡуян уның хыялына ла инеп сыҡҡаны булмаған, ти. Батыр ҡуян аҡсаһын алған да күҙҙән юғалған, ти.

Хәтер урманға ҡасҡан

Ҡәҙерле дуҫым, Хәтер нимә икәнен беләһеңме? Ул һәр беребеҙҙә йәшәй. Барлыҡ тере йән эйәһе кеүек, бойоға йә шатлана, шаяра йә илай. Беҙ ҡайғырһаҡ - ул да ҡайғыра. Хатта үпкәләй ҙә белә. Ышанмайһыңмы?! Улайһа, бер булған хәлде һөйләйем әле...

Бер урманда Бүре балаһы йәшәгән. Ул шул тиклем иркә, ти. Төшкө аш ашағанда әсәһенән:

— Һөткә шәкәр ҡомо һал, — тип таптырған. Әсәһе уға итте лә сәйнәп кенә ҡаптырған. Үҙенең дә теше бар бит инде.

Әсәһе улын иртән мәктәпкә барырға уята алмай йонсоған. Уның тәпәйҙәрен ҡауырһын менән генә ҡытыҡлаған. Бәпесе уянғансы уны үбә лә үбә икән.

Иренеп, теләмәйенсә генә уҡығаны, мыжыҡлығы өсөн Бүре балаһына Иркәбай тип исем таҡҡандар. «Белмәйем», «оноттом», «хәтерләмәйем» тигән һүҙҙәрҙе генә ярата икән ул.

Мәҫәлән, урман географияһы уҡытыусыһы Иркәбайҙың тыуған өңөнөң ҡайҙалығын һораһа, ул, күҙ ҙә йоммай:

— Ә мин белмәйем, — тип тиҙерәк ҡотолорға тырышҡан.

— Әсәйеңдең исемен дә белмәйһеңдер әле һин, былай булғас?

— Хәтерләмәйем.

— Атайыңдың исеме нисек?

— Онотҡанмын.

Әлбиттә, уҡытыусылар Иркәбайға ышанмаған. Өлкәндәрҙең уның ҡылыҡтарына аптырағанын күреп, Бүре балаһы: «Беләм мин һеҙҙе! Берәй тапҡыр дөрөҫ яуап бирһәм, көн һайын өйгә эште таптыра башлаясаҡһығыҙ! Юҡ инде, хәтерһеҙ булып ҡыланыуым яҡшыраҡ», — тип уйлаған.

Көндән-көн шулай дауам иткән. Иркәбай уҡыу йылы аҙағында «бер нәмә лә белмәйем», «бер нәмә лә хәтерләмәйем» тигән һүҙҙәргә шул тиклем өйрәнеп киткән, хатта дуҫтарын танымай һәм иҫәнләшмәй башлаған. Ә бер көн иртән үҙен үбеп уятҡан бүренең әсәһе икәнен дә иҫенә төшөрә алмаған. Шунда ғына ул ысынлап та хәтерен юғалтҡанын аңлаған.

Иркәбайҙың ҡото осҡан. Карауатынан һикереп торған да, бер кемгә бер нәмә лә әйтмәй, урманға һыпыртҡан.

Урманда ағас төпһәһенә ултырып, үкереп иларға тотонған Иркәбай:

— Ошо юлдан күпме йөрөнөм, уның ҡайҙа алып барып сыҡҡанын онотҡанмын. Шулай ҙа буламы икән ни һуң?

Бүре балаһының яңағынан күҙ йәштәре аҡҡан.

— Уф! — тигән нәҙек кенә тауыш ишетелгән.

— Кем бар бында? — тип һораған ҡурҡышынан Иркәбай, тирә-яғына ҡаранып.

— Ниңә миңә тоҙло һыу һибәһең? Былай ҙа һыуһап ултырам.

Бүре балаһы, башын эйеп ҡарағас, нәҙекәйбил Мәтрүшкәне күреп ҡалған.

— Ғәфү ит! — тип, Иркәбай ситкәрәк киткән. — Яңылыш ҡына булды...

— Иғтибарлы бул, зинһар өсөн! Нимә балауыҙ һығаһың? Берәй нәмә булдымы әллә? Һөйләп бирһәң, үҙеңә еңел булып китер!

Иркәбай бик ауыр итеп һулаған да, таралышып бөткән фекерҙәрен туплап, нисек итеп бик оҙаҡ ата-әсәһе, дуҫтары, уҡытыусылары алдында хәтерһеҙ булып ҡыланғанын һөйләп биргән.

- Шулай йөрөй торғас, хәтерем мине ташлап ҡасты. Хәҙер уны ҡайҙан табып алырға ла белмәйем, - тигән.

Мәтрүшкә Бүре балаһын иғтибар менән тыңлаған. Аптырауҙан япраҡтарын һелкетеп-һелкетеп алған. Уйлана торғас:

— Беләһеңме, хәтер тере йән бит ул, — тигән. — Ысын-ысын. Ул үпкәләй ҙә белә.

Иркәбай:

— Мин уны үпкәләткәнмен, тимәксеһең инде? Нисек итеп үпкәләтәйем ти мин уны?

— Эйе, йүләркәй, гел генә «хәтерем юҡ» тип йөрөгәнһең дә инде. Ҡайғырма! Хаталарҙы төҙәтеп була бит ул.

Иркәбай шатланып киткән.

— Нисек итеп? Әйтә һал инде! Өйрәт инде!

— Һе! Бик тә ябай был эш. Ни күрәһең, ни ишетәһең — бөтәһен дә хәтер һандығыңа һала бар. Ҡолағыңа киртеп ҡуй: белгәнеңде «белмәйем», хәтерләгәнеңде «хәтерләмәйем», иҫеңдә тотҡаныңды «оноттом» тип әйтмә, йәме!

Иркәбай Мәтрүшкәнең һүҙҙәрен уйлай-уйлай өңөнә табан атлаған. Бер шишмә янына барып сыҡҡан. Дегәнәк япрағына һыу тултырып, Мәтрүшкәгә кире әйләнеп барған да уға һыу ҡойған.

Шунан бирле Иркәбай үҙгәреп киткән, ти. Мәктәпкә иң алда килә икән. Уҡытыусыларҙың ни һөйләгәнен хәтерендә ҡалдырырға тырышҡан.

Салт ҡояшлы бер иртәлә уға хәтере әйләнеп ҡайтҡан, ти. Кемдеңдер тәпәйен ҡауырһын менән иркәләгәненә уянып китһә, ҡаршыһында атаһы менән әсәһе йылмайып тора, ти. Ҡапыл уларҙың исемдәре, ҡайҙа йәшәгәндәре Иркәбайҙың иҫенә килеп төшкән. Иң мөһиме, ул үҙенең кемлеген һәм ни өсөн донъяға килгәнен аңлаған, ти.

Ҡышын бешкән еләк

I

Барлыҡ төлкөләр ҙә алдаҡсы, тип уйлаһағыҙ, ныҡ яңылышаһығыҙ. Уларҙың араһында ла әҙәпле һәм мәрхәмәтлеләре бар. Әйҙәгеҙ әле, мин һеҙгә шуларҙың береһе тураһында һөйләйем.

Был һәйбәт төлкө ҡала һәм ауылдарҙан алыҫ булған ҡарурманда йәшәй, ти. Дуҫтары өсәү генә икән: Айыу, Ҡуян һәм Бүре.

Бер мәл ул Айыу менән ҡыш тураһында хәбәр ҡуйырта. Төлкө ҡышты бик яратҡан, ти. Ни өсөн, тиһегеҙме? Иҫ китмәле матур тун кейеп, ҡупшыҡайланып йөрөй бит ул был миҙгелдә. Ә Айыу ҡышты һис өнәмәүен әйтә.

— Ҡышын да еләк үҫһә, йоҡлап ятмаҫ инем дә ул... Үҫмәй шул, үҫмәй, — тип, ул тәрән итеп иҫнәй ҙә өң өсөн урын эҙләргә китә.

«Вәт, бәхетһеҙ Айыу! Яратҡан ризығы булмағас ни, ғүмерен заяға үткәреп, йоҡлап тик ята бахырҡай», — тип уйлай Төлкө.

Бәй-бәй, шулай ғәҙеллек буламы инде? Әлбиттә, булмай! Төлкө, үҙенең йәшелсә-емеш баҡсаһында бәләкәй генә түтәл ҡаҙып, иртә яҙҙан еләк ултырта. Еләге үҙе эре, үҙе татлы булып бешә. Их, оҙаҡ үҫмәй шул еләк. Йәй аҙағында һабаҡтарында бер емеш тә ҡалмай.

Кәйефе китһә лә, Төлкө төшөнкөлөккә бирелмәй. Иң аҙаҡҡы емештәрҙең орлоғон йыйып, шуларҙы иртә яҙҙан тағы сәсә.

Бик күп йыл шулай дауам итә. Бына бер ваҡыт ул декабрь аҙағында, барлыҡ донъя Яңы йыл мөғжизәләрен көткәндә, Ҡуян менән Бүре дуҫына, ҡарҙан таҙартып, түтәлендә үҫкән еләкте күрһәтә. Тегеләр үҙ күҙҙәренә үҙҙәре ышанмай.

— Кит, булмаҫ та инде!

Төлкө йылмайып ҡына ҡуя:

— Эш башлағанда мин дә шулай уйлағайным.

— Һы, аңлатып бир инде: үҙең дә ышанып етмәгәс, был эшкә ниңә тотондоң? — тип һорай Бүре.

— Ана, Айыу бит ярты ғүмерен йоҡлап үткәрә.

— Йоҡлаһа ни...

— Ниңә бәйләнәһең әле уға? — тип асыулана Ҡуян Бүрегә. — Ышанһа ни, ышанмаһа ни — ҡыҫылаһың да тораһың. Һүҙ бутҡаһы бешергәнсе, әйҙәгеҙ, уңышты йыйып алайыҡ...

— Шунан? — тип, Бүре ҡулдарын ыуып ҡуя шатлығынан.

— Уңышты баҙарға алып барайыҡ.

— Шунан?

— Һатайыҡ...

— Шунан?!!

— Һәр беребеҙгә яңы тун алайыҡ.

— Дөрөҫ! — Бүре хатта сәпәкәйләп ебәрә.

— Юҡҡа хыялланмағыҙ! Мин еләкте һатыр өсөн үҫтермәнем.

— Нишләп? — тип ҡысҡырып ебәрә Ҡуян менән Бүре.

— Яҡыныраҡ килегеҙ, серем бар ине, — Төлкө дуҫтарының ҡолағына нимәлер шыбырлай.

Ғәҙәттәгесә, ҡыш урталарында Айыу рәхәтләнеп йоҡлай. Урманда буран, һыуыҡ булғанын да, әсе елдәрҙән ағас ҡайырылары ярғыланып бөткәнен дә һиҙмәй. Уның төрлө тамырҙар аҫтындағы өңөндә — тыныс, йылы, ҡоро...

Төлкө Айыу өңөнөң тирә-яғын ҡарҙан таҙарта ла дөбөр-шатыр ишек ҡаға.

Айыу әйләнеп кенә ята, күҙен дә асып ҡарамай, исмаһам.

Төлкө тағы ла нығыраҡ ҡаға ишекте.

Ә Айыу төшөндә, урман ҡырҡыусыларҙың балта тауыштары ишетелә, тип уйлап, тағы әйләнеп ята ла рәхәтләнеп мышнап китә.

— Вәт йоҡлай, ә! — тип аптырай Төлкө.

Ҡуян менән Төлкө өң башына менеп баҫа ла таяҡ менән йән көстәренә һуға башлай.

— Тор, йоҡосо! Дуҫтарың килде бит!

Айыу башта бер күҙен оҙаҡ итеп аса-йома, унан икенсеһен... Әкрен генә урынынан ҡуҙғала.

— Һеҙгә минән ни кәрәк? — тип мыжый. — Ниңә уяттығыҙ?

— Һағындыҡ һине, — тип яуап бирә Төлкө.

Айыу ҡунаҡтарҙы өңөнә индерә.

— Йоҡом килә!

— Йоҡоңдо туйҙырырһың әле... Яңы йыл яҡынлашып килә!

— Бик матур төш күргәйнем. Телде йоторлоҡ еләк ашайым, имеш.

Был һүҙҙәрҙән Төлкө ҡыуанып китә.

— Айыу дуҫ, теләһәң, мин һине еләк менән һыйлайым.

Айыу асыуланып тәпәйен һелтәй.

— Йәнде көйҙөрмә әле.

— Мин һинең өсөн ысын еләк үҫтерҙем.

Айыу был юлы ла ышанмай.

— Һине намыҫлы икән, тиһәм...

— Нишләп алдайым ти инде?

— Ҡышын еләк үҫкәнен кемдең күргәне бар, ә?! Балан-маҙар, миләш-фәлән, тиһәң, бер хәл!..

— Ышанмаһаң, әйҙә, миңә киттек. - Төлкө Айыуҙы, тәпәйенән тотоп, еләк-емеш баҡсаһына алып бара.

Ҡар өҫтөндә үҫкән еләктәрҙе күреп, Айыу телһеҙ ҡала. Үҙ күҙҙәренә үҙе ышанмай, дуҫына асығын ғына һөйләп биреүен үтенә.

Төлкө ошондай еләк үҫтереү өсөн байтаҡ йылдар көс түккәнен әйтә.

— Был бит ҙур хеҙмәт! — тип шаҡ ҡата Айыу. — Нимә тип шулай тырыштың?

— Һине яратҡан өсөн, — тип һүҙгә ҡушыла Ҡуян.

— Һине йәлләп шулай эшләне: ярты ғүмереңде йоҡлап үткәрәһең бит. Барлыҡ ғүмереңде, тиһәң дә ярай, — тип өҫтәй Бүре.

— Минең Яңы йылды бөтөн дуҫтарым менән бергә ҡаршылағым килде, — ти Төлкө, күҙҙәрен аҫҡа төбәп.

Айыу, илап ебәреүҙән саҡ тыйылып, Төлкө, Ҡуян, Бүрене ҡосаҡлап ала. Шунан еләк алып Төлкөгә тоттора.

Ҡанатһыҙ турғай

Кешеләр генә түгел, хайуандар, бөжәктәр, хатта ҡоштар ҙа мәктәпкә уҡырға йөрөй. Эйе, ысын. Улар ҙа иртән тора алмай мыжыйҙар, көйһөҙләнәләр, йоҡолары туймай. Кисен әҙерләп ҡуймаһалар, иртән портфелдәрен оҙаҡ итеп тултырып маташалар.

Пыҡ-Пыҡ тигән турғай балаһы, мәктәпкә бер ҡасан да бармайым, тип тәүҙән үк ата-әсәһенә ультиматум ҡуйған.

— Кәрәкмәй миңә һеҙҙең мәктәбегеҙ! Оса беләм, серәкәйҙе селәүсендән күҙемде йомоп та айыра беләм — миңә шул еткән. Кәрәкмәй, инәлмәгеҙ ҙә, әрләмәгеҙ ҙә! — тип өҙөп әйткән.

— Үҫергә, аҡыл йыйырға кәрәк. Бейеккә осор өсөн белем кәрәк! Ниндәй бөжәктәр туҡланыу өсөн файҙалы, ҡайһылары зыянлы икәнен дә аңламайһың әле. Оя ҡороуҙың да үҙ нескәлектәре бар. Бөтәһен дә мәктәптә өйрәтәләр, күрһәтәләр, - тип төрлөсә өгөтләп ҡараған ата-әсәһе, әммә Пыҡ-Пыҡ ҡолағына ла элмәгән.

Туғандары мәктәптә саҡта, был урам буйында эшһеҙлектән саңға ҡойонған, вағыраҡ турғайҙарҙы баҫтырып ҡоттарын алған, ҡаса-боҫа күрше ояларҙы ҡыйратҡан.

Күршеләрендә генә бер һандуғас ғаиләһе йәшәгән. Улар бик матур йырлағандар, ти. Һылыулығы, аҡылы, хәтәр моңло тауышы менән йырсы кинйә ҡыҙҙары айырылып торған. Тауышы сылтыр шишмә һымаҡ ағылған. Ҡоштар уны тыңлар өсөн әллә ҡайһы алыҫ яҡтарҙан йыйылған. Һоҡланып, беҙҙең Ынйыҡайыбыҙ, тип йөрөткәндәр.

Уны барыһы ла яратҡан. Пыҡ-Пыҡ та һандуғас ҡыҙын бик оҡшата икән. Ҡауырһындарын ҡабартып, артынан эйәреп осоп йөрөгән. Үҫкәс, мин йырсыҡайҙы кәләш итеп аласаҡмын, тип хыялланған турғай. Ә Ынйыҡай турғай балаһын күҙенә лә элмәгән.

Мәктәптән ҡошсоҡтар гөрләшеп ҡайтҡан саҡта, Пыҡ-Пыҡ:

— Уҡы, уҡы, башыңды серет, дүрткүҙ, — тип телен сығарып, күҙлек кейгәне өсөн өкө балаһынан көлөп ҡалыр булған. Башҡаларҙы ла үсекләгән.

