Рәссамы Майя Ҡәйүмова

Таһирова, Ә. А.

Шэпәй менән Шайтан. Хәтирә, хикәйә, әкиәттәр

БАЛА САҠТЫҢ ИКЕ ХӘТИРӘҺЕ 

(Элегия)

I. Тыуған көн байрамы

Беҙгә, һуғыш йылдарында тыуып үҫкәндәргә, кескәй сағыбыҙҙа хәҙерге быуын балаларына тейгән күркәм байрамдарҙы күрергә тура килмәне. Бары һуғыштан һуң бер нисә йыл үткәс кенә шатльгк биреүсе матур байрамдар барлығын белә башланыҡ. Минең өсөн иң тәүге ҡыуаныслы байрам уҡырға барған көн булды. Әсәйем сағыу сәскәләр төшкән яңы күлдәк кейҙереп, ҡулыма гөлләмә тотторҙо ла етәкләп алып китте. Ул ваҡытта ҙур тантаналар үткәрелмәй ине, уҡытыусы апай менән таныштыҡ та ҡайтырға сыҡтыҡ.

— Ә хәҙер, ҡыҙым, һинең менән ҡурсаҡ театрын ҡарарға барабыҙ, — тине әсәйем. — Ауылға артистар килгән.

— Ҡурсаҡ театры?! — Мин, ғәжәпләнеп, уға ҡараным. — Шундай театр ҙа буламы ни?

Беҙҙең өсөн кескәй генә һыңар ҡурсаҡ та хыял ғына булғанлыҡтан, миңә ҡурсаҡ театрын күҙ алдына килтереү ҡыйын ине. Ә инде клубҡа барып, тамаша донъяһына сумғас, үҙемде мөғжизәләр иленә барып ингән һымаҡ хис иттем. Ул матур ҡыҙҙар, ҡыйыу егеттәр, һөйләшә белә торған төрлө-төрлө йәнлектәр... Ләкин иң тетрәндергәне шул матурлыҡты ҡыйратырға, юҡҡа сығарырға тырышҡан убырлы ҡарсыҡ менән тәгәрмәс һымаҡ бөгәрләнә алған, ҡотһоҙ, ҙур йылан булды.

Уҡыу йылы башланып, бер нисә ай үткәс, әсәйем былай тине:

— Ҡыҙым, тыуған көнөң яҡынлаша, һиңә ете йәш тула, ҙурайҙың инде. Мәктәптә дуҫ ҡыҙҙарың барҙыр?

— Бар, әсәй, бар! Рәүзилә, Зилә, Мөғлифә... — Мин теҙеп һанап киттем.

— Бик һәйбәт! Шул дуҫ ҡыҙҙарыңды тыуған көнөңә саҡырырһың.

Мин аптырап ҡалдым.

— Әсәй, ә тыуған көнгә нисек саҡыралар ул, тыуған көндә нишләйҙәр?

Әсәйем ниңәлер ауыр итеп көрһөндө лә, үҙенең янына ултыртып, ҡулдарын ипләп кенә иңдәремә һалды:

— Ҡыҙым, һәр кешенең тыуған көнө була. Был — уның өсөн иҫтәлекле, матур байрам. Һин декабрь айында тыуҙың. Бик һалҡын, сасҡау көн ине, хатта тәҙрәләр ҡалын боҙ менән ҡапланғайны. Ләкин ул көндө һине, бәләкәсемде, күкрәгемә ҡыҫып, сикһеҙ шатлыҡ тойғоһон кисерҙем.

— Ә тыуған көндә нишләйҙәр, әсәй?

— Тыуған көнө менән кешене туғандары, дуҫтары ҡотлай. Ғәҙәттә, ҡотларға бүләк менән киләләр. Һеҙ әле бәләкәй, шуға күрә бер-берегеҙгә ҡәләм, дәфтәр бүләк итергә була. Мин сәй әҙерләрмен, дуҫтарыңды балан бәлеше менән һыйларбыҙ...

Мин, әлбиттә, мәктәпкә барыу менән был яңылыҡты иптәштәрем менән бүлешмәйенсә түҙмәнем.

Тыуған көнгә килергә теләүселәр бик күп булып сыҡты. Бөтә класс тиерлек мине һырып алды.