Күп ваҡыт үткән. Ҡошсоҡтар көслө, аҡыллы ҡоштарға әйләнгән.

Мәктәпте тамамларға ваҡыт еткән. Һәр кем, үҙенең уҡытыусыһына иң матур теләктәр теләп, мең-мең рәхмәт әйткән.

Бөркөт малайы - бәһлеүән, ғорур ҡош бейек ҡаяларға үрләгән. Гүзәл, тырыш ҡарлуғас мауыҡтырғыс йылы яҡтарға осҡан. Иректе яратҡан кәкүк урман эсендә үҙ бәхетен эҙләргә сығып киткән. Уҡыу алдынғыһы өкөнө артабан белем алырға сит илдәргә саҡырғандар.

Ә һандуғас ҡыҙы Ынйыҡай иҫ киткес сибәр ҡошҡа әйләнгән. Уның һайрауын тыңлап таң ҡалғандар. Урманда уны, яратып, беҙҙең «йондоҙобоҙ» тип йөрөткәндәр.

Теге Пыҡ-Пыҡ ҡына һаман ялбырап урам ҡыҙырған. Ни тамаҡ туйҙырырлыҡ та һөнәре, ни алыҫҡа осорлоҡ, донъя көтөрлөк белеме юҡ. Аслы-туҡлы тегендә-бында һуғылып йөрөй, ти. Уға «ҡанатһыҙ турғай» тигән ҡушамат таҡҡандар.

Оҙонҡул

Борон хайуандар бик татыу йәшәгән. Бер-береһенә ҡунаҡҡа йөрөшөргә яратҡандар. Төрлө һый әҙерләп, ҡунаҡҡа саҡырышҡандар, күңел асҡандар.

Ҡуяндар ҙа, бүреләр ҙә, айыуҙар ҙа, төлкөләр ҙә ғаиләләре менән дуҫ, ти.

Араларында татлы теле, ҡабарып торған ҡалын ҡойроғо менән хәйләкәр Төлкө айырылып торған. Башҡаларҙың елкәһендә йәшәргә яратҡан ул.

Быныһына иҫ тә китмәҫ ине, бәлки. Тағы ла насарыраҡ ғәҙәте булған уның. Ҡунаҡҡа барһа, шым ғына берәй нәмә сәлдерә лә ҡуя икән. Бер кем күрмәгәндә кеҫәһенә һала ла ала, имеш. Энә менән епкә тиклем урлаған.

Бер ваҡыт Айыу хайуандарҙы үҙенә ҡунаҡҡа саҡырған. Ашатҡан, баллап сәй эсергән. Бейегәндәр, йырлағандар. Ҡунаҡтар киткәс, ҡараһа, өйөндә яратҡан һунар бысағы юҡ. Эҙләп табалмағас, Төлкөгә шик төшкән. Бик асыуланған, ти, Айыу.

Урлашыуҙан Төлкөнөң алғы тәпәйе көндән-көн оҙоная башлаған. Шул тиклем оҙонайған, йәнлектәрҙең иҫтәре киткән. Улар уғрыны күҙәтергә тотонған. Төлкө ҡайғыға ҡалған. Тик насар ғәҙәтен ташлай алмаған.

Бүренең тыуған көнөндә Айыу Төлкөнөң кеҫәһенә нимәлер һалғанын күреп ҡалған.

— Әһә, тоттом! Оҙонҡул! Хәҙер ҡулыңды ҡыҫҡартам мин һинең, бур! — тип Айыу Төлкөгә ташланған.

— Нимә һин? Аңһыҙ! Бына бит ҡойроғомдо тарарға торам, — тип кеҫәһенән алтын тараҡ сығарып күрһәткән Төлкө.

Ләкин хәйләкәр был юлы ҡотола алмаған.

— Әйҙә, киттек өйөңә, — тигән Айыу.

— Мин бит ҡунаҡҡа һеҙҙе киләһе аҙнаға саҡырырға тора инем.

— Юҡ, минең бөгөн барғым килә.

Төлкөнөң Айыуҙы өйөнә алып ҡайтмай сараһы ҡалмаған. Үҙегеҙ беләһегеҙ, бик көслө бит инде ул Айыу: асыуланһа, тотоп тыйып булмай.

Ишектән инеү менән, ҡунаҡ өҫтәлдә үҙенең ялтырап торған һунар бысағын күреп ҡалған да:

— Әһә! Оҙон ҡулыңды ҡыҫҡартам хәҙер, — тигән.

Төлкө бик ҡурҡҡан. Илаған. «Ҡабат урлашмайым», — тип ғәфү үтенгән.

Айыу уға шарт ҡуйған.

— Кемдән ниндәй әйбер сәлдерҙең, бөгөн үк таратып бир! — тигән. — Юҡһа минән һиңә ҡотолоу юҡ!

Төлкө йәнлектәрҙән урлаған әйберҙәрен ҡысҡырып йырлай-йырлай тарата икән:

— Бүре, һин өйҙәме ул? Бына алтын тарағың.

Ҡабат әйбер сәлдермәйем,

Ҡыҫҡар, ҡулым, ҡыҫҡар, ҡулым,

Һин ҡыҫҡарһаң, оҙон ҡулым,

Уңып торор һәр саҡ юлым!

Ҡуяндың өйөнә лә барып ингән Төлкө:

— Ҡуян дуҫым, ал кишер ҡырғысыңды!

Ҡабат әйбер сәлдермәйем,

Ҡыҫҡар, ҡулым, ҡыҫҡар, ҡулым,

Һин ҡыҫҡарһаң, оҙон ҡулым,

Уңып торор һәр саҡ юлым!

Ҡуянға бик оҡшаған был йыр. Төлкөгә ҡушылып йырлап та ебәргән.

Төлкө бер көн йырлаған шул йырын, ике көн... Их, берәй нәмә сәлдергеһе килә лә бит, оҙон ҡулына ҡараһа, ҡыйын булып китә, ти.

Бер йыл буйы Төлкөнөң теленән төшмәгән был йыр. Шунда ғына оҙон ҡулы ҡыҫҡара башлаған, ти. Булыр-булыр, мин дә ышанам быға: сөнки йыр ҡорос бысаҡтан көслөрәк бит ул. Тик шуныһы: йәнлектәр Төлкө менән элеккесә дуҫ булырға теләмәгән.

Күңелдәге компас

Күрше булып йәшәгән, ти, урманда ике ҡуян — Етеҙ менән Уңған. Яҙ еткәс тә, ер ҡаҙып, түтәл яһағандар ҙа кишер сәскәндәр. Сәскәндәр, тигәс тә, бик ябай ғына булмаған был эш. Етеҙ һәр бөртөк кишер орлоғон компасҡа ҡарап сәскән. Үҙе һөйләнә икән:

— Быныһын — көньяҡҡа, быныһын — төньяҡҡа, быныһын — көнбайышҡа, ә быныһын — көнсығышҡа.

Уңған элеккесә, үҙе белгәнсә һипкән дә сыҡҡан.

Сәсеү менән генә эш бөтәме ни әле ул? Сүп үләндәре түтәлдәрҙе баҫып киткән. Кишер үҫентеләрен биноклдән ҡарап та табырлыҡ түгел.

— Вәт ниндәй ҡоротҡостар! — тип аптырашҡан да ҡуяндар сүп утарға тотонған.

Етеҙ тағы компасына ҡарай ҙа:

— Был бәпембә — көньяҡҡа, күрше баҡсаһына, был сәнске лә шул яҡҡа, — тип һөйләнә икән. — Сырмалсыҡ та көньяҡҡа, күрән дә шул яҡҡа...

— Бәй, бәй, был ни эшләүең, күршекәйем? — тип шаҡ ҡата Уңған.

— Минең компас шулай күрһәтә, — тигән Етеҙ. — Сүп үләндәрен һинең яҡҡа ырғытырға ҡуша.

Үҙе эстән генә: «Уңғандың кишерен сүп баҫып китһен әле!» — тип уйлай.

— Ярар-ярар, — ти Уңған. — Компас тиклем компас Дөрөҫ күрһәтәлер инде. Уны аҡыллы баштар уйлап тапҡан бит.

Уңған ҙур соҡор ҡаҙый ҙа күршеһенең ҡый үләндәрен дә, үҙенең түтәлендәгеләрҙе лә тупраҡ һәм көл менән аралаштырып күмә бара.

Көҙ ҙә етә. Ҡыш үтә. Тағы ла яҙ килеп етә. Етеҙ тағы компасҡа ҡарап эш башлай:

— Был орлоҡ — көньяҡҡа, быныһы — төньяҡҡа. Был орлоҡ — көнбайышҡа, быныһы — көнсығышҡа. Быйыл уңышым былтырғынан да мул буласаҡ.

Уңған элеккесә, үҙе белгәнсә сәсә.

Етеҙ: «Компасымды биреп торам, мә, ал!» — тиһә лә:

— Ҡуй, йә ватып ҡуйырмын, — тип кенә ебәрә. — Ярай, һинең компасың булһа, минең компосым бар, — ти.

— Нимә? Компот, тиһеңме? — тип аңламай тора Етеҙ. — Компот һибеп сәсәһеңме әллә?

— Юҡ, компост, тим. Былтыр һинең компасың минең баҡсаға ташларға ҡушҡан сүп үләндәре, — ип көлә Уңған.

— Сүп үләне һиңә нисек ярҙам итһен ти?

— Мин унан серетмә яһаным. Хәҙер шуны түтәлемә һибәм.

Ысынлап та, Уңғандың йәшелсәһе емерелеп үҫкән. Үҙҙәре татлы, һутлы икән.

Шунан нимә булған, тиһегеҙме?

Етеҙ Уңғандан:

— Шул компосыңдың серен һөйләп бир әле, — тигән. — Нишләптер быйыл минең кишер уңманы. Нәҙек кенәләр, үҙҙәренең һуты юҡ.

— Эй, уның сере бик ябай, күршекәйем. Мин күңелемдәге компасҡа ғына ышанам.

— Күңелдә компас була тиме ни? Вәт алйот.

— Була шул, Етеҙкәйем. Күңелдә лә компас бар. Ул — намыҫ! Ул дөрөҫ йәшәргә, Дөрөҫ эшләргә өйрәтеп кенә тора.

Тунын һатҡан ҡуян

Ҡыш еткәс, урманда ҡуяндар матурлыҡ конкурсы үткәргән. Кемдең кейеме матур икәнен белгеләре килгән. Бөтәһе лә, һоро тундарын сисеп, ҡуйы йөнлө ап-аҡтарын кейеп алған. Тундарының тегелеше генә төрлө-төрлө икән. Иң матуры Аҡбикәнеке булған.

Уның тунына Төлкөнөң күҙе ҡыҙған.

— Миңә һат! — тип ныҡыша икән. — Һин былай ҙа сибәркәйһең бит.

Аҡбикәнең маҡталыуҙан күңеле шул тиклем йомшарған: ҡиммәтле кейемен Төлкөгә осһоҙ ғына хаҡҡа тотторған да ебәргән.

Төлкөнө беләһегеҙ бит инде. Юрый эшләгән был эште. «Аҡбикә минән һөйкөмлөрәк йөрөмәһен әле!» — тип уйлаған.

Ә бер ҡатлы Ҡуян ни эшләгән, тиһегеҙме? Ҡыш буйы туңып сыҡҡан. Тунын һатҡан аҡсаһы яңы кейем алырға етмәгән шул. Өшөмәҫ өсөн һоро тунын кейеп, ары сабып, бире сабып тик йөрөгән, ти.

Бөтә йәнлектәр уға аптырашып ҡарап ҡала икән.

Намыҫлы бүре

Көндәрҙән бер көндө Бүре ҡалған ғүмерен намыҫлы йәшәргә уйлаған.

Бер кәм дә яратмай уны. Яратмай ғына түгел, яҡын килергә лә ҡурҡалар. Тик ул намыҫ тигәнен ҡайҙан алырға икән һуң? Бер ҡайҙа ла һатылмай бит ул.

Бүре урман хужаһы Айыуға кәңәш һорарға киткән.

Өйгә инеү менән, иҫәнлек-һаулыҡ та һорашып тормай:

— Намыҫыңды үтескә биреп тор әле? — тигән.

Айыу бик аптыраған, шунан уйға ҡалған:

— Ә үҙем намыҫһыҙ нисек йәшәрмен икән һуң?

— Бер көнгә генә һорайым, күр ҙә тор, иртәгә ҡайтарып бирермен, — тип ялынған Бүре.

— Ышанмайым бит әле һиңә, — тип Айыу елкәһен тырнаған. Үҙе тағы түҙмәгән, тәпәйен һелккән дә:

— Ярай, улайһа. Иртәгә иртән килтерерһең. Ҡара уны, бысратып ҡуйма!

Айыу намыҫын Бүрегә тотторған да үҙе бер тәүлеккә өйөнә бикләнгән. Ул бит намыҫһыҙ йәшәргә өйрәнмәгән. Бөтөн урмандан оялған.

Бүре бик ҡыуанған. Ҡаршыһына һуҡмаҡтан шат йыр йырлап сапҡан Ҡуян килеп сыҡҡан.

Бүре маҡтанырға уйлаған:

— Ҡайҙа елдерәһең былай?

— Мин... мин... — Ҡуяндың теле көрмәлгән.

— Миңә Айыу намыҫын бирҙе. Ҡурҡма, мин — хәҙер һәйбәт Бүре. Бер кемгә лә теймәйем. Әйҙә дуҫлашайыҡ.

Ҡуян ышанмаған, ҡасыу яғын ҡараған. Яҡындан ғына Мышы сабып китеп бара икән. Бүре тәпәйҙәрен йәйеп, уның юлын бүлгән. Намыҫы менән маҡтанырға тотонған. Мышы, иҫән саҡта ҡотолоп ҡалайым, тип китеп барған. Хатта Төлкө лә Бүрегә иғтибар итмәгән.

«Айыу Бүрегә намыҫын биреп торған», — тигән хәбәр урманда ел тиҙлеге менән таралһа ла, бер кем дә Бүрегә ышанмаған. Барыбер уның яуызлығынан ҡурҡҡандар. Һайыҫҡан, хатта йыр сығарып, ҡайын ботағынан шыҡыр-шыҡыр йырлаған:

Бүре ағай — алдаҡсы,

Имеш, намыҫлы булған.

Бөтәгеҙ ҙә ҡасығыҙ,

Һөйләгәндәре ялған!

Йөрәк түрендәге намыҫ гел изгелек эшләргә ҡуша ла бит, тик Бүрегә берәү ҙә ышанмай. Илар сиккә еткән. Бер кемгә лә яҡшылыҡ эшләй алмай, арып өйөнә ҡайтҡан. Кис булғанын көткән: ауылдағы һарыҡ көтөүсеһенә барып, үҙенең яҡшы Бүре икәнен аңлатмаҡсы булған.

Ҡояш байыу менән, ауылға ашыҡҡан. Ике күҙе уттай яна, ти. Йөрәге дөп-дөп тибә, ти. Ул бер һарыҡҡа ла теймәйәсәк. Вәт көтөүсе шатланасаҡ.

Бүренең еҫен һиҙеп, һарыҡтар мәэлдәй башлаған. Көтөүсе мылтығынан шартлатып атып ебәргән. Бүре ҡурҡышынан өйөнә саҡ-саҡ ҡайтып йығылған.

Бүре, таң ҡыйылыу менән, Айыуға йүгергән. Йоҡлап ятҡан урман хужаһының ишеген дөбөр-шатыр шаҡыған.

— Кем бар унда? — тигән Айыу. Намыҫы булмағас, ҡараңғыла яңылыш ҡына яман эш эшләүҙән бик ҡурҡҡан.

— Ас, мин — Бүре!

Ишектән инеү менән, хәлдән тайған Бүре иҙәнгә ҡолап киткән:

— Мә, намыҫыңды кире ал! Һин миңә алама намыҫ биргәнһең, яҡшыһын үҙеңә ҡалдырғанһың, — тигән, асыуланып, Бүре. — Минең намыҫлы булыуыма берәү ҙә ышанмай.

— Яҡшыһын инде үҙең тап, туғанҡайым! — тип, Айыу Бүрене өйөнән ҡыуып сығарған. Ишеген ныҡ итеп бикләп ҡуйған, ти.

.

Тылсымлы сәскә

Төлкө балаһы ауырып китте. Инәһе табип Бал ҡортон саҡырып килтерҙе. Ул ауырыуҙың бер алдына, бер артына сығып без-без килде лә:

— Укол ҡаҙарға кәрәк! — тине.

Инәһе менән балаһы икәүһе бер юлы ҡысҡырып ебәрҙе:

— Укол ҡаҙама!

— Улайһа, үлән төнәтмәһе яһағыҙ! Матрикариа Хамомилла ярҙам итер!