— Юҡ, — тим мин, — тыуған көнгә иң яҡын дуҫтар ғына саҡырыла. Унда бүләк тотоп киләләр. Беҙ әле бәләкәй, ҡәләм, дәфтәр бүләк итһәгеҙ ҙә ярай. Әсәйем сәй, балан бәлеше менән һыйлаясаҡ!

Тәжрибәһеҙлегем арҡаһында тиҙҙән буласаҡ ваҡиға— беҙ ошоға ҡәҙәре белмәгән тыуған көн байрамы хаҡында бөтә мәктәпкә билдәле булды. Әле яңы аслыҡтан арынып килеүсе үҫмерҙәрҙә ул көндө миңә тәтейәсәк ҡәләм-дәфтәрҙәр, һыйланасаҡ балан бәлеше ниндәйҙер көнсөллөк хистәрен уятҡандыр, күрәһең. Әй тормош аяуһыҙлығы!

Үҙе ҡырҡ ямаулы өҫ кейемендә йөрөгән әсәйемдең юҡты бар итеп тыуған көнөмдө үткәрергә уйлауы, бала саҡта серек бәрәңгенән башҡа бер ни күрмәгән, әле булһа йүнләп тамағы туймаған балаларға, донъялағы ҡара төҫтәрҙән, аслыҡтан башҡа шатлыҡтар ҙа, матур байрамдар ҙа барлығын аңғартыу теләгенән килгәндер. Ләкин ҡараңғы баҙҙан сыҡҡандан һуң, көн яҡтыһы ла ҡапыл күҙҙе сағылта. Тыуған көн байрамын үткәрергә йыйынып, үҙемдең ниндәй «ут» аҫтында ҡалыуымды һуңыраҡ ҡына белдем. Ул йылдарҙа кешеләр бер-береһенә игелеклерәк, мәрхәмәтлерәк булһалар ҙа, «бер тигеҙлек» ҡануны олоһонда ла, кесеһендә лә бик көслө ине шул. Быуаттар буйына кеше ҡанына һеңгән көнсөллөк, хөсөтлөк тә, ауыр йылдарҙа тәрбиә күрмәй үҫкән быуында үҙен һиҙҙергәндер.

Мин класташтарым менән күңелле генә һөйләшеп, мәктәп ихатаһынан сығып килгәндә, беҙҙе өлкәнерәк йәштәге бер нисә ҡыҙ ҡыуып етте. Уҫал йөҙлө, аҡайыбыраҡ торған күҙлеһе башта сәсемдән тартты, унан ныҡ итеп күкрәгемә төрттө.

— Ә-ә-ә, хәстрүш, һин байрам үткәреп йөрөйһөңмө әле?! Бына һиңә тыуған көн!

Ул китап-дәфтәрҙәр тултырылған киндер муҡсаһы менән миңә тондорҙо. Ауыртыныуҙан бигерәк, ғәрлегемдән ҡысҡырып илап ебәрҙем. Класташтарым, яҡлашып, гөжләшә башлағас, әрләшә-әрләшә, һыпыртыу яғын ҡараны.

Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күҙ йәшенә бәйле мажараларҙың был башланмышы ғына булып сыҡты. Йылы өйгә ҡайтып кергәс, әлбиттә, барыһы ла онотолғайны. Өйҙә бәрәңге бәрәмәсенең, балан бәлешенең тәмле еҫтәре танауға бәрелде. Декабрь һыуығында ныҡ ҡына өшөгән, юлдағы мажаранан шаңҡып ҡалған иптәштәремдең күңеле күтәрелеп китте. Беҙҙең ҙур аҡ мейесебеҙ менән стена араһында иркен генә һәндерә бар ине. Ҡышҡы һалҡындарҙа, мейестән бөркөлгән йылыға кинәнеп, шул һәндерәлә йоҡлай торғайныҡ. Әсәйем өҫ кейемдәребеҙҙе һалдырҙы ла:

— Балалар, мин сәй урыны әҙерләгәнсе, һәндерәлә ултырып тороғоҙ, йылынырһығыҙ. Бер аҙҙан үҙем саҡырырмын, — тине.