Инә Төлкө: «Матрикариа Хамомилла нимә була икән ул?» — тип уйлап та өлгөрмәне, Бал ҡорто бүтән ауырыуға осоп та китте. Эше күп шул уның.

Төлкө, тоҡсайын аҫып, ауылға юл тотто. Сәскәләр күп үҫә ундағы баҡсаларҙа. «Ҡайһыһын урларға? Төнәтмә яһай торғандары бик ҡиммәтлелер, моғайын». Йөрөй торғас, ауылда йәшәгән йыраҡ туғаны Аҡтырнаҡҡа барҙы ла:

— Зинһар өсөн, әйт әле, Аҡтырнаҡ, Матрикариа Хамомилла тигән үлән ҡайҙа үҫә? Балаҡайым ауырып китте бит әле, — тине.

Был үләнде белмәгәс, ул:

— Көсөктәрем ауырыһа, табиптар эт бөтнөгөн ҡайнатып эсерергә ҡушалар, — тине.

Аҡтырнаҡ, Төлкөгә үләндең ҡайҙа үҫкәнен күрһәтеп, төнәтмәне эшләргә өйрәтте лә ауылдан сыҡҡансы оҙатып ҡуйҙы.

Инәкәй, эт бөтнөгөн ҡайнатып, башта үзе берәй ҡалаҡ эсеп ҡарарға булды. Эсеүен эсте лә бит, башы әйләнеп ҡолап китте:

— Тфү! Үлә яҙҙым. Мин үлһәм, баламды кем ҡарар? - тип төнәтмәне түкте.

Ярай әле, өй тәҙрәһенән Айыу үтеп барғанын күрҙе лә, туҡтатып, үҙенең ҡайғыһын һөйләп аңлатты.

— Минең баланымды ашатып ҡара әле балаңа, — тип кәңәш бирҙе Айыу. — Минең бәпестәремә ярҙам итә.

— Матрикариа Хамомилла түгелме баланың? — тип һораны Инәкәй, онотмаҫҡа тип яҙып ҡуйған ҡағыҙынан саҡ-саҡ уҡып.

— Аңра, — тип асыуланды урман батшаһы. — Әйтеп торам бит, айыу баланы тип атала.

— Матрикариа Хамомилла, Матри... — тип ҡабатланы ла ҡабатланы Төлкө, дарыуҙың исемен онотмаҫ өсөн. Айыу уны үҙен ирештерә тип уйланы.

— Күрһәтәйем әле мин һиңә Матрикарианы! — Төлкөгә үкереп ташланайым ғына тигәйне, ярай, теге йылғыр ҡасып ҡотолдо.

Инәкәй бер кем дә белмәгән теге үләнде тағы эҙләп ҡайтырға булды. «Бүрегә барайым әле, уның белмәгән нәмәһе, ашамаған ашы юҡ».

Ул килгәндә, Бүре бер ҡыуаҡ төбөн йомшартып маташа ине. «Еләгем мул булһын, балаларыма витамин кәрәк!» — тип һөйләнә үҙе.

Инәкәй Бүрегә ауыр хәлгә төшөүен аңлатып бирҙе. Гел генә төп башына ултыртҡан Төлкөнөң үҙен алдарға булды тегенеһе. «Ысын хәбәр һөйләй тиһеңме шул?» — тип уйланы эстән.

— Мин үҫтергән был ҡыуаҡ бүре еләге тип атала, — тине ул. — Һин һораған Матрикариа Хамомилланы Бесәй үҫтерә. Бар, йүгер шунда.

Ахмалға төшөп Бесәйгә килгәндә, хужа йомро ғына япраҡлы үлән араһында уйнап йөрөй ине.

— Бир үләнеңде! — тине Төлкө. Үҙенең ҡайғыһын һөйләп аңлатты.

— Йә, әйт, ни тип атала ул?

— Бесәй бәрәмәсе!

— Күрһәтермен һиңә бәрәмәсте! Алдаҡсы!

Бесәй ҡурҡышынан әллә ҡайҙа тороп сапты, ә Инәкәй бесәй үләнен бер ҡосаҡ күтәреп өйөнә алып ҡайтып китте.

— Мә, балам, аша! — Үләндәге бәләкәй генә бәрәмәстәрҙе берәм-берәм ҡаптырҙы ул балаһына. — Дарыу төймәһенә оҡшап та торалар. Моғайын, ошолор ул Матрикариа Хамомилла тигәндәре. Бер көн көттө Инәкәй, ике, өс көн... Бәләкәсе ауырыуын белде. Бесәй бәрәмәсе ярҙам итмәне. Улай ғына ла түгел, балаһының хәле бөтөнләй насарайҙы.

Аптырағас-йөҙәгәс, Бал ҡортон эҙләп китте. Үҙенең ҡайғыһын һөйләп аңлатты. Табип унан рәхәтләнеп көлдө лә:

— Аяҡ аҫтыңа ҡара әле! — тине. — Ана тора бит Матрикариа Хамомилла.

— Аҡ сәскәнән башҡа бер нәмә лә юҡ бит бында. Изгелегеңде мәңге онотмам. Ярҙам ит инде! Сереңде сис инде, зинһар!

— Ниндәй сер, ти?! — Бал ҡорто тағы көлөргә тотондо. — Аҡ сәскә, йәғни ромашка була ла инде ул Матрикариа Хамомилла.

Инәкәй, өйҙәренә тиҙ генә ҡайтып, аҡ сәскәнән төнәтмә яһаны ла балаһына эсерә һалды. Бер-ике көндән бәләкәс урманға уйнарға сыҡты. Инәкәй генә түгел, балаһы ла белә хәҙер Матрикариа Хамомилланы.

Ҡәҙерле балалар! Ә һеҙ ромашканы беләһегеҙме? Уны ниндәй ауырыуҙан ҡулланалар? Бүре еләген, айыу баланын, бесәй бәрәмәсен, эт бөтнөгөн ашарға яраймы?

Тере тәмлекәстәр

Тәмле Яңы йыл

Кешеләр генә Яңы йыл байрамын көтөп ала тип уйлайһығыҙҙыр инде. Яңылышаһығыҙ! Үҫемлектәр, йәшелсә-емештәр ҙә Яңы йылға үҙҙәренсә әҙерләнә. Мин уларҙы күҙәткәнем бар. Гөлдәр матурланып, төҫтәре асылып, өҫкә үрләп киткәндәй була. Ә береһе Яңы йыл байрамына һәр ваҡыт сәскә ата. Әй, күңелле шул саҡ! Беҙ балалар менән йырлағанда - гөлдәр ҙә йырлаған, беҙ бейегәндә улар ҙа бейегән һымаҡ тойола.

Яңы йыл алдынан баҙға төшкәйнем. Шунда бер ҡыҙыҡ хәлгә тап булдым. Картуф менән Кишер бәхәсләшеп-бәхәсләшә.

— Нимә инде бөрөшөп бөттөң? Әллә ниндәй аҡ тамырҙар менән сырмалғанһың! Яңы йыл етһә, гел шулай ҡылана башлайһың, байрам өҫтәленең йәмен ебәрергә булдыңмы? — ти Картуф.

Кишерҙең тауышы саҡ-саҡ сыға:

— Йәнде көйҙөрмә әле, Картуф! Үҙемә лә оят. Нимә генә эшләй алам инде, күреп тораһың бит, ауырыйым, өшөйөм!

Уларҙың һүҙенә Сөгөлдөр ҡушылып китте:

— Әй, шул да булдымы хәбәр?! Миңә ҡарағыҙ, исмаһам! Ҡыҙыл ғына, матур ғына булып өҫтәлгә килеп ултырһам, бөтәһе лә телдәрен йота яҙа. Кипкән Кишер түгел инде!

Банка эсендә Ҡыяр ҙа, әйләнгеләп, тулғанғылап, нимәлер әйтергә маташа.

Сөйгә бау менән эленеп ҡуйылған һарымһаҡ эсенән мығырлай:

— Бәхетлеләр! Байрамды күрәсәктәр! Мине тағы алмаҫтар инде. Анау һуғанды нимәгә булһа ла ҡушып ултырталар. Ә мин бахырҙы алһалар — алалар, алмаһалар — юҡ.

Нимә ҡалғандыр инде, гел генә тик ултырған Ҡабаҡ та үпкәләргә маташа.

— Быйыл Яңы йылға алып сыҡмаһалар, бойкот иғлан итәм: тырышып ҙур булып үҫәһең-үҫәһең, бер ҡәҙерем юҡ. Байрам табынына саҡырмаһалар, ташҡа әйләнәм дә ҡуям.

Хужалары уның ҡәҙерен белмәгәнгә бик йәне көйә Ҡабаҡтың.

Бәй-бәй, Алма унан көлгән була:

— Беҙ байрамдан ҡалмайбыҙ! Һин, Ҡабаҡ, тәмһеҙ, беҙ бал һымаҡ татлы.

Кәбеҫтә лә үҙенең был донъяла барлығын белдерҙе:

— Хи-хи, бәхәсләшкән булаһығыҙ, бисаралар! Яңы йылда Алма булмаһа булмаҫ, ә бына Кәбеҫтәһеҙ бер байрам да байрам түгел!

Мин йәшелсәләргә ҡарап, уларҙың ни һөйләгәнен тыңлап торҙом-торҙом да бөтәһен дә баҙҙан байрам табынына алып сыҡтым. Бына, исмаһам, тәмле Яңы йыл буласаҡ!

Баҡса һылыуҙары

Августың сыңлап торған сыуаҡ бер көнөндә йәшелсәләр матурлыҡ конкурсы үткәргән, ти. Кешеләрҙән күрмәксе инде. Жюри рәйесе итеп баҡсала үҫеп ултырған иң сибәр сәскә — Роза туташты һайлағандар.

Хужаларының өй тупһаһын сәхнә итеп биҙәгәндәр ҙә берәм-берәм шунда сығып баҫҡандар.

Һәр кемдең иң-иң күркәм, нәзәкәтле, наҙлы күренгеһе килгән.

Бына, ауыр һулай-һулай, йәшелле-һарылы Ҡарбуз сәхнәгә күтәрелгән. Уның олпатлығына һоҡланып, бөтәһе лә ҡул сапҡан. Сибәр сәскә - алһыу Роза туташ ҡына, тупаҫ итеп:

— Башың ҡайҙа ла, кәүҙәң ҡайҙа — һис айырып булмай, — тигән һауалы ғына.

Ҡауын, моғайын да, һылыулыҡта ал бирмәҫ, тип уйлағандар. Башы ла, ана, ҡояш төҫлө һап-һары. Тәмле еҫе аңҡып тора. Жюри рәйесе уны ла оҡшатмаған:

— Муйының еп кеүек нәҙек оҙон, — тип көлгән, — өҙөлөп китмәһен тағы! Артабан кем?

Ҡыяр сәхнәгә сығып та тормаған. Роза туташ барыбер ғәйеп табыр тип ҡурҡҡан:

— Ана бит, Ҡауын менән Ҡарбузды буштан-бушҡа бөтөрөп ташланы.

Кәбеҫтә был конкурсҡа алдан уҡ әҙерләнгән. Аҡ ебәк күлдәгенә ҡарап туйғыһыҙ икән. Сәхнәгә сыҡҡас, өҫтө-өҫтөнә кейгән күлдәктәрен сисә барған, сисә барған, матурлығымды күрһәтәм тип шәп-шәрә тороп ҡалған. Тәне, ысынлап та, нәфис, ап-аҡ ҡына икән. Тамашасылар, Кәбеҫтәне оҡшатып, шаулатып ҡул сапҡандар. Ләкин Роза туташ бик талапсан ҡыланған.

— Улай шәрә йөрөү — әҙәпһеҙлек, — тип кенә ебәргән.— Халыҡ алдында сисенеү — бөтөнләй ҙә оят.

Бөтәһенең дә кәйефе киткән. Помидор ғына бирешмәгән, тыҡ-тыҡ итеп, сәхнәгә сығып баҫҡан. Уның ғәжәп матур ҡыҙыл төҫөнә һоҡланып, йәшелсәләрҙең күңеле күтәрелгән.

Сибәр сәскә — Роза туташ ҡысҡырып көлөп ебәргән:

— Шул тиклем һимеҙ кәүҙәң менән ярышта ҡатнашырға йөрьәт иттеңме?

Помидор ғәрлегенән тағы ла нығыраҡ ҡыҙарған да сәхнәнән башҡа йәшелсәләргә былай тип һөрәнләгән:

— Кишер, Сөгөлдөр, Бәрәңге, - тигән ул, ихтилал юлбашсыларына оҡшатып, — һеҙ бында күтәрелеп тә тормағыҙ. Был яуыз Роза һеҙҙе, бысраҡтар, тип хурлаясаҡ. Сөнки һеҙ ер аҫтында үҫәһегеҙ.

Борсаҡтың да асыуы килгән. Асыуынан ул хатта шартлап киткән.

Йәшелсәләр, йыйылып, һүҙ беркеткән. «Был баҡсала Роза туташ ҡына ҡалһын. Ултырһын әйҙә үҙенә-үҙе һоҡланып, алһыу таждарына маһайып», — тиешкән улар.

— Һеҙ нисектер, мин Тыуған илемә ҡайтып китәм, — тигән Кәбеҫтә. — Йәғни Пиреней ярымутрауына, Испанияға. Унда минең ҡәҙеремде беләләр, исмаһам.

Бөтәһе лә китергә йыйынған. Баҡтиһәң, һәр кеменең үҙ Тыуған иле бар икән. Ҡарбуз Иранда тыуған, имеш. Ҡауын — Һиндостанда. Ә Ҡыяр, йәшел, һары күлдәктәрен сумаҙанға һала-һала:

— Грецияға самолёттар йөрөп тора, Аллаға шөкөр, — тигән.

Бәрәңге лә ашыға башлаған:

— Мин американ башым менән бында ни эшләп хурланып йәшәп ятам әле?

Помидор эре генә:

— Минең дүрт яғым — ҡибла, — тип ебәргән. — Теләйем икән, Көньяҡ Америкаға ҡайтам. Ундағы хужаларым, ацтек халҡы, мине «томатль», йәғни ҙур алма тип кенә йөрөтә, хөрмәтләп. Теләйем икән, Италияға юл тотам. Унда ла абруйым ҙур. «Помидорро», — тип кенә өҙөлөп торалар. Башҡортсаға өйләндерһәң, «алтын алма» була инде.

Бер йөк машинаһын яллап, йәшелсәләр аэропортҡа киткән. Төрлөһө-төрлө илгә билет алған. Илашып хушлашҡан, ти, улар бер-береһе менән. Тағы бер йөк машинаһына ултырып, арттарынан Хужалары килеп еткән. Йәшелсәләрҙең уның баҡсаһында ҡалыуҙарын бик үтенгән, ялбарған:

— Һеҙҙе ҡарап, тәрбиәләп кенә торормон. Балаларым бик ярата бит һеҙҙе, — тигән.

— Кире бармайбыҙ! — тип ҡарышҡан йәшелсәләр. — Әйҙә, ултырһын Роза туташ, ҡуҡырайып, бер үҙе.

— Уға ла, һеҙгә лә минең баҡсамда урын етерлек.

Хужалары ялына торғас, йәшелсәләр баҡсаға әйләнеп ҡайтҡан. Ҡайтмаҫ инеләр ҙә, Хужаның балаларын йәлләгәндәр. Йәшелсәләр булмағас, бәләкәстәрҙең ауырып китеүе көн кеүек асыҡ бит инде.

Инде хәҙер Роза туташ, йәшелсәләр миңә көн бирмәҫ тип, үҙенең Тыуған иленә ҡайтып китергә йыйынған. Йыйыныуын йыйынған да бит, үҙенең тыуған Ватанын, ҡайҙан икәнлеген онотҡас, Хужаһының тәҙрә төбөндәге түтәлендә йәшәргә тороп ҡалған.

Ә һин мөғжизәгә ышанаһыңмы?

Бәшмәк бабай

Ҡояшлы бер яҙғы көндө Булат менән Илгиз йылғаның боҙҙан асылғанын ҡарарға Ҡариҙел буйына барҙы.

Яр ҡарҙан әрселгән, тегендә-бында йәшел үлән морон төрткән. Һауа шундай саф, һулап туйғыһыҙ.

Ташҡын башланырға ғына тора. Эреле-ваҡлы боҙ киҫәктәрен йылға ағымы шәп иттереп йөҙҙөрөп алып китә. Ҡоштар яҙғы ҡояшҡа ҡыуана. Улар: «Ҡыш китте, яҙ килде, ура!» - тип һөйөнсөләйҙер, моғайын.

Булат тирә-йүнде һоҡланып ҡарап торған арала, Илгиз ҡапыл юҡ булды. Дуҫы уны ары йүгереп, бире килеп эҙләргә тотондо. Әле генә үҙҙәре килгән юл буйында ла, яҡындағы тау итәгендә лә, тирә-яҡтағы ҡыуаҡтар араһында ла күренмәй.

Кемдәрҙер шыбырлаған тауышҡа ҡолағы «ҡарп» итеп ҡалды Булаттың. Ҡараһа, Илгиз ҙур имән төбөндә кем менәндер һөйләшеп ултыра. Яҡыныраҡ килһә, ҙур ҡыҙыл эшләпә кейгән бәләкәй генә Бәшмәк ҡартты күрҙе малай.

Булат итәғәтле генә итеп иҫәнлек һорашты. Бәшмәк бабай бик алсаҡ икән, һөйләшеп алып китте.

— Мин ун йылға бер генә тапҡыр ер өҫтөнә сығам. Был ваҡытта миңә кем осрай, шуның иң изге теләген үтәйем. Һеҙгә лә берәй яҡшылыҡ эшләп булмаҫмы, балаҡайҙар? Тик минең бер шартым бар: кемегеҙ иң күп «рәхмәт» һүҙе йыйып алып килер икән? Иртәгә ошо урында ошо ваҡытта осрашырбыҙ. Килештекме?

Бәшмәк бабай шулай тине лә юҡ та булды.

Бер-береһенә аптырашып ҡарап торған Булат бер яҡҡа, Илгиз икенсе яҡҡа рәхмәт йыйырға йүгерҙе.

Булат автобусҡа ултырҙы. Бер туҡталыш барҙы, икенсеһен үтте, өсөнсөһөндә тейәнеп алған оло йәштәге бер әбей килеп керҙе. Булат, урынынан һикереп тороп:

— Инәй, ултырығыҙ! — тине.

— Бына рәхмәт, улым! — тине инәй, ҡыуанып. — Хоҙай Тәғәлә һиңә һаулыҡ бирһен!

«Әһә, берәү булды, — тип эсенән шатланды Булат. — Яҡшы!»

Бер ҡартты юл аша сығарып, үҙенең өләсәһенә һөт, икмәк алып ҡайтып, рәхмәттәр йыйҙы. Һауыт-һаба йыуған өсөн әсәһе лә рәхмәт әйтте. Рәхмәттәре күбәйеп китте.

Илгиз ҡала буйлап бер тегендә, бер бында һуғылып йөрөнө. Бик ауыр эш икән дә ул рәхмәт йыйыу. Ҡапыл юл сатында таяҡҡа таянған бер әбейҙе күреп ҡалды. «Әһә, моғайын да, ул берәйһенән ярҙам көтөп торалыр әле».

— Әйҙәгеҙ, мин һеҙҙе юл аша сығарам, — тине Илгиз.

Әбей малайҙы баштан-аяҡ күҙенән үткәрҙе.

— Юҡ, балаҡайым, кәрәкмәй! Мин ошонда ғына торам, — тип яҡындағы бер йортҡа күрһәтте.

— Кәрәкмәһә лә сығарам, әйҙәгеҙ инде! — тип инәлде Илгиз.

— Ҡара әле бынауҙы! Уға кәрәк, имеш! Ҡарт кеше менән шаярырға булдыңмы? — тип әрләргә тотондо әбей.

Илгиз башын эйеп ары китте. Атлай-атлай, парк эсенә килеп ингәнен һиҙмәй ҙә ҡалды. Бер мөйөштә матур ғына апай туңдырма һатып тора. Малайҙың аяҡтары үҙенән-үҙе шунда тартты.

— Нимә теләйһең, үҫкәнем? — тип һораны һатыусы.

Илгиз башына килгән беренсе һүҙен әйтә һалды:

— Апай, минең һеҙгә ярҙам иткем килә. Берәй эш ҡушһағыҙ ине!

— Ул тиклем һорағас, әйҙә, бына һиңә алъяпҡыс! Бәйлә лә эшкә тотон. Һыуытҡыстан туңдырма алып биреп торорһоң.

Илгиз бик тырышып эшкә тотондо. Тик бына һиңә: туңдырма ергә төшә лә китә, төшә лә китә. Кескәйҙәргә Илгиз апай күрмәгәндә генә эскимо биреп ебәрҙе. Бысранып, алдашып, һатыусыны тамам асыуландырып ҡуйҙы, бер сәғәт тә үтмәне, апай алъяпҡысын тартып алды ла уны парктан ҡыуып сығарҙы.

Илгиздең танауы төштө. Үҙенең: «Тырышһаң да, бер кем дә рәхмәт әйтмәй бит», — тип йәне көйҙө.

Эскәмйәлә уйланып ултырғанда, берәүҙең сәрелдәп илағаны ишетелде. Артына әйләнеп ҡараһа, ҡом эсендә уйнап ултырған ҡыҙыҡай әсәһен тыңламайынса әрләшә икән. Тибешә, ҡулдарын һелтәй.

Илгиз, эргәләренә барып, ҡыҙыҡайҙы төрлөсә әүрәтте, йөҙөн ҡыландырып, телен күрһәтеп, көлдөрҙө. Бәләкәс илауҙан туҡтаны. Ҡомдан күп итеп тәмлекәстәр яһанылар. Икәүләшеп уйнап киттеләр хатта. Ҡыҙҙың әсәһе:

— Ҡайтырға ваҡыт, миңә ярҙам иткәнең өсөн һиңә ҙур рәхмәт, Илгиз! Ваҡытың булһа, тағы ла кил беҙҙең менән уйнарға, — тип хушлашты...

Иртәгеһен билдәләнгән ваҡытҡа Илгиз менән Булат имән ағасы янына барҙы. Бәшмәк бабай уларҙы көтөп тора ине инде.

— Шунан, кем нисә рәхмәт алып килде? — тип һораны Бәшмәк бабай.

Булат ун рәхмәт йыйған, Илгиздеке берәү генә. Бабай ҡәнәғәт булып һаҡалын һыйпап ҡуйҙы:

— Ярай, яҡшы! Минең шартымды үтәгәнһегеҙ. Хәҙер — минең сират. Нимә теләр инең һин, шәп малай? — Бәшмәк бабай Булатҡа текләне.

— Пульт менән йөрөтөлгән иң ҙур машина. Тау саңғыһы, — тип бер тында әйтә һалды Булат.

— Теләгәнең килһен! Һине машина менән саңғы өйҙә көтөп ятасаҡ.

Илгиз, күҙҙәрен мөлдөрәтеп, Бәшмәк бабайға ҡараны.

— Ә һин нимә теләйһең, улым?

— Минең иң һәйбәт кеше булғым килә, Бәшмәк бабай, — тине Илгиз.

— Ыһы, теләгең бик ҡатмарлы, — тине, аптырауҙан башын сайҡап, Бәшмәк бабай. — Шулай ҙа булдырабыҙ уны! Иртәгәнән башлап һин — иң һәйбәт кеше. Ләкин был хаҡта бер ҡасан да онотма! Бер минутҡа ғына онотһаң да, тылсым китәсәк һинән. Бөтәһе лә үҙеңдән генә тора!

Бына ошондай мөғжизәләр ҙә була донъяла.

Әсәйемә moрт бешерәм

Бик тулҡынлана Батыр. Иртәгә әсәһенең тыуған көнө.Ҡунаҡтар саҡырырға, һый әҙерләргә, телеңде йоторлоҡ ҙур торт бешерергә кәрәк! Уның тәмлекәсе донъяла иң матуры, иң татлыһы булырға тейеш.

Батыр уйға ҡалды. Ни бары ҡоймаҡ ҡына ҡоя белә бит әле. Уның ҡарауы, сихырсылар мәктәбендә уҡып сыҡты. Кәрәк икән, үҙенең эргәһенә ағас көрәктә бешеренеү оҫтаһы Мәскәй әбейҙе лә, урмандағы аш-һыу оҫтаһы, убыр Шүрәлене лә, башҡаларҙы ла саҡыра белә.

Шундай тылсым көсөнә эйә булып та, бәлеш бешереп мәшәҡәтләнмәҫ инде.

Бешеренергә ярҙамға Мәскәй әбейҙе саҡырҙы Батыр. Нисек, тиһегеҙме? Тәҙрә янына килде лә, көнбайышҡа ҡарап:

— Әгҙеб аҡҡануҡ лик, йәксәМ йебә! — тип өс тапҡыр әйтеп тә өлгөрмәне, селек һеперткеһенә атланып, Мәскәй әбей әллә ҡайҙан осоп та төштө.

Сәләм дә биреп тормай:

— Нәним әңиһ ин кәрәк? - тип һорай һалды.

— Әсәйемдең тыуған көнөнә бик тәмле торт бешерергә ине, Мәскәй әбекәйем! Бына ошондай киңлектә, бына ошондай оҙонлоҡта булһын, йәме!

— Ҙыбарыдлуб ыну!

Мәскәй Әбей Батырҙың өҫтәлгә ҡуйған он, йомортҡа, май, шәкәр ҡомона ҡарап торҙо-торҙо ла, оҙон телен сығарып, бөтәһен бергә тыны менән һурып ҡапты ла йотто. Күҙ йәштәре атылып сыҡҡан Батырға ҡарап:

— Едңеҙү ағнағамаша тәмхәр тйә елә! — тине лә, селек һеперткеһенә атланып, тауыҡ тәпәйле өйө яғына осоп китте.

— Тәмхәр, — тип шыбырланы Батыр ҡурҡышынан.

— Маңлайына бәреп сыҡҡан тирҙе һөртөп алды ла ултырып уйларға тотондо. Тиҙҙән ҡунаҡтарҙы саҡырасаҡтар, һый әҙерләйәсәктәр. Ә тортты ҡайҙан алырға?

Батыр эшкә үҙе тотонорға теләгәйне лә, уйынан кире ҡайтты. Юҡҡа ғына сихырсылар мәктәбендә уҡынымы ни ул? Был юлы ярҙамға Шүрәлене саҡырҙы.

— Еләрүш ҫуд, әгҙеб аҡҡануҡ лик! — тип ҡысҡырҙы, тәҙрә янына килеп.

Тәҙрәлә Шүрәле күренде.

— Ишектән ин! — тип ҡысҡырҙы ҡыуанысынан Батыр.

Маңлайындағы мөгөҙө ишеккә һыймай ҙа ҡуя Шүрәленең. Аптырағас-йөҙәгәс, урман ҡарасҡыһы ишектән шыуышып инде.

— Мәләс, ин шомой, рытаБ! — тине Шүрәле, малайҙың күҙҙәренә ҡарап.

Батыр Шүрәлегә бөтәһен дә аңлатып бирҙе.

- Ратпецер ңыбатик ымраб?

- Раб, раб!

Шүрәле менән Батыр, рецептар китабынан ҡарап, торт яһарға тотондо. Әй әттәгенәһе, Шүрәленең оҙон ҡулдарынан йә йомортҡа, йә он, йә тоҙ, йә шәкәр ҡомо иҙәнгә төшә лә китә, төшә лә китә.

— Ним шеме-кәле әнек паша немнәгнәрйө. Трот әгререшеб рыхис мөсөк йәмте! — тип, хәле бөтөп, ултырғысҡа барып ултырҙы Шүрәле.

— Раб, аңынамру пытйаҡ тик! — тине Батыр. Шүрәле шунда уҡ ишектән шыуышып сығып китте. Ҡорһағы асты бит! Тиҙерәк урманға сабырға кәрәк!

Шүрәлене оҙатҡас, Батыр өйҙө йыйыштырып алды. Йыуҙы, таҙартты. Шунан ҡамыр баҫырға тотондо. Ҡамыр баҫа торғас, сихырсылар мәктәбендә уҡығаны тағы иҫенә төштө. Маңлайына һуғып ебәрҙе. Тағы бер дуҫы бар бит уның. Телепузик. Си-Би-Би исемле.

Тиҙ генә компьютерҙа «Си-Би-Би!» тигән һүҙҙәрҙе йыйҙы Батыр. Телепузиктарҙың телен дә белә ул. Си-Би-Би менән йәй көнө урманда кеше күрмәгән ерҙә ҡыуыш ҡороп йәшәп алғайнылар. Батыр уға ер тормошон өйрәткәйне.

Си-Би-Би компьютерҙа яуап бирмәне. Уның дуҫы Ши-Би-Би яҙған һүҙҙәрҙе уҡыны Батыр, «ҡсһиҡ-ҡбһиҡ-ҡбһиҡ ҡаһыуырыйҡ! Ҡуһныңҡ ҡуһрынынаҡ ҡүһҙемҡ ҡбһарамҡ!»

—Тиҙерәк кил! — тип яҙҙы Батыр.— Көтәм!

Телепузик Ши-Би-Би мейес мөрйәһенән килеп инде. Башы ҡатҡан Батыр уға әле донъяла быға тиклем булмаған торт бешерергә кәрәклекте аңлатты.

— Ҡхһәҙерҡ, ҡхһәҙерҡ, - тине Ши-Би-Би. -ҡсһиҡ-ҡбһиҡ-ҡбһиҙыңҡ ҡдһуҫынаҡ ҡяһрҙамҡ ҡиһетергәҡ ҡкһәрәкҡ!

Күп уйлап тормай, эшкә тотондо Ши-Би-Би. Он, тоҙ, йомортҡа, шәкәр ҡомо, майҙы үҙе менән алып килгән әйләнмәле ҡоролмаға һалып бутаны ла бутаны.

Шул уҡ ҡоролма бешерә лә икән. Уны электр розеткаһына тоташтырырға ғына кәрәк, имеш.

— Ҡтһәмлеҡ ҡбһуласаҡ! — тип торҙо Ши-Би-Би, үҙ эшенә үҙе һоҡланып.

Ҡоролма бер сәғәттән туҡтаны. Унан таштай ҡаты кирбес һымаҡ бер нәмә килеп төштө.

— Ҡбһылҡ — ҡтһелепузиктарҙыңҡ ҡтһортыҡ! — тине Ши-Би-Би. — Бик тәмле!

Батыр ауыҙ итеп ҡараны ла аптырауынан ҡысҡырып ебәрҙе:

— Ҡбһығаҡ ҡтһешҡ ҡүһтмәйҡ ҡбһитҡ!

Телепузик Ши-Би-Би был һүҙҙәргә үпкәләне:

—Тештәреңде дауалап торһаң, улар һынмаясаҡ, - тип, торты менән аппаратын алып, башын юғары тотоп ҡайтып китте.

Тамам арыны Батыр. Юҡ тортты ҡайҙан алаһың инде? Ул әсәһе эштән ҡайтыуға ҡоймаҡ ҡойҙо. Әсәһе, бик ҡыуанып:

— Ҡара һин уны! Улым ҡул араһына керҙе. Ниндәй тәмлекәс әҙерләп ҡуйған, - тине. -Телеңде йоторлоҡ. Матур ғыналар, үҙҙәре ҙур. Йөҙҙәре лә килгән. Иртәгә, минең тыуған көнөмдә, өләсәйеңә лә ауыҙ иттерербеҙ. Бик шатланыр инде! — Әсәһе улын ҡосаҡлап яратты, үбеп тә алды.

Ҡыҙыл Башлык

(Замана әкиәте)

Күрше ауылдағы өләсәһе ейәнсәренә ҡыҙыл башлыҡ бүләк иткән. Ҡыҙ уны йәйен дә, ҡышын да башынан һалмаған. Шуға ла һылыу ейәнсәрҙе Ҡыҙыл Башлыҡ тип йөрөткәндәр.

Бер көндө ҡыҙ, рюкзагына шоколад, мандарин, әфлисун тултырып, өләсәһенең хәлен белергә тип, сәфәр сыҡҡан.

Урман эсенән китеп бара икән был, ҡаршыһына һоро Бүре килә ятҡан.

— Ҡайҙа юл тотаһың, матурҡай? — тип һорай һалған йыртҡыс.

— Сәләм, Бүре! Өләстең хәлен белеп киләйем, тим.

— Ә өләсәйең алыҫ йәшәйме? — тип төпсөнә, ти, Бүре.

— Алыҫ, алыҫ! Анау ауылда. Ситтән беренсе өйҙә, тирмән артында...

— Ярай, һәйбәт, — тигән Бүре. — Минең дә һинең өләсәйеңде күргем килә. Мин ошо тура юлдан китәйем, ә һин ана теге урау юлдан... Кем алданыраҡ барып етер икән?! Ярышып ҡарайыҡ әле, кем еңер икән?

— Килештек! — тигән Ҡыҙыл Башлыҡ, күҙ ҡыҫып. — Өләсәйем сәй ҡуя торһон.

Бүре тура юлдан сапҡан.

Ҡыҙыл Башлыҡ кеҫә телефонынан өләсәһенә шылтыратырға тотонған:

— Өләс, сәләм, был мин — Ҡыҙыл Башлыҡ. Бүре һинең янға сапты, ҡаршы ал!

Шул арала Бүре өләсәйҙең ишеген ҡаға икән.

— Кем бар унда?

— Был мин, ейәнсәрең, — тигән Бүре, тауышын нәҙегәйтеп.

Өләсәй, Бүре килеп еткәнен аңлап:

— Ишектең коды — 232. Бауынан тарт... әй, әттәгенәһе, йыйһаң, асылыр.

— Нимә? Нимә? — тип аптыраған Бүре.