Беҙ, сыр-сыу килеп, һәндерә башына менеп тулдыҡ. Тыуған көн мажараларының дауамы, ана, шунда булды ла инде. Башта мейес йылыһына кинәнеп, төндәребеҙҙе яҙылдырып, һөйләшмәй генә ултырҙыҡ. Беҙҙең был йортто быйыл ғына яңыртып, һипләп һалғайнылар. Ҡарағай бүрәнә, йәш мүк еҫе, мейес йылыһына, тәмле аш еҫтәренә ҡушылып, байрам кәйефен бирҙе. Юлдағы күңелһеҙлек тә онотолдо. Шул саҡ Зилә исемле әхирәтемдең һәндерәләге ваҡ-төйәк араһында ятҡан кескәй генә быяла дарыу һауытына күҙе төштө. Уйынсыҡтар, ҡурсаҡтар күрмәй үҫкән быуын инек бит. Дауаханала эшләгән әсәйемдең сумкаһында бындай дарыу һауыттары күреп өйрәнгәнгә, уларға бик иҫем китмәй ине. Зилә был кескәй генә ялтыр флаконға сат йәбеште.

— Әлиә, бынауы матурҡас һауытты бир әле миңә!

— Ал һуң, — тинем, уның бик ҡыҙыҡҡанын күргәс. Арала бөрсә кеүек теремек, бик сая Мөғлифә исемле әхирәтебеҙ бар ине. Кескәй генә ялтыр флаконды күргәс, уның күҙҙәре баҙлап китте.

— Ә ниңә ул һиңә тейеш?! — тине ул Зиләгә сәм менән. — Бир миңә!

— Юҡ, бирмәйем! — тине Зилә лә ҡәтғи итеп. «Тәтәйҙе» ул ҡултыҡ аҫтына уҡ йәшереп ҡуйҙы. Мөғлифә уҫал булып сыҡты, һәндерәлә ятҡан мүк һала торған ҡалаҡты эләктерҙе лә Зиләнең башына тондорҙо. Инде Зиләнең ҡайнар күҙ йәштәренә мансылған икенсе мажара башланды. Был юлы әсәйем ярҙамында Зиләне йыуатырға, араларҙы килештерергә тура килде. Мөғлифәгә дарыуҙан бушаясаҡ флакондың тағы ла матурырағын бирергә вәғәҙә ителде.

Ниһайәт, мажараларҙы һәм күҙ йәштәрен артта ҡалдырып, тыуған көндөң иң күңелле өлөшөнә — уртала балан бәлеше, бәрәңге бәрәмәсе әйҙәп торған сәй табынына килеп еттек. Ярты быуаттан ашыу ваҡыт үткәндән һуң, уның нисек үтеүе хәтерҙә ҡалмаған — матур, күңелле уҙғандыр, сөнки әсәйем һәләтле медик, оҫта хужабикә булыу менән бергә бик нескә психолог та ине.

Ләкин байрамдың иң һуңғы нөктәһен әле булһа тетрәнмәйенсә хәтерләй алмайым. Әсәйемдең Тажикстанда ике туған һеңлеһе Зәйтүнә апай йәшәй ине. Ҡайһы саҡта ул беҙгә посылка һала торғайны. Күстәнәс алған көн оло байрамға әйләнә. Төшкә лә инмәгән еләк-емештәрҙән ауыҙ итәбеҙ. Күптән түгел Зәйтүнә апайҙан тағы ла посылка килде. Уны асып ебәреү менән, иң өҫтә матур биҙәкле, ҙур булмаған ике түңәрәк ҡап күренде. Әсәйем береһен асҡас, иҫебеҙ китте — эсендә төрлө төҫтәге ваҡ ҡына, түңәрәк кәнфиттәр емелдәшеп ята. Әсәйем балаларға таратҡан витаминдарҙы күргәнем дә, ашап ҡарағаным да бар. Ләкин бындай матур кәнфиттәрҙе тәүгә күреүем ине. Әсәйем уларҙы лампасый, тине. Ана шул бер ҡабын ҡайҙалыр йыйып ҡуйғайны. Иптәштәрем кейенеп, ҡайтырға йыйынғас, әхирәттәремә ҡарап былай тине:

— Класташығыҙҙы ҙурлап, ҡотларға килеүегеҙ өсөн бик ҙур рәхмәт, балалар! Ҡунаҡтарға күстәнәс тейеш. Мин һеҙгә хәҙер шуны өләшәм.