Кодты йыйыуы булған, ишек асылып та киткән. Бүре ҡаушаған. Ҡурҡа-ҡурҡа, өйгә ингән. Өләсәйгә ташланырға баҙнат итмәгән. Ни күҙҙәре менән күрһен: уныһы, етмәһә, компьютерҙа кәрт уйнап ултыра.

—Ҡыҙым, ҡалай ныҡ үҙгәргәнһең? Ҡулдарың ҡайһы арала шулай ҙурайып китте? — тигән тыныс ҡына өләсәй.

— Һине, һи-һине ҡосаҡлар өсөн, өләсәй, — тамам ҡалтырап төшкән Бүре.

— Матурым, тештәрең ҡалай эре булып үҫкән. Ҡыҙ балаға улай килешмәй бит, — өләсәй һаман мыҫҡыллаған Бүрене.

— Һине тиҙерәк сәйнәп йотор өсөн! — тип асыуланып, ауыҙын шар асҡан Бүре. Өләсәй:

— Туҡта, туҡта, балам, ауыҙыңды улай йәмһеҙ асмасы! Алама еҫтәр килә, әллә тешеңде иртән таҙартманыңмы? Мә, йыу! — тип теш щеткаһы биргән. Үҙе шифоньерын асып ебәргән:

— Кисә Мәскәүҙән танышым салбарлы костюм алып ҡайтҡайны, кейеп күрһәтәйем әле үҙеңә.

Бүренең был тамашаға күҙҙәре бер асылған, бер йомолған. Ә өләсәй, ул арала салбарлы костюмын кейеп, Бүре алдынан бер тегеләй, бер былай үткән.

Бүре бөтөнләй телһеҙ ҡалған.

Өләсәй, Бүрегә мода ғына күрһәтеү аҙ булыр тип, музыкаль үҙәген ҡабыҙып бейергә тотонған, ти.

Бүре шым ғына тайырға булған. Әммә хәҙер өләсәй уны ебәрергә теләмәгән.

— Әйҙә, икәүләп бейейек, — ти икән.

Шул ваҡыт Ҡыҙыл Башлыҡ килеп ингән. Ул ауыл малайҙарын эйәртеп алған. Бүре тәҙрәнән саҡ ҡасып өлгөргән.

Шунан бирле ауылда ла, урманда ла бер ҡасан да күренмәгән, ти, Бүре. Алыҫ яҡтарға тайғандыр инде ҡурҡышынан.

Өй эйәһе

Мин - Өй эйәһе. Айтуғандарҙа йәшәйем. Бөтәһен дә күреп, күҙәтеп йөрөйөм, оса ла алам. Улар мине күрмәһәләр ҙә, өйҙәрен һаҡлап, ҡурсалап, йылытып торам. Айтуған өсөн бик борсолам. Ул — һәйбәт, сос малай, тик бына артыҡ фәстерергә ярата шул...

Атаһы эштән ҡайтҡас, көн һайын Айтуғандың көндәлеген ҡарай. Ни эш был: малай көндәлеген йә мәктәптә онота, йә урамда юғалта. Бик мауыҡтырғыс мажара итеп һөйләй әле уны, ғәжәпләнерһең. Хатта үҙем ышанып китәм.

Айтуғандың «һәләте» бигерәк тә мәктәптә шәп асыла. Бер көндө математика дәресендә үҙе менән бергә ултырған Лилиәнең иҫен китәреп бөттө:

— Күсерт, зинһар өсөн, күктән йондоҙ алып бирәм, — тип вәғәҙә итте.

Уның ғәҙәттәрен яҡшы белгән Лилиә көлөп кенә ҡуйҙы:

— Эйе шул, йондоҙ түгел, бер һағыҙ ҙа бүләк иткәнең юҡ!

— Дәрестән һуң минең арттан ныҡ бай бер ағайым «Джип»та киләсәк, ул беҙҙе киноға алып барыр, коктейль эсерер, туңдырма, попкорн ашатыр, килештекме? — тип өҙмәй ҙә ҡуймай Айтуған.

Лилиә ауыр һулап ҡуйҙы. Айтуғандың алдағанын белһә лә, дәфтәренән мәсьәләне күсертергә бирҙе.

Былары, ярар, зыян түгел, шаярыу йә уйын, тиһәм дә була. Ә бына бер хәл мине бик ныҡ асыуландырҙы.

Айтуғандарҙың күрше фатирында ҡарт ҡына әбекәй йәшәй. Күҙҙәре насар күрә, ҡолаҡтары ишетмәй инде хәҙер. Зиһене лә таралып бөткән.

Өйҙә Айтуған бер үҙе ултырған саҡ. Бер заман әбей уларҙың ишеген шаҡый.

— Кем ул? — тип ҡысҡыра Айтуған.

— Улым, был — мин, күршең, зинһар өсөн, ас! — Малай ишекте аса. — Балаҡайым, ошо ғына дарыуҙы алып ҡайт әле. Үҙем генә барыр инем, йөрәгем бик ныҡ сәнсә. — Аҡса менән рецепт ҡағыҙын һуҙа әбей.

Айтуған тиҙ генә кейемен ала ла, аҡса менән рецепты тотоп, аптекаға йүгерә. Бер сәғәт көтә, ике сәғәт көтә әбей, малай ҙа юҡ, дарыу ҙа юҡ. Әбейҙең йөрәге нығыраҡ сәнсә башлай. Кискә табан ғына ҡайтып керҙе Айтуған. Көлә-шаяра, етмәһә. Яңы мажараларға дусар булған, имеш.

Ошо ваҡиғанан һуң түҙемлегем бөттө. «Быны аҡылға ултыртмай булмаҫ», — тинем.

Артынан ҡалмай, тегене күҙәтеп осоп йөрөйөм. Бер мәл, дәрестәр бөткәс, бөтәһе лә зыҡ ҡубышып ҡайтырға йөрөй. Уҡытыусы Айтуғанға таҡта һөртөргә ҡалырға ҡуша. Эшен тиҙ генә бөтөрөп, сумкаһын елкәгә һалып, ғәҙәттәгесә ишекте тибеп асырға йыйынһа, уныһы асылмай. Ишек тотҡаһын һелкетеп тә, шаҡып та ҡарай — файҙаһыҙ. Әһә, эләктеңме мин ҡорған ҡапҡанға?! Ҡайтып барған малайҙарға:

— Ишек тыштан бикле, туҡтағыҙ!.. — тип йән өҙгөс итеп ҡысҡыра, тәҙрәне шар асып. —Ҡотҡарығыҙ мине!

Тегеләр:

— Шул Айтуған тағы фәстерәлер инде, — тип көлөп, үҙ юлдары менән китә һала.

Был ваҡиғаның нимә менән тамамланғанын үҙегеҙ уйлап бөтөрөгөҙ ҙә әсәйегеҙгә йәки атайығыҙға һөйләп бирегеҙ.

Тоҙло малай менән Тоҙһоҙ малай

«Тоҙһоҙ малай» тигәнде ишеткәс тә, белеп торам, «йүнһеҙ малайҙыр ул» тип уйланығыҙ инде. Сөнки кешеләр насар әҙәмде тоҙһоҙ тип йөрөтәләр бит. Ә бына Тоҙһоҙ малай бер ҙә улай булмаған.

Туҡтағыҙ, бөтәһен дә баштан башлап һөйләйем әле.

Йәшәгән, ти, ике бер туған: Тоҙло малай менән Тоҙһоҙ малай. Тоҙло малай тоҙло ашарға яратҡан, Тоҙһоҙ малай һәр нәмәнең самаһын белгән. Ошо арҡала әрләшеп киткәндәр бер көндө ашап ултырғанда. Тоҙло малай ашына тоҙ тултыра ла тултыра, ти. Тоҙһоҙ малай түҙмәгән, йәне көйөп:

— Етер инде, бигерәк шашып киттең, — тигән.

— Тоҙ йәлме әллә һиңә?

— Йәл шул. Тоҙ түгел, һин йәл!

— Тоҙҙан үлмәм әле, моғайын.

— Үлеүен үлмәҫһең дә, бөйөрҙәрең ауыртыуы бар.

— Ауыҙыңдан ел алһын!

— Иҫләйһеңме, йәй көнө ауылға ял итергә барғайныҡ. Татырлы ерҙә ҡылыс кеүек ҡаты үләндән башҡа бер нәмә лә үҫмәгәнен үҙең күрҙең бит.

— Юҡты һөйләмә әле. Ағыу булғас, ниңә ашайҙар һуң ул тоҙҙо?

— Әйтәм бит, самаһын бел, тип. Кешегә бик кәрәк ул. Тоҙ ҡан составына инә. Унан һуң бит әле, ашҡаҙан тоҙ кислотаһы бүлеп сығара. Уны яһауҙа тоҙҙа булған химик элементтар ҡатнаша.

— Харап инде, һин генә күп беләһең, — тип үпкәләне Тоҙло малай. — Әйтәйемме, ни өсөн мин тоҙҙо күп ашай башланым?

— Әйт, ни өсөн?

— Мин дә китап уҡыйым. Борон-борон заманда Африкала, бер семтем тоҙ түләп, хатта ҡол һатып алғандар. Әле лә ҡайһы бер Африка илдәрендә кешеләр ҡунаҡтарҙы тоҙ менән генә һыйлай. Әллә улар һинән аҡылһыҙыраҡ тип уйлайһыңмы?

— Үпкәләмә әле, — тине Тоҙһоҙ малай. — Мине Тоҙһоҙ тип йөрөтһәләр ҙә, тоҙло йәшелсәләрҙе мин үҙем дә ныҡ яратам. Уларҙы ҡышҡылыҡҡа тоҙлап ҡына һаҡлайҙар ҙа инде.

— Улай шәп булғас, әйт әле, тоҙҙо ҡайҙан алалар ул? Мин, шунда барып, һин күрмәгәндә генә рәхәтләнеп тоҙ ашар инем.

— Шуны ла белмәйһеңме ни? Ерҙән!

Тоҙло малай менән Тоҙһоҙ малай, бәхәсләшә-бәхәсләшә, аш өҫтәле артында көнө буйы ултырған. Тоҙло малай Тоҙһоҙ малайҙы барыбер тынламаған: тоҙло нәмәләрҙе ашаған да ашаған.

Шунан күбенгәнсе һыу эскән. Шунан тағы нимә булған, тиһегеҙме? Тоҙло малай киске аш ваҡытында, эсе ауыртып, ҡолап киткән. Уны «Ашығыс ярҙам» машинаһына һалып дауаханаға оҙатҡандар.

Тоҙло малай дауаханала ятҡан саҡта Тоҙһоҙ малай, донъя күреп киләйем әле, тип сәйәхәткә юлланған. Урта Азияла, Ҡытайҙа, Һиндостанда булып, Үле диңгеҙгә барып сыҡҡан. Вәт, исмаһам, бында тоҙ: тотош диңгеҙ! Ҡояшта һыу меңәр йыл буйы кибә барған, ә тоҙ һаман йыйыла килгән. Был диңгеҙҙә шуныһы рәхәт: берәү ҙә батмай! Тоҙ һыуға сумған һәр кешене өҫкә ҡалҡытып сығара тора.

Ауырып ҡалған туғанын иҫкә төшөрөп, Тоҙһоҙ малай тиҙерәк өйгә ашыҡҡан: Тоҙло малайға Үле диңгеҙҙә күргәндәрен ҡайтҡас та һөйләп бирергә кәрәк.

Юҡҡа ғына Үле диңгеҙ тип атамағандарҙыр бит инде был диңгеҙҙе?!

Күркә әҙәпкә өйрәнә

Әлфиәләрҙең бик матур әтәсе бар: ут янып торған ҡыҙыл кикрекле. Ҡойроғо һуң, ҡойроғо! Йәйғор төҫтәрендә! Ҡыҙыл кикрек матур ғына түгел, аҡыллы ла, әҙәпле лә! Ул хужаларын, бергә йәшәгән ҡош-ҡорттарҙы, хайуандарҙы: «Ки-ке-ри-күк! Хәйерле иртә!» — тип уята. Көнө буйы матур һүҙҙәр теленән төшмәй. Берәй селәүсен-маҙар тапһа, шунда уҡ себештәрен саҡырып:

— Балаҡайҙарым, ашарға рәхим итегеҙ, — ти.

Үҙен һәр көн иртән тары менән һыйлаған

Әлфиәгә лә рәхмәт әйтергә онотмай.

Ҡыҙыл кикрек тауыҡтар, себештәр менән рәхәтләнеп йәшәп ятҡанда, Әлфиәнең атаһы баҙарҙан күркә һатып алып ҡайтты. «Бәй, был да ҡыҙыл кикрекле икән!» — тип аптыраны ҡыҙыҡай. Матурлығын матур ҙа бит, ул Әлфиәнең:

— Һаумы, күркә! Минең Ҡыҙыл кикрек исемле әтәсем менән дуҫ йәшәгеҙ! — тип әйтеп бөткәнен дә көтмәне, тиктомалға уға ташланды. Әлфиә өйҙәренә йүгереп инеп ҡасты.

Күркә Ҡыҙыл кикректе лә ихата буйлап баҫтыра башланы. Ҡыҙыл кикрек тә, себештәр ҙә ҡайһыһы ҡайҙа йәшенде.

Әлфиә тупһаға сығып баҫты ла:

— Атай, атаҡайым, зинһар өсөн, үҙе уҫал, үҙе тупаҫ был күркәне баҙарға кире илтеп бир! — тип иларға тотондо.

— Яратҡан ҡыҙымдың теләген үтәмәй булмаҫ! — тине атаһы. — Бығаса ихатабыҙҙа бөтәһе лә дуҫ-татыу йәшәне. Беҙгә бола сығарыусы кәрәкмәй.

Күркәнең кикреге шиңде. Бөршәйеп, тупһа аҫтына барып ятты.

— Юҡ, мине баҙарға илтмә, хужа! Минең һеҙҙең менән йәшәгем килә, — тип ялбарҙы тупһа аҫтынан.

— Беҙҙең менән йәшәр өсөн һин әҙәпле булырға тейешһең. Бының өсөн һиңә матур һүҙҙәр өйрәнергә кәрәк.

Күркә, тупһа аҫтынан башын сығарып:

— Матур һүҙҙәр ниндәй була ул? Ғүмеремдә лә ишеткәнем юҡ, — тине.

Ҡыҙыл кикрек, Әлфиәнең артына ҡасып, ҡысҡырып ебәрҙе:

— Ҡо-ҡо, шуны ла белмәйһеңме ни? Иртән торғас, минең кеүек: «Хәйерле иртә!» — тип әйтергә кәрәк, мәҫәлән. Кис ятҡанда тыныс йоҡо теләргә лә онотма.

— Миңә берәү ҙә матур һүҙҙәр өйрәтмәне.

— Улайһа, тыңла, — тине Әлфиә. — «Һаумыһығыҙ!», «Зинһар өсөн!», «Ғәфү үтенәм!», «Һау булығыҙ!», «Рәхмәт!» Еңел генә ул матур һүҙҙәр. Тик уларҙы ихлас күңелдән әйтергә кәрәк.

Күркә унан нимә талап ителгәнен уйлап оҙаҡ ятты. Шунан, тороп:

— Мине бөтәгеҙ ҙә ғәфү итегеҙ! Тик баҙарға ғына алып барып ташламағыҙ! — тине. — Әлфиә, һин дә, Ҡыҙыл кикрек, һин дә миңә әҙәпле һүҙҙәр өйрәтегеҙ, зинһар өсөн!

Шәп һәм шуҡ малайҙар менән ҡыҙҙар тураһында хикәйәләр һәм дә...

«Вундеркинд»

Мансур мәктәпкә барырға йыйынды. Ишекте асайым тигәйне, ул үҙе үк шар асылып китте. Портфеленә үрелгәйне, ул үҙе Мансурҙың уң яғынан малай атлаған ыңғайға ғына осоп бара, имеш. Ихатала һәр ваҡыт уны суҡып, баҫтырып кинәнгән Әтәс һынын тура ҡатырып сәләм биреп ҡалды.

Ҡапҡанан сыҡты. Бәй, ул атламай, ә, атлаған кеүек, ер өҫтөнән осоп бара икән. «Шәп, — тип уйлап алды Мансур. — Ҡарап ҡарайыҡ әле, тағы нимәләр булыр икән?»

Мансурҙы кабинетына саҡыртып әрләргә яратҡан директор ағай уны мәктәп тупһаһына сығып, ҡосағын йәйеп ҡаршыланы:

— Хәйерле иртә, Мансур! Рәхим ит мәктәпкә, вундеркиндыбыҙ!

Мансурҙы, ата-әсәңде мәктәпкә саҡыртам, тип ҡурҡытҡан класс етәксеһе Зәйнәп апай ҙа уны йылмайып, сәскә бәйләме тотоп көтөп тора ине:

— Гөлләмә — һиңә, буласаҡ академигыбыҙ!