Матур ҡаптағы сағыу кәнфиттәрҙе күргәс, барыһының да күҙе дүрт булды. Шул саҡ йәнә көтөлмәгән хәл килеп тыуҙы. Сабыуҙарына ут ҡапҡандай, иптәштәремдең барыһы ла бер юлы Әсәйемә ташланды:

— Апай, миңә, миңә! — Кескәй генә ялбарыулы ҡулдар, төрлө яҡтан һонолоп, уны ҡамап алды. Башта хатта әсәйем дә юғалып ҡалғандай тойолдо. Ләкин тиҙ тәртип урынлаштырҙы.

— Тынысланығыҙ, балалар, барығыҙға ла етә, йәгеҙ әле, матур итеп кенә сиратҡа теҙелегеҙ!

Шулай итеп, күстәнәстәр өләшелде. Һәр иптәшемә дүртәр лампасый тейҙе. Әхирәттәремдең ул ваҡыттағы йөҙҙәрен күрһәгеҙ! Башта, иҫтәре китеп, устарында ятҡан төрлө төҫтәге тәмлекәстәргә ҡарап торҙолар.

— Ал, ҡыҙыл, һары, йәшел!

— Ә миндә йәшеле — икәү!

— Ҡыҙылын Әсәйемә бүләк итәм!

Барыһы ла ҡәнәғәт ине, хатта һәр ваҡыт ҡап-ҡара ҡаштары төйөлөп, уҫаллашырға әҙер торған Мөғлифәнең дә шатлыҡтан ауыҙы ҡолағына етте. Лампасыйҙарға һоҡланып туйғас, күстәнәстәрен ҡулъяулыҡҡа йәки ҡағыҙға төрөп, ҡәҙерләп кенә кеҫәләренә һалып ҡуйҙылар. Әсәйем был юлы ла ҙур теләк менән уларға ярҙамға килде.

Ошо иптәштәремдең күбеһе менән әле лә осрашып торабыҙ. Улар барыһы ла эшһөйәр булып үҫте, илгә, халыҡҡа тоғро хеҙмәт итеп, тормош юлын намыҫ менән үтте. Бөгөн ҡайһы бер балалар икмәк һыныҡтарын атып бәргәндә, мыжып, әсәләренән шоколадтар таптырғанда, тәм-томдан һығылып торған кәштәләр янында һайланғанда, шул уҡ ваҡытта уларҙың аяуһыҙлығын, ялҡаулығын, бәғерһеҙлеген күргәндә әрнеп уйлап ҡуям: нимә бирер улар киләсәктә кешеләргә, ғаиләһенә, илгә?

Ә һәләтле, игелекле, белемгә, хеҙмәткә ынтылған, яҡты йөҙлө балаларҙы күргәндә, күңелде шатлыҡ биләп ала. Был балалар матур йәшәйәсәк, халыҡҡа, илтә хеҙмәт итәсәк! Ике осраҡта ла күҙ алдыма ямаулы кейемдәр кейгән, арыҡ ҡулдарын һуҙған иптәштәрем килеп баҫа һәм уларҙың ялбарыулы тауыштарын ишеткәндәй булам: «Лампасый, лампасый!»

II. Шыршы янындағы «аҡҡош балаһы»

Мәктәптә Яңы йылды ҡаршыларға әҙерләнәбеҙ. Пионервожатый беҙҙең менән репетиция үткәрҙе. Шыршы янында бейейәсәкбеҙ, йырлаясаҡбыҙ, уйындар уйнаясаҡбыҙ. Ҡыш бабай, Ҡарһылыу ҡунаҡҡа киләсәк, ә беҙ төрлө йәнлектәрҙе һынландырасаҡбыҙ. Ҡыш бабай менән Ҡарһылыуҙы ҡаршылағанда һөйләргә матур-матур шиғырҙарҙы күптән әҙерләп ҡуйҙыҡ инде. Тәүге репетицияла уҡ мин «Ёлка» йырының һүҙҙәрен отоп та алдым:

Ёлка, ёлка — йәшел баш,

Йәшел баш та, бөҙрә сәс.

Бөҙрә сәсен тараған,

Алтын тараҡ ҡаҙаған.

Апайыбыҙ төрлө маскалар ҙа өләште: Ғәзизгә — бүре, Зиләгә — кәзә, Мөғлифәгә — төлкө, Рәмилгә арыҫлан маскалары эләкте. Рәүзилә «Башҡорт ҡыҙы бейеүе»н башҡара, ә миңә апай «Аҡҡош бейеүе» өйрәтте. Өйрәтеүен өйрәтте лә ул, ә кейемдәрҙе үҙебеҙгә әҙерләргә ҡушты. Рәүзиләгә өләсәһе талир тәңкә менән биҙәлгән алъяпҡыс тегеп бирәсәк, ә минең костюмым юҡ. Аҡ күлдәк булмағас, ниндәй аҡҡош бейеүе була инде ул? Был турала белгәс, әсәйем: «Юҡҡа ҡайғырма, ҡыҙым, рәтен табырбыҙ», — тине. Бер көн ул ап-аҡ марлянан күлдәк тегергә ултырҙы. Мин, ҡыҙыҡһынып, эшен күҙәтәм: ниндәй булыр икән байрам костюмы? Әсәйем бик матур итеп итәген һәм ең остарын селтәрләп текте. Эшен бөтөргәс, крахмаллы һыуҙа сайҡап алды. Кипкәс, марля күлдәк ҡош ҡауырһыны һымаҡ ялтырап китте, ә ҡабарып торған селтәрле еңдәре, ысынлап та, ҡош ҡанатын хәтерләтте. Шатлыҡтан түбәм күккә тейгәндәй булды.

Шыршы байрамы билдәләнгән көн дә килеп етте. Байрамға күп кенә ҡунаҡтар ҙа саҡырылғайны. Тамаша күңелле үтте. Беҙҙең класс «бүреләре» лә, «төлкөләре» лә, «ҡуяндары» ла ифрат һәләтле булып сыҡты. Ә минең «аҡҡош» күлдәгенә һоҡланмаған кеше ҡалманы. Уның марлянан икәнлегенә ышанмай, килеп тотоп-тотоп ҡарайҙар. Аҡ күлдәктә шыршы тирәләй бейегәндә үҙемде ысынлап аҡҡош балаһы итеп тойҙом. Шул тиклем мауығып бейенем. Хатта тәбиғәтемә хас булған оялсанлыҡ та юҡҡа сыҡҡандай булды. Был көндө үҙемде бик бәхетле итеп тойҙом. Беҙҙең сығыштарҙан һуң дәррәү ҡул саптылар.

Мин елпенә-елпенә бейеүемде тамамлағас, ҡул сабыуҙар тыныр-тынмаҫтан, ололарҙан кемдер:

— Йырлап та ебәрһәңсе, аҡҡош балаһы! — тине. Яңынан ҡул саптылар. Артабан үҙем өсөн дә көтөлмәгән хәл булды. Ул осорҙа беҙ бөтә ауыл менән клубҡа һинд кинофильмдарын ҡарарға саба торғайныҡ. Айырыуса төп ролде атаҡлы актер Радж Капур башҡарған «Берәҙәк» фильмын ярата инек. Телен аңламаһаҡ та, отоп алған көйҙәрҙе бөтә мәктәп уҡыусылары үҙ алдарына мөңрәп йөрөй. Уңыштан ҡанатланған килеш, йырлауымды һорағас, шул кинонан отоп алған көйҙө, һүҙҙәрен вата-емерә, һуҙып ебәрҙем. Таныш көйҙө ишетеп, хатта уҡытыусылар бүлмәһенән бөтәһе лә йүгереп сыҡты. Һуңынан улар мине күргән һайын йылмайып үтә торғайны. Кескәй ҡыҙыҡайҙың, һүҙҙәрен төшөнмәһә лә, Дөрөҫ әйтмәһә лә, һинд йырын көйләп тороуы, бәлки, көлкө лә тойолғандыр. Аҙаҡ сағыу биҙәлгән шыршы байрамдарында ла, мул һыйлы Яңы йыл табындарында ла күп тапҡырҙар булырға тура килде. Ләкин марлянан тегелгән күлдәктә шыршы тирәләй өйрөлгән «аҡҡош балаһы», эскерһеҙлек, ихласлыҡ менән һуғарылған байрам тантанаһы ғүмергә онотолмаҫлыҡ иң бәхетле байрамдарҙың береһе булып күңелемдә уйылып ҡалды.