Барыһынан да бигерәк кисә генә Мансурҙы ҡара ҡанға батырып ҡайтарған Зөфәр уны шаҡ ҡатырҙы. Килеп баш эйҙе:

— Башҡаса һине рәнйетмәм! Ғәфү ит! Юлыңда осраған һәр башкиҫәрҙән һине һаҡлап торорға вәғәҙә бирәм, мине тән һаҡсың итеп ал, зинһар өсөн!

Мөғжизәләр дәрестәрҙә лә дауам итте. Математиканан контроль эш ваҡытында малайҙар-ҡыҙҙар ваҡ-төйәк кенә нәмәләрҙе лә белмәйенсә баш вата инде бына. Ә Мансур мәсьәләләрҙе сәтләүек ярған кеүек, юҡ та, көнбағыш сирткән кеүек кенә сисә. Сөнки ул бөгөн ябай малай түгел, вундеркинд малай!

«Икеле» тоҡсайы Мансур теңкәгә тейгән шул насар билдәләрҙән ҡотолор әмәл тапты бит, барыбер тапты! Кисә, мәктәптән ҡайтыу менән, телевизорҙы асып ебәрҙе. Вәт шәп булды бит әле: экстрасенс Ғәлләм ағайҙың кешеләргә көс-ҡеүәт, аң-зиһен биреп торған сағы. Бөтә донъя белә уның данын: туҡтаған йөрәктәрҙе эшләтеп ебәрә бит хатта. Ул - Аллаһы Тәғәләнең ерҙәге илсеһе, ниҙәр ҡылырға уға Хоҙай үҙе әйтеп тора, ти. Бер Мансурҙы ғына мәхрүм итмәҫ, моғайын, ҡөҙрәтенән. Сос малай телевизор экраны алдында, Ғәлләм ағайҙың сихыры миңә йоҡһон, тип әйләнгеләне. Унан экстрасенс ҡушҡанса һыу эсте. Бөтә китап-дәфтәрҙәрен экран алдында йөрөтөп сыҡты. Ҡәләм, ручка-фәләнен дә ҡалдырманы.

Сеанс бөткәс, Мансур ашап алды ла рәхәтләнеп хоккей һуғырға сығып китте. Ғәлләм ағайҙың тылсымлы көсөн шунда уҡ тойҙо ул: ҡаршы ҡапҡаға ун шайба индерҙе. Тегеләр ауыҙҙарын асып ҡарап ҡатты Мансурҙың сослоғона.

Ярай, былары мөһим түгел, кире мәктәпкә әйләнеп ҡайтайыҡ әле. Туған әҙәбиәт дәресендә уға «Мостай Кәримебеҙ» тип һоҡландылар. Мансур «буласаҡ Әхмәт Лотфуллин» тип ебәрҙеләр уның хаҡында рәсем дәресендә. Музыка дәресендә Бахтың әҫәрен фортепианола уйнап күрһәткәс, йыйылыш һайын уны хурлаған Рәсимә:

— Мин һинең менән дуҫлашырға теләйем, — тине, тулҡынлана-тулҡынлана.

...Мансур, күҙҙәрен асып, тирә-яғына ҡаранды. Төш кенәме икән ни уның вундеркинд булыуы? Түгелдер ҙә... Ғәлләм ағайҙың телевизорҙа барған тылсымлы сеансынан йоҡлап киткән. Йоҡлаһа ни, тапшырыу бөтмәгән бит әле. Аҙағынаса ҡарарға кәрәк, бәлки, төшөндәгеләр өн булып ҡуйыр. Шулай булыуын бик теләй Мансур.

Боронғо клоун

Рөстәмдәрҙең класына бөгөн бер һылыу ҡыҙ уҡырға килде. Уны күреү менән малайҙың йөрәге, күкрәк ситлегенән сығып, уның аяҡ осона тәгәрәргә теләгәндәй, дөп-дөп тибә башланы. «Ниндәй матур ҡыҙ!» — тип уйлап ҡуйҙы эстән генә.

— Кәм икән ул? — тип үҙ-үҙенә шыбырланы малай.

— Танышығыҙ — Рәсимә. Бөгөндән ул беҙҙең класта уҡыясаҡ, — тине класс етәксеһе Гүзәл Булат ҡыҙы.

Шунан бирле Рөстәмдең бөтөнләй башы әйләнде. Иртән будильник зыңғырлай башлау менән һикереп тора. Иң ғәжәбе шул: салбар-күлдәктәрен үтекләп кенә йөрөй хәҙер мәктәпкә.

Рәсимәне киноға, концертҡа, йә театрға саҡырырға теләй ҙә ул, тик был хаҡта нисек әйтергә? Эргәһенә нисек яҡын барырға? Юҡ-юҡ, булмай. Ҡыйыулығы етмәй.

Уйлай-уйлай башы ҡатҡас, малай олатаһы менән кәңәшләшергә булды. Олатаһы уның хәлен аңланы. Улай ғына ла түгел, бик ҡыуанды хатта. Һәм шундай кәңәш бирҙе:

— Минең дә бәләкәй саҡтарым бар ине... Күңелемә ятҡан ҡыҙ янында арыҫлан да булдым, бесәйгә лә оҡшарға тырыштым... ҡыҙҙың иҫе лә китмәне. Әммә уның күңелен барыбер арбаным. Беләһеңме, нисек?

— Нисек итеп?

— Шаян, тапҡыр һүҙ менән. Аҡыллы һүҙҙе ваҡытында әйтеп, барлыҡ ҡаршылыҡтарҙы еңеп була. Иҫеңдә тот, йәме, балам!

Рөстәм олатаһының һүҙҙәрен уйлап бер көн йөрөнө, ике көн йөрөнө. Өсөнсө көндө мәктәпкә Хужа Насретдин булып кейенеп килде.

Дәрескә һуңлап керҙе. Ишекте шаҡылдатып, рөхсәт һорап керҙе. Бөтәһе лә, бының ҡиәфәтен күреп, шаҡ ҡатты. Ә малай, түбәтәйен сисеп, башын эйҙе лә:

— Әссәләмәғәләйкүм, Гүзәл Булат ҡыҙы! — тине, ауыҙын йырып.

Уҡытыусы, ныҡлап аңғармайынса, көн дә автомат кеүек ҡабатлаған һүҙҙәрен атты:

— Ниңә һуңланың?

— Һеҙҙең ғәфү итеүегеҙҙе үтенеп һорайым, хөрмәтле вә һөйөклө Гүзәл Булат ҡыҙы! Ахмаҡ ишәгемде ашыҡтырҙым-ашыҡтырыуын, тик мәктәпкә килеп еттем тигәндә генә ашарға һорай башланы. Кире алып ҡайтып, тамағын туйҙырырға тура килде, — тип, тағы ла башын эйҙе Рөстәм.

Бөтөн класс ҡысҡырып көлөп ебәрҙе. Уҡытыусы ла, асыуын онотоп, шарҡылдап көлә башланы.

— Ярай, ултыр, Хужа Насретдин, — тип дәресте дауам итте.

Тәнәфес ваҡытында ҡыҙҙар, малайҙар Рөстәмде һырып алды. Рәсимә лә уның эргәһенә килеп баҫты. Малай тел сарлауын белде. Хужаның төрлө хикмәттәрен һөйләп көлдөрә лә көлдөрә:

— Хужа Насретдин кейем буяу оҫтаханаһы асҡан, ти. Уға бер кеше буҫтау алып килгән дә: «Хужа, ошоно буяп бир әле», — тигән. «Ниндәй төҫкә?» — тип ҡыҙыҡһынған Насретдин. «Донъяла булмаған төҫкә буя. Ҡыҙыл да, ҡара ла, зәңгәр ҙә, йәшел дә, һары ла, аҡ та кәрәкмәй. Алырға ҡасан киләйем?» «Уны алырға шундай көндө кил: ул дүшәмбе лә, шишәмбе лә, шаршамбы ла, кесаҙна ла, йома ла, шәмбе лә, йәкшәмбе лә булмаһын», — тип яуап биргән Хужа.

— Ха-ха-ха, — бөтәһе лә һыны ҡатып көлдө.

Класта лидер булып өйрәнгән Илдус ҡына

Рөстәмгә ҡырын ҡарап торҙо ла:

— Тапҡан кем булып кейенергә? Древний клоун! Терминатор булһаң — бер хәл, — тип уның йөҙөн йыртырға тырышты.

Үҙен ысын Хужа Насретдин итеп тойған Рөстәм, иҫе лә китмәйенсә:

— Һинең тимер башлы терминаторың кемгә кәрәк ул? Минең ишәгем дә кешегә һанамай уны! Ха-ха-ха, — тип яуапланы.

Илдус телһеҙ ҡалды. Башҡалар тағы ла нығыраҡ көлөргә тотондо. Матур Рәсимәнең, көлә торғас, күҙенән йәштәр атылып сыҡты.

Хужа Насретдин тәнәфес һайын дуҫтарының күңелен асты.

Дәрестәр бөткәс, Рөстәм, һаман йылмайып торған Рәсимәнең эргәһенә килеп:

— Әйҙә, мин һине үҙемдең ишәгемә ултыртып алып ҡайтам, — тине.

Шуҡ йылмайып ризалашты Рәсимә.

Баҫҡыстан төшөп барғанда, ҡаршыларына Гүзәл Булат ҡыҙы осраны:

— Рөстәм, иртәгә уҡыусы булып кил, маскарадың бөгөн шәп булды.

— Ярай, ярай! — тип йәһәтләне тегеләр.

Иртәгә Хужа Насретдин булып килеүҙең кәрәге лә юҡ ине инде. Рөстәм маҡсатына иреште бит! Рәсимәне велосипедына ултыртып алды. Хужа түгел, Рөстәм һәм Рәсимә булып ҡайтып китте улар. Ә кисен киноға йәки театрға барасаҡтар.

Һыйыр апай ҡунаҡҡа килә

Телевизор ҡарағас, Азамат уйға ҡалды: «Нисек инде 1997 йыл Һыйыр йылы булһын? һыйырҙыҡы ғына түгел, минеке лә, әсәйем менән атайымдыҡы ла. Ниңә Азамат йылы тип әйтмәйҙәр икән?»

Азамат көнө буйына баш ватып йөрөнө. Әсәһенең эштән ҡайтыуын көтөп-көтөп, көтөк булды. Мәликә апай ишектән күренеү менән һорай һалды:

- Әсәй, әсәй, әйт әле, ниңә Һыйыр йылы ул, ә Азамат йылы түгел? Азамат йылы булһын да ҡуйһын.

Мәликә апай көлөп ебәрҙе лә улын ҡосаҡлап һөйҙө.

— Һәр йылдың үҙенең хужаһы була, балам. Сысҡан, Һыйыр, Юлбарыҫ, Ҡуян, Аждаһа, Йылан, Йылҡы, Һарыҡ, Маймыл, Әтәс, Эт, Сусҡа йылдары сиратлап килә.

— Ә нимәгә кәрәк ул йыл хужалары?

— Беҙҙе улар яман көстәрҙән үҙҙәренсә һаҡлай, тип ышанғандар боронғо көнсығыш илдәрендә, мәҫәлән, Ҡытай менән Японияла. Шуға рәхмәт йөҙөнән йылдарҙы төрлө хайуан исемдәре менән атай башлағандар.

— Әсәй, минең күп итеп «Милки уэй» ашағым килә, ул ниндәй хайуандың йылында күберәк үҫер икән?

— Азамат, «Милки уэй» — шоколад, ә ул үҫмәй. Шоколадты һөттән, какаонан эшләйҙәр.

— Һөттө бит һыйыр бирә. Шулай булғас, Һыйыр йылында шоколад күп була. Ура!

Азамат, йоҡлай алмай, оҙаҡ борғаланып, уйланып ятты. Йоҡлап киткәс, төшөндә тылсымлы бер урманға барып эләкте. Маймыл, ағаста бәүелеп, банан ашап ултыра. Күҙҙең яуын алып ултырған төрлө-төрлө сәскәләр араһында Ат менән Һарыҡ серләшеп ята. Маймылға ҡарағанда Ат менән Һарыҡ Азаматҡа яҡшыраҡ таныш, ауылда күргәне бар. Улар эргәһенә йүгерҙе малай. Ҡуян, Сысҡан, Юлбарыҫ, Әтәс, Сусҡа менән Эт тә шунда йөрөй.

— һаумыһығыҙ, Һарыҡ апай, Ат ағай! Һыйыр апайҙы нисек табырға икән? Әйтмәҫһегеҙме?

— Һыйырҙың буш ваҡыты юҡ, мә-мә... Ул Яңы йылды ҡаршыларға әҙерләнә, мә-мә, — тине Һарыҡ. — Нимәгә кәрәк ул һиңә?

— Һыйыр апай миңә күп итеп шоколад, туңдырма алып килһен, тип һорамаҡсы инем.

— Ио-о-о, тәмле тамаҡ малай, иҫең киткән икән туңдырмаға? Кешеләргә мин дә тәмлекәстәр биреп торам ул.

— Беләм. Ауырығанда, әсәйем ҡымыҙ эсерһә, күҙ асып йомғансы һауығам да ҡуям.

— Бик шифалы минең һөтөм! Иһо-иһо!

Шулай һөйләшеп ултырғанда, улар янына Маймыл, Әтәс, Сусҡа, Сысҡан, Эт, Юлбарыҫ йыйылып китте. Азамат уларҙың һәр береһен дә белә. Һәр ҡайһыһына кешеләргә күрһәткән изгелектәре өсөн рәхмәт әйтте. Тегеләр бик ҡәнәғәт булды. Уларҙан берәй тәмлекәс һорарға булғайны ла, Ҡуян сабып килеп етте:

— Ҡарағыҙ әле, Аждаһа менән Йылан Һыйырҙы йәберләп үлтерергә итә.

Азамат йән көсөнә Ҡуян артынан йүгерҙе. Һыйыр һәләк булһа, шоколад менән туңдырманы уға кем бирһен?

Тау битләүендә Йылан, Һыйырҙы саҡмаҡсы булып, теленең осон сығарып ыҫылдап ята. Уға Аждаһа көс биреп ултыра.

— Ебәрегеҙ Һыйыр апайҙы! Уны кешеләр көтә! Яңы йыл көтә! — тип ҡысҡырып ебәрҙе Азамат.

— Ҫ-ҫ-ҫ, ә һеҙ Һыйырҙы көтәһегеҙме ни әле?! Көтөгөҙ-көт! Барыбер эләкмәҫ һеҙгә Һыйыр! — тип ыҫылданы Йылан. — Ул — минеке!

— Һеҙ, кешеләр, Аждаһа йәки Йылан йылы, тиһәләр, ҡалтырай башлайһығыҙ. Беҙҙе юҡҡа рәнйетәһегеҙ, — тип тә өҫтәне Аждаһа. — Асыуыбыҙҙы килтерһәгеҙ, йылдарға, хатта быуаттарға Йылан менән мин генә хужа буласаҡбыҙ!

Азамат уларҙы тынысландырырға тырышты:

— Хөрмәтле Йылан апай, беҙгә үпкәләмә. Әсәйем миңә, һинең йылың иң уңышлы йылдарҙың береһе, ти. Минең Аждаһаға оҡшаған тәтәйем бар. Уның менән көн дә уйнайым. Мин Йылан менән Аждаһа тураһында йәнһүрәттәр ҡарарға яратам.

Йылан нимә эшләргә икән тип малайға оҙаҡ ҡына ҡарап торҙо ла өндәшмәй генә Һыйырҙы ебәрҙе. Азаматтың йылы һүҙҙәренән йөрәге иреп китте, ахырыһы. Әсәһе лә һәр ваҡыт, йылы һүҙ — йән аҙығы, ти бит. Йылан, һуҙыла-һуҙыла шыуышып, тау артында юҡ булды.

— Ярар, Азамат, һүҙеңде йыҡмайбыҙ, яҡшы күңелле малай икәнһең. Йылға хужа булырға сиратыбыҙ еткәс, һиңә беҙ ҙә бүләктәр алып килербеҙ, — шулай тине лә Аждаһа, дуҫы артынан китеп тә барҙы.

Һыйырҙың имен-аман ҡотолғанына барыһы ла шатланды.

Азаматтың батырлығына иң ҡыуанғаны Һыйыр ине:

— Мин һине мәңге онотмаясаҡмын.

— Һыйыр апай, беҙ һинән шоколадтар, эскимолар көтәбеҙ.

— Минең йылым һеҙгә бәхет килтерһен, Азамат! Мин балаларҙың шатлығын, кешеләрҙең һаулығын, илдең именлеген һаҡлап торасаҡмын...

— Улым, тор! Балалар баҡсаһына һуңлап ҡуймайыҡ.

Азамат урынынан һикереп торҙо ла, төшөн хәтерләп, ҡысҡырып ебәрҙе:

— Ура! Беҙгә Һыйыр апай ҡунаҡҡа килә!

Атайымды уртаға бүләйек...

Искәндәр, ғәҙәттәгесә, балалар баҡсаһына яратҡан машинаһын алып барҙы. Ул был тәтәйен йоҡлаған сағында ла ҡулынан төшөрмәй.

Уйнарға ғына тотонғайны, Асҡар исемле шуҡ малай машинаны тартып алды:

— Һинеке ине, хәҙер минеке! — тип телен сығарҙы. — Аңланыңмы?

Искәндәр иларға тотондо:

— Мин атайыма әйтәм, ул көслө, һинең көрәгеңде бирәсәк!

— Һә, ҡурҡыттың? Ә минең атайым — спортсы. Мин уға ошаҡлаһам, атайыңды бөрөп һаласаҡ, — тине Асҡар.

Уларҙың янына башҡа балалар йыйылды.

Булат Асҡарға төртөп күрһәтте:

— Спортсы, имеш! Минең атайым аҡыллы, ул — уҡытыусы, — тип ғорурланды.

Айтуған да бәхәскә ҡушылды:

— Минең атайым — бизнесмен, ул бөтәһенән дә бай. Уның ҙур джип машинаһы бар, — тип маҡтанды.

Иң бәләкәй Зилә шым ғына быларҙың һүҙен бүлдерҙе:

— Атайым бизнесмен да, спортсы ла, уҡытыусы ла түгел, барыбер мин уны бик ныҡ яратам. Ул — яҡшы кеше.

Малайҙар, ауыҙҙарын асып, ҡарап ҡалды. Һәр кем үҙ урынына барып, уйынын дауам итте.

Зиләнең һүҙҙәре Искәндәргә бик оҡшаны. Уның атаһы ла бик яҡшы кеше бит. «Атайымды ныҡ яратам», — тип уйлап ҡуйҙы ул.

Искәндәр өйҙәренә ҡайтҡас, атаһын ҡосаҡлап алды, алдынан төшмәне. Миләүшә апаһы көнләшеп китте:

— Минең атайым, төш! — тип икенсе яҡтан килеп һырынды.

Әсәләре лә:

— Атайығыҙ минеке! — тине лә уның битенән үбеп алды.

Һәр кем яратҡанын үҙенсә аңлатты. Искәндәр ҡапыл ҡысҡырып әйтеп ҡуйҙы:

— Әйҙәгеҙ, атайымды уртаға бүләйек.

— Быны нисек күҙ алдына килтерәһең, улым? — тип һораны атаһы.

— Атай, һин ярты көн минеке булаһың, ярты көн - әсәйем менән Миләүшәнеке.

— Ә минең башыма ошондай шәп уй килде, — тине аталары, — иртәгә дүртәүләп машинала баҡсаға барабыҙ. Бергә түтәл ҡаҙыйбыҙ, сөгөлдөр, кишер сәсәбеҙ, һыу һибәбеҙ. Эш бөткәс, велосипедта йөрөрбөҙ, футбол уйнарбыҙ, — тип Искәндәргә ҡараны атаһы. — Шул саҡта мин һинеке лә, апайыңдыҡы ла, әсәйеңдеке лә.

Ғаилә башлығының һүҙҙәренән бөтәһе лә ҡәнәғәт ҡалды.

Алтынайҙың коймағы

Алтынайҙың йоҡлағыһы килмәй. Әйләнеп-тулғанып тик ята. Ҡыҙыҡай урынынан торҙо ла, атаһы менән әсәһен уятмаҫ өсөн һаҡ ҡына атлап, тупһаға сығып баҫты.

Башын өҫкә күтәреп ҡараһа, Ай ҙа йоҡламай.

— Ниңә бәү-бәү итмәйһең? — тип һораны Алтынай.

— Мин төнөн серем дә итмәйем, — тип яуап бирҙе тулған Ай.

— Ә ни эш бөтөрәһең, улайһа?

— Эй... Эш күп инде ул... Күк йөҙө буйлап йөҙөп йөрөйөм. Ер өҫтөндә нимәләр барғанын күҙәтәм. Уларҙы хәтеремдә ҡалдырам.

— Фу! — тип йөҙөн сирылтты Алтынай. — Шул да булғанмы эш? Әйҙә, уйнарға төш!

— Ниндәй уйын уйнайыҡ?

— Белмәйем. Быға тиклем Ай яҡтыһында уйнап ҡарағаным юҡ. Ә һинең уйнағаның бармы?

Ай аҫҡараҡ төштө.

— Ә мине бәләкәй саҡта сүмескә ултыртып йөрөттөләр, белгең килһә! Теләйһеңме, һине лә сүместә сәйәхәт иттерәм.

Алтынай уйланып торҙо ла:

—Ҡурҡам... — тине. — Ә нимә ул күктәге сүмес?

— Сүмесме? Ул — Етегән йондоҙлоғо. Шөрләмә! Ҡыҙыҡтар күп ул күктә.

Алтынай баш тартты.

— Һинең менән сәйәхәт итер инем дә ул, атайым менән әсәйем әрләр, тип ҡурҡам. Үҙең төш миңә ҡунаҡҡа!

Алтынай шулай тип әйтеп тә өлгөрмәне, Ай тупһаға килеп тә баҫты. Өйгә инергә лә тартынманы. Ингәс тә, аш бүлмәһенә үттеләр.

— Бында ни эш бөтөрәһегеҙ?

— Аш бүлмәһе был. Ошонда иртәнге, төшкө, киске аш ашайбыҙ. Ҡунаҡтарҙы ла ошонда һыйлайбыҙ.

— Ә нисек һыйлайһығыҙ?

«Ҡайһылай итеп аңлатайым икән?» — тип уйлап ҡуйҙы Алтынай.

Ҡыҙыҡай өҫтәлдәге ҡабарып бешкән түп-түңәрәк икмәкте Айға тотторҙо.

— Бына, мәҫәлән, икмәк, тоҙ менән... Үәт!

Ай ҡыуанысынан йылмайып ебәрҙе:

— Ҡара әле, Алтынай, ҡайһылай миңә оҡшаған!

— Әсәйем бешерҙе. Тәмләп ҡарайһыңмы?

— Ҡарайым-ҡарайым!

Алтынай сәй ҡайнатырға ҡуйҙы, һыуытҡыстан бал менән май алып, Айҙы өҫтәл артына ултыртты.

Һый ҡунаҡҡа оҡшаны. Бигерәк тә икмәкте тәмләп-тәмләп ашаны.

— Мине лә икмәк һалырға өйрәт әле, — тине ул. — Уф, бығаса ошондай ҙа тәмле нәмәне ашағаным юҡ ине!

Алтынай:

— Мин икмәк һала белмәйем шул, — тине— Әсәйем ҡоймаҡ ҡойорға ғына өйрәтте.

— Ә ҡоймаҡ тәмлеме ул?

— Телеңде йоторлоҡ, үәт!

Алъяпҡысын кейеп, ҡыҙ эшкә тотондо.

Айға ҡоймаҡ икмәккә ҡарағанда ла оҡшаны. Сәй эсеп ултырғанда Ай бүлмәлә ҡапыл бер нур уйнағанын күреп ҡалды. Нәҙек кенә, әммә бик йылғыр нур ҡоймаҡ өйөмөнә килеп ятҡайны, тегеләрҙең һары майлы төҫө ялтырап китте. Нур ҙурайғандан-ҙурая барҙы.

Ай тәҙрәгә ҡарап борсолоп китте:

— Сулпан йондоҙо ла ҡалҡты, — тине, ауыр һулап. — Ҡайта һалайым.

Алтын Айға күстәнәскә бер тәрилкә йылы ғына ҡоймаҡ биреп ебәрҙе.

— Тағы ла кил, йәме!

— Тағы осрашырбыҙ, — тип вәғәҙә итте Ай.

Ул өҫтәл артынан торҙо ла ҡараңғылы-яҡтылы бүлмәнән сығып та китте. Хушлашҡанда ҡул болғарға ла онотманы.

Алтынай йоҡларға ятты. Атаһы менән әсәһе аш бүлмәһе өҫтәлендә һыуынып та өлгөрмәгән ҡоймаҡты күреп бик шатланды.

— Ҡыҙым ҙур үҫте, — әсәһенең күҙҙәре йәшкәҙәне хатта. — Ҡул араһына керә башланы. Беҙгә ҡоймаҡ тиклем ҡоймаҡ ҡойоп ҡуйған бит.

— Бигерәк тәмле! - тип өҫтәне атаһы.

Шәжәрә тәмлеме?

Ҡайҙа ҡарама - шәжәрә ағасы, тип һөйләйҙәр. Радионан да, телевизорҙан да, шәжәрә ағасы ул бик ҡәҙерле, тиҙәр. Асия апаһы ла ҙур альбом битенә шәжәрә ағасына оҡшаған бер нәмә төшөрөп ҡуйҙы.

Их, тәмле, бик тәмлелер ул шәжәрә емеше! Киви кеүек, банан кеүек. Әфлисун һымаҡ булһа ла ярай. Яҙ етте. Бөтәһен дә ишетеп, күреп йөрөгән Батырҙың шул шәжәрә ағасын баҡсаларына ултыртҡыһы килде. Ер ҡаҙырға кистән үк көрәк тә әҙерләп ҡуйҙы.

Иртән эшкә тотонор алдынан атаһы менән кәңәшләшергә булды.

Атаһы улының теләген бик оҡшатты. Ләкин ул бөгөн Батырға ярҙам итә алмай икән. Эше бик күп.

— Әле генә ултыртып булмай инде. Көҙгә тиклем көтөп торайыҡ, улым, — тине.

— Юҡ, көҙгә тиклем бик оҙаҡ! Хәҙер үк ултыртайыҡ! — тип еңмешләнде Батыр. — Минең шәжәрә емешен ашағым килә!

Атаһы рәхәтләнеп көлдө:

— Ярай, тинем бит. Һинеңсә булһын... Ләкин иҫкәртеп ҡуям: бының өсөн башта туған-тыумасаларҙан фатиха алырға кәрәк. Олатайыңдың олатаһынан да.

Батыр ҡысҡырып уҡ ебәрҙе:

— Улар үлгәндәр бит!

— Барыбер рөхсәттәрен һорайыҡ.

Батырға ҡыҙыҡ булып китте. «Вәт, хикмәтле ағас — шәжәрә ағасы! Ана, атаһы ла, шәжәрәһен белгән малайҙар, ҡыҙҙар ай үҫәһен көн үҫә, ти». Малай көрәкте урынына илтеп ҡуйҙы.

Күпмелер ваҡыт үткәс, улы менән атаһы эшкә тотондо. Кибеткә барып, биттәре ап-аҡ бик ҙур альбом һатып алдылар. Тәүге битенең иң башына «Шәжәрә ағасы» тип яҙып ҡуйҙылар. Аҫҡараҡ Батырҙың исемен яҙҙылар.

— Батыр кемдең улы? - тип һораны атаһы.

— Һинеке, атай!

— Ә минең исемем юҡмы ни?

— Рөстәм Кускилдин!

— Дөрөҫ! Ә минең атайымдың исеме нисек?

— Дамир ҡартатайым.

— Дөрөҫ, улым. Афарин!

Батыр менән атаһы был исемдәрҙең барыһын да шәжәрә ағасына теҙеп яҙа барҙы.

— Шәжәрә ағасы иң кәмендә ете быуынлы булырға тейеш, улым! — тип өйрәтте атаһы.

— Беҙҙең олатайҙарҙың, уларҙың олаталарының исемен кем әйтер икән? Уны нисек белеп бөтәһең?..

Батырҙың атаһы, улын эйәртеп, архивҡа китте. Әй, унда папкалар, ҡағыҙҙар! Донъя тулы. Атаһы көнө буйы шуларҙы аҡтарып уҡыны ла уҡыны.

Бөтөн яҙ һәм йәй буйына атаһының буш ваҡытында Батырҙың шәжәрә ағасын яһанылар. Яңы мәғлүмәттәр, исемдәр, һандар менән тулыландырҙылар...

Хәҙер малай, кескәй генә булһа ла, үҙенең нәҫел-нәсәбен яттан бәлә. Бөтөн ата-бабалары башҡорт булған.

Көҙ ҙә етте. Батыр эстән генә: «Һүрәттәге был ағасты нисек итеп ергә ултырталар икән?» — тип уйланы.

Атаһына ла әйтте был хаҡта.

Атаһы Батыр менән ололарса һөйләште:

— Улым, — тине ул, — шәжәрә ағасы беҙҙең күңелебеҙҙә үҫә. Тамырҙарыбыҙҙы онотмаһаҡ, улар ғүмеребеҙ буйы үҫәсәк. Шәжәрә ағасының тамырҙары серемәй, ағасы һынмай — ябай ағастарҙан айырмаһы шунда. Кускилдиндарҙың нәҫеле мәңгелек булғанда, ул да мәңгелек. Емештәренә килгәндә инде, уларҙы оҙаҡламай тәмләп ҡарарһың. Татын бер ҡасан да онотмаҫһың тип ышанам.

Сулпан йондоҙоноң бүләге

Данияр — бик шуҡ малай. Фәстерергә лә ярата. Бер көн олатаһын, фәлән бабай мине ҡунаҡҡа саҡырҙы, тип алдағайны. Күп тә үтмәне, бөгөн беҙгә тәрбиәсе апай үҙе килә, тип балалар баҡсаһына барманы. Ҡоймаҡ ҡойоп кискә тиклем көттө өләсәһе менән әсәһе, ә тәрбиәсе апай был ваҡытта Даниярҙың иптәштәре менән урамда уйнап йөрөгән, уларҙы ашатҡан, йоҡлатҡан.

Ана шул тиктормаҫ малайға биш йәш тулған көндө әсәһе ҡара төҫтәге орлоҡ бүләк итте.

— Һин йоҡлағанда, Даниярға бирегеҙ, тип Сулпан йондоҙ ҡалдырып китте уны! — тине.

— Шаяртма, әсәй! Нимәкәй һуң был?

— Гөл орлоғо. Сулпан йондоҙ төнлөктән килеп инеп уятты. «Мин Даниярҙы бик яратам, — тине. — Уға бүләккә ошо гөл орлоғон ҡалдырам, тик онотмаһын шуны: бүләгем тылсымлы», — тине. Күҙ асып йомған арала үҙе юҡ та булды.

Данияр, орлоҡто көршәккә ултыртып, көн дә һыу һибеп торҙо. Гөл «һә» тигәнсе шытып та сыҡты, гөрләп үҫеп тә китте.

Бер көндө малай ни күрһен: гөл сәскә атҡан! Сәскә тип әйтһәң, Дөрөҫ тә түгелдер! Әлеге гөлдә йондоҙҙар балҡый. Яңы йыл шыршыһы кеүек. Күктәге йондоҙҙарҙан айырмалары шул ғына: улар көндөҙ ҙә тәҙрә төбөндә янып-баҙрап ултыра.

Данияр бер ҡыуанһа, әсәһе биш ҡыуанды: ниндәй йондоҙло гөл бүләк иткән Сулпан йондоҙ улына! Малай үҙе лә үҙгәреп китте: ваҡытында йоҡонан тора, ваҡытында ашай, ваҡытында «әүен баҙары»на китә.

Әммә гел тәртипле булыу ялҡытты уны. Бер көндө малайға бесәйҙәре насар күрә башлағандай тойолдо. Уға ярҙам итергә булды. Әсәһенең күҙлеген бесәйгә кейҙерҙе. Мыр-мыр һуҡыр ғына түгел, иҫәр ҙә икән. Үҙ бәхетен үҙе аңламайынса, күҙлек менән уйнарға тотондо. Данияр уны Мыр-мырға ҡабат кейҙерҙе. Бесәй, башын һелкеп, атып бәрҙе. Малай өсөнсөгә кейҙергәндә, күҙлекте ныҡ итеп тотҡайны, уныһы селпәрәмә килде. Быға бесәй генә ғәйепле икәнен әсәһенә нисек итеп аңлатаһың инде? Әсәһе ныҡ ҡайғырҙы.

Данияр, уны йыуатырға теләп, гөлгә һыу һибергә тотонғайны, йондоҙҙары ҡапыл юғалды ла ҡуйҙы. Әйтерһең, улар бер ҡасан да булмаған. Ныҡ аптыраны. Ни эшләргә белмәй, бесәйҙе тотоп туҡмарға булғайны ла, уйынан кире ҡайтып, әсәһенә һауыт-һаба йыуышырға тотондо. Йыуып бөткәс, гөлө янына килһә, күҙе дүрт булды.

— Әсәй, йондоҙҙар яңынан балҡый! — тип ҡысҡырып ебәргәнен үҙе лә һиҙмәй ҡалды. — Вәт мөғжизә!

Әсәһе гөлдөң серен аңланы шикелле, тик өндәшмәне. Даниярҙың был серҙе үҙенең асҡанын теләгәндер, моғайын.

Әй рәхәт тә, күңелле лә икән ул, өйҙә йондоҙло гөл булғас. Кешеләрҙең өйҙәрендә төндәрен ҡап-ҡараңғы, ҡурҡыныс! Ә Даниярҙарҙа йондоҙҙар яна, айы ғына юҡ.

Малай, шулай тип уйлап, балалар баҡсаһындағы иптәштәре алдында маһая башланы, уларға гел ҡысҡырып өндәшер булып китте. Шулай бер-ике көн үттеме-юҡмы, гөлдәге йондоҙҙар тағы ҡасты. Данияр хәҙер үҙе лә аңланы был гөлдөң серен: ул кешеләрҙең насар эш эшләгәнен яратмай!

Даниярҙың йәне көйҙө: гел генә яҡшы булыу ялҡыта ла инде. Әсәһе күрмәгәндә гөлдө сүплеккә атып бәрҙе. Вәт, исмаһам, ысынлап та, күңелле хәҙер. Яҡшы-яман эштәреңде күҙәтеп тороусы юҡ.

* * *

Йондоҙло гөлдөң даны шул арала бөтә донъяға таралып өлгөргән икән. Уның сүплектә ятҡанын күреп, ҡомаҡтар башта аптыраны. Аҙаҡ шатланды. Бер кем дә гөлдө тартып алмаһын өсөн, туғандары — һуҡыр сысҡандарға илтеп йәшерҙеләр. Улар ни күҙҙәре күрмәгәс, ҡараңғы ояларында ниндәй хазина һаҡланғанын ҡайҙан белһендәр инде?

* * *

Әсәһе бик асыуланды Даниярға. Өйҙөң ҡото китте, тине. Өй эсендә гел ҡараңғы хәҙер. Ҡояшлы көндә лә ҡараңғы. Төндә уянып, малай тәҙрәнән Сулпан йондоҙон эҙләгәне лә бар, ләкин ул, ни эшләптер, күренмәй ҙә ҡуя. Данияр бүтән төрлө гөлдәр ҙә үҫтереп ҡараны. Ләкин улар йондоҙло түгел ине шул.

* * *

Май айы еткәс, әсәһе менән Данияр өй артындағы баҡсаға, ер ҡаҙып, түтәлдәр яһап, төрлө сәскә сәсте, йәшелсә ултыртты. Малай уларға көн һайын һыу һибеп торҙо, төптәрен йомшартты. «Йондоҙло гөл юғалды инде, ихатабыҙға ябай сәскәләр булһа ла йәм биреп торһон», — тине әсәһе.

* * *

Көҙҙөң бер көнөндә Даниярҙарҙың ҡапҡаһын бер хәйерсе ҡарсыҡ ҡағып инде. Түтәлдәр утап йөрөгән малайҙы күреп, уның янына килде лә хәйер һораны.

— Аҡсабыҙ юҡ бит әле, — тине Данияр. — Икмәк — өйҙә. Көтөп тороғоҙ, хәҙер алып сығып бирәм.

Хәйерсе ҡарсыҡ ҡул һелтәп уны туҡтатты:

— Миңә икмәк тә, аҡса ла кәрәкмәй. Анау георгиндарыңдан гөлләмә эшләп бирсе. Бик күп йылдар миңә сәскә бүләк иткәндәре юҡ.

Данияр бик ғәжәпләнһә лә, хәйерсе ҡарсыҡтың һүҙен тыңларға булды. Иң эре, иң сағыу сәскәләрҙән гөлләмә яһап, уны Әбейгә тотторҙо. Хәйерсе ҡарсыҡтың аллы-гөллө сәскәләрҙе ҡулына алыуы булды, ул ҙур күҙле, һылыу бер ҡыҙға әйләнде.

— Данияр, — тине ул, йылмайып, — таныйһыңмы: мин бит Сулпан йондоҙ. Минең гөлөмдө юғалтһаң да, һин барыбер изге күңелле малай икәнһең. Ана күпме сәскә үҫтергәнһең, миңә бүләк итергә лә йәлләмәнең.

— Ә һин мине ҡайҙан белдең? — тип аптыраны Данияр.

— Мин бит күктә йәшәйем, Ер йөҙөндәге бөтә кешеләрҙе лә күреп-белеп торам. Яҡшыларын да, ямандарын да.

— Һин тылсымсы инде, улай булғас? Минең бер теләгемде үтә әле, йәме?

— Йә, әйтеп ҡара!

— Миңә йондоҙло гөлдө кире ҡайтарырға ярҙам ит!

— Сәскә яратһаң, ул үҙе табылыр! Ҡайғырма! — Шулай тине лә, гөлләмәһен тотоп, Сулпан йондоҙ юҡ та булды. Күккә оҙаҡ ҡарап торһа ла, самолёт әҙенән башҡа бер нәмә лә күрмәне Данияр.

* * *

Данияр бер йәй сәскә үҫтерҙе, ике, өс, дүрт, биш йәй сәскә үҫтерҙе... Үҙе лә ҙур үҫеп китте. Ер эшен бик ярата башланы. Хәҙер ул ҡырҙа ата-әсәһе менән ер эшкәртә, иген сәсә.

Шулай бер көн трактор менән ер һөрөп арығас, ял итергә тип яңы бураҙнаға тәгәрәне. Ҡапыл, ер аҫтынан ҡалҡып, күҙ алдында йондоҙҙар һикерешә башланы. Данияр, ғәжәпләнеп, тупраҡты аҡтарырға тотондо. Аҡтара торғас, һуҡыр сысҡандарҙың өйөнә барып сыҡты. Уның гөлө, уның йондоҙло гөлө, тегеләрҙең өйөнә һыймайынса, ер өҫтөнә ҡалҡып үҫеп киткән бит!

Тапты Данияр, тапты йондоҙло гөлөн. Тапты ла, өйҙәренә алып ҡайтып, тәҙрә төбөнә ултыртып ҡуйҙы. Ҡурҡмай ул хәҙер был серле гөлдән. Ә нимәгә ҡурҡһын, ти, ул? Алдашмай, урлашмай, көсһөҙҙәрҙе рәнйетмәй. Данияр ҙур инде, ул намыҫтың нимә икәнлеген яҡшы белә. Ә намыҫлы кешегә бер нәмә лә ҡурҡыныс түгел.

Туғандар

Хужабикәнең яман асыуы килде Мырлаҡҡа. Бик ауыр йәшәй бит. Пенсияһы ла осто осҡа ялғарға ғына етә. Мал-тыуар ҙа аҫрамай. Шул бер Мырлағы ғына бар. Үҙен ашатып аҫрағаны етмәгән, уныһы ла бәпесләп ята бынау ҡиммәтселек заманында, изгелекһеҙ нәмә. Ә Мырлаҡ бөгәсә төндә генә тыуған Ҡарасайы менән Һарысайын мейес ҡаҙнаһына ғына һыйынып ятҡан килеш иркәләүен белә: имеҙә, ялай, мырылдай. Бәпестәре сыйылдап ала ла тағы йоҡоға китә. Тәмле төштәр күрәләрҙер инде; был тиклем рәхәтләнеп йоҡламаҫтар ине, юҡһа.

Хужабикә пыр туҙып Мырлаҡты әрләне-әрләне лә:

— Балаларыңды һыуға батырам, — тип янаны.

Бер төндө Мырлаҡ сысҡан ауларға киткәс, хужабикә Ҡарасай менән Һарысайҙы иҫке йыртыҡ сумкаһына һалып, ауыл уртаһындағы дауахана тупһаһына илтеп ырғытты. «Кемгә бесәй кәрәк, алып ҡайтыр әле үҙенә», — тип уйланы.

Бәләкәстәр төнө буйы илап сыҡты. Ҡышҡы төн һыуыҡ, ҡараңғы.

— Инәй, һин ҡайҙа? Асыҡтым! — тип үкһене Ҡарасай.

— Инәкәйем, өшөнөм! — тип сыйнаны Һарысай.

Ләкин уларҙы бер кем дә ишетмәне. Етмәһә, йөрәктәренә шом һалып, әллә ниндәй уҫал бер эт өрә лә өрә яҡында ғына. Әсе итеп һыуыҡ ел һыҙғыра.

Ҡарасай менән Һарысай бер-береһенә һыйынып ҡына ятты, шулай йылыраҡ тойолдо. Ҡосаҡлашып төн сыҡты бәләкәстәр. Иртәгә инәләре килеп алыр әле, моғайын.

Таң атты. Ауыл өйҙәренең ҡыйығынан ҡояш күренеп ҡалғас та, яҡында аяҡ тауыштары ишетелде. Бер апай килә ята икән. «Бәлки, хужабикәлер?»

— Асыҡтым! — тип үкһеүен белде Ҡарасай.

— Өшөнөм! — тип ҡалтыранды Һарысай.

Апай бик йәлләне бәләкәстәрҙе. Икеһен дә, ҡулына һаҡ ҡына тотоп, дауахана эсенә алып инде. Әллә ҡайҙан һөт килтерҙе. Рәхәтләнеп һыйланды игеҙәктәр. Тамаҡтары туйғас, тағы иларға тотондолар.

— Инәкәйемде һағындым! — тине Ҡарасай.

— Инәйем кәрәк! — Һарысай ҙа йүгергеләп үкһене.

Инәләрен эҙләп урамға сығырға уйлағайнылар ҙа, һыуыҡтан ҡурҡтылар. Анау яман эт көтөп торалыр.

Ҡарасай менән Һарысай йылы ҡояшлы көндәрҙе көтөп торорға булды.

Был ваҡытта сысҡан тотоп ҡайтҡан инәләре балаларын эҙләп ары саба, бире килә ине. Өйҙә эҙләмәгән мөйөштө ҡалдырманы. Аптырағас, ихатаға сығып та йүгергеләне. «Юҡ, бер ҡайҙа ла юҡ ҡәҙерлекәйҙәрем, матурҡайҙарым, ғәзизгенәләрем, йөрәк парәләрем, күҙ нурҙарым, бәғер иткәйҙәрем, наҙлыҡайғыналарым...» — тип һамаҡланы инәй. Ә Хужабикәһе — абау бәғерһеҙ: «Аяҡ аҫтында буталып йөрөй: ихатаға сыҡһам — ихатала, өйгә инһәм — өйҙә», — тип, уны тибеп осорҙо. Их, ауыртты эскенәләре инәйҙең.

Балаларын юғалтыу ҡайғыһына түҙмәй, илай-илай, урам буйлап китте инәй. Кешенән дә, эттән дә, бүренән дә ҡурҡмай ул хәҙер. Бәпестәрен табырға, нисек тә табырға кәрәк!

* * *

Апай  кискеһен Ҡарасайҙы, ҡуйынйна тығып, өйҙәренә алып ҡайтып китте. Өйҙәре бигерәк матур икән. Матур тигәне шул Ҡарасайҙың: газ плитәһе өҫтөндә аш ҡайнай. Уның тәмле еҫе танауҙы ҡытыҡлай. Апай мейесен яғып ебәрҙе. Һыйыр һауып инде. Яңы ғына һауған һөт бигер!к тәмле икән! Сәпелдәй-сәпелдәй эсте Ҡарасай. Аҙаҡтан һөт һалынған сынаяҡ аҫтын ялап уҡ ҡуйҙы.

Апай мейес артына йылы урын һалды бәләкәс дуҫына. Ҡарасай йоҡлап китте. Төшөндә туғаны Һарысайҙы күрҙе. Ай ғынайым, асыҡҡан бит игеҙәге. Дауахана эсендә бүлмәнән бүлмәгә инеп, ашарға эҙләй. Үҙе илай ҙа илай: «Инәй, инәкәйем, һин ҡайҙа? Ҡарасай, Ҡарасайҡайым, ниңә ташлап киттең?» Шулай тип асырғанып йөрөгәнендә, мөйөштән ҙур ҡомаҡ килеп сыҡты ла Һарысайҙың өҫтөнә ташланды. Ах, харап була инде бәләкәс! Ярай әле, үҙе лә сос икән: тиҙ генә ялтанып, шунда торған бер шкаф башына менеп китте. Ҡомаҡ ауыҙын асып ҡарап ҡалды. Һарысай, дер-дер ҡалтыранып, шкаф башында төн сыҡты.

Төшөндә инәһен дә күрҙе Ҡарасай. Бөтә кешеләрҙе лә Хужабикә кеүек уҫал тип уйлай икән инәһе. Ҡапҡанан инергә ҡыймай, икенсе ҡапҡаға йүгереп бара ла ары китә. Тауыш биреп, бәләкәстәрен саҡыра. Ә улар — юҡ. Әйтерһең, ер йотҡан. Бөтә ауылды ҡыҙырып сыҡты инәй. Төшөндә уның әрнеүле тауышын ишетеп, Ҡарасай уянып китте хатта. Уянды ла илап ебәрҙе. Моғайын, был төш түгел, өндөр. Бына бит, Һарысайҙың да, инәһенең дә тауышы ҡолаҡ төбөндә генә тора. Йөрәге ярыла тип тора Ҡарасай.

Иртән матур апай Ҡарасайға тағы һөт эсерҙе, арҡаһынан йомшаҡ ҡына һыпырып яратты. Тағы эшкә китте.

Көн дә шулай ҡабатланды: апай эшкә ашыға, Ҡарасай өйҙә ҡала. Апайҙың карауатында туйғансы йоҡлай, иләнгән йөн йомғағы менән уйнауы әй ҡыҙыҡ. Иҙәндәге иҫке балаҫтың да йөндәрен тартҡылай. Рәхәт тә бит, инәһе менән Һарысайҙы уйлап эсе өҙөлә.

Түҙмәне, бер көндө апайҙың артынан һаҡ ҡына дауаханаға йүнәлде Ҡарасай. Һарысай, моғайын, һаман да шундалыр. Ул да һағынғандыр туғаны менән инәһен.

Апайҙың эҙен еҫкәй-еҫкәй алға атланы Ҡарасай. Юҡһа аҙашып ҡуйыуы бар. Осраған кешеләрҙән дә, һау-һаулап алдына сыҡҡан эттәрҙән дә ҡурҡманы...

Һарысай менән уйнап йөрөгән Ҡарасайҙы күреп шаҡ ҡатты апай. «Вәт һин уны, йән тартмаһа ла, ҡан тарталыр», — тип уйланы. Ә туғандар ни эшләргә белмәй: бер-береһен ялай, һикерешә, йүгерешә...

— Мин һине ҡабат бер ҡайҙа ла ташлап китмәйем, — ти Ҡарасай.

— Ә мин һинең артыңдан ҡалмайым, — ти Һарысай. — Бында ҡомаҡ бар! Кешеләр ҙә яман. һорайым-һорайым, улар һөт бирмәй. Ашатмай...

Уларҙың шулай һөйләшкәнен апай ҙа ишетеп торҙо. Ишетте лә, бер-береһе өсөн өҙөлөп торған туғандарҙы айырырға ярамай, тип, икеһен дә өйҙәренә алып ҡайтты. Яйлап ҡына эшкә өйрәнде Ҡарасай менән Һарысай: апайҙарҙың келәтенә оялап алған сысҡандарҙы ҡырып һалдылар, ә иҫән ҡалғандары батыр бесәйҙәрҙән ҡурҡып ҡасып китте.

* * *

Яҙ етте. Ҡарасай менән Һарысай ҙур үҫте. Ауыл халҡы сәсеүгә сыҡты.

Бер көндө апай ат екте лә, арбаға яратҡан бесәйҙәрен дә ултыртып алып, сәсеүселәргә ашарға илтте. Ҡарасай менән Һарысайға ихаталағы әтәстәр, тауыҡтар, ҡаҙҙар күҙҙәре ҡыҙып ҡарап ҡалды. Уларҙың да донъя күреп ҡайтҡыһы килә ине.

Ауыл осонда ылауҙың алдына һау-һаулап бер эт ташланды. Хужаһыҙ эт. Хәҙер бик күп бит ундайҙар. Уның артынан бер бесәй йүгереп маташҡан була. Ул да апайҙың ылауына ташланмаҡсы, хәстрүш! Эт менән дуҫлашып алған, шундай ҙа бесәй була икән!

Ташландыҡ эт менән бесәй артта тороп ҡалғас, апай былай тип әйтеп ҡуйҙы:

— Ай-Һай, был донъя эт менән бесәйҙе лә дуҫлаштыра...

Ҡарасай менән Һарысай апайҙың алдына уҡ менеп ултырҙы: эт менән дуҫлашҡан бесәйҙән улар бик ҡурҡты, күргеләре килеп тормай әле ундай һатлыҡ йәндәрҙе. Их, белмәй шул, белмәй туғандар: йәндәрен көйҙөргән теге ташландыҡ уларҙың инәһе бит, инәһе! Инә лә таныманы балаларын... Бәләкәстәрен ҡасан да бер табыуҙан төңөлгәйне ул. Кешеләрҙе яратмай инә хәҙер: йән киҫәктәрен урланылар бит, юҡ иттеләр! Эт менән дуҫлашҡаның мең артыҡ: икәүләп тамаҡ туйҙыралар.

2010 йылдың 29 декабрендәге 436-ФЗ һанлы

Федераль законға ярашлы 6+

Әҙәби-нәфис баҫма

Кесе һәм урта йәштәге мәктәп балалары өсөн 