ӘЛИӘНЕҢ ХЫЯЛЫ

Әсәйем Нәғимә Хажиеваның 

яҡты иҫтәлегенә бағышланым

(Хикәйә)

Башта һеҙҙе үҙем менән таныштырып үтәйем әле. Исемем — Әлиә. Мин инде бәләкәй түгел, оҙаҡламай алты йәшем тула. Әсәйем дә:

— Һин хәҙер ҙур үҫтең, йорт ҡарарлыҡ ҡыҙ булдың, — ти.

Атайым һуғышта, уны бөтөнләй хәтерләмәйем, сөнки ул киткәндә бик бәләкәй булғанмын. Беҙ әсәйем менән икәү генә дауахана янындағы ҙур йорттоң бер бүлмәһендә йәшәйбеҙ. Был өйҙө — дауахана йорто, ә Әсәйемде врач апай, тип йөрөтәләр, сөнки әсәйем ошонда эшләй, сирләп киткән барлыҡ кешеләрҙе лә дауалай. Дауахана ла, беҙ йәшәгән йорт та ауылдан бер аҙ ситтәрәк, тау башында урынлашҡан.

Ауылдың икенсе яғында тағы ла бер ҙур йорт бар. Уныһы — балалар йорто. Минең барғаным да бар, сөнки Әсәйемә бында ла эшләргә тура килә. Әсәйем: «Фронтта бигерәк тә ауыр, беҙгә лә бөтә ергә өлгөрөргә, төрлө сирҙәрҙән балаларҙың ғүмерен һаҡлап алып ҡалырға кәрәк», — ти. Мин хәҙер ҙур ҡыҙ булғас, барыһын да аңлайым, мыжымайым һәм иламайым. Ауылда өләсәйем дә бар. Атайым фронтҡа киткәнсе, барыбыҙ ҙа бергә йәшәгәнбеҙ. Тик бында эш бик күбәйгәс, дауахана йорто йылыраҡ та булғас, әсәйем, мине алып, ошонда күскән.

— Бында, исмаһам, күҙ алдындаһың, балалар йортонан паек та булғылай, — ти әсәйем. Паектың ни икәнлеген һеҙ белмәйһегеҙҙер әле. Аҙнаһына бер тапҡыр әсәйем ярты буханка, хатта унан да күберәк, тәмле арыш икмәге алып ҡайта. Ҡайһы саҡта өҫтөндә йоҡа ғына итеп уйып теленгән өҫтәмәһе лә була. Ундай көндө әсәйем, ишектән инеү менән, әлеге ҡыйыҡ икмәкте миңә тоттора. Рәхәтләнеп ашап ҡуям. Шулай булмай тағы, бындай өҫтәмә паектар гел генә тәтемәй ул!

— Әле икмәк фронтҡа кәрәк, һуғыш бөткәс, әпәкәй күп буласаҡ, — ти әсәйем.

Һуғыш бөткәс атайым да ҡайтыр! Һәм беҙ яңынан күмәкләп ауылда йәшәйәсәкбеҙ. Өләсәйемдең йорто, алаҡай һыйыры бар. Унда миңә лә күңелһеҙ булмаҫ.

Бер көндө әсәйем эштән айырыуса шат кәйеф менән ҡайтып инде. Ирендәре йылмая, күҙҙәре көләс, хатта керпек остарындағы ирегән ҡар бөртөктәренән эленгән тамсылар ҙа ем-ем килеп йылмая төҫлө. Ул кескәйерәк бер төргәкте баш осона күтәрҙе лә миңә шаян ҡараш ташланы:

— Йә, әйт әле, ҡыҙым, мин һиңә нимә алып ҡайттым ?!

— Икмәк!

Әсәйем көлә:

— Түгел!

Аптырабыраҡ ҡалдым. Нимә булыр икән?! Кәнфит түгелдер ҙә?! Минең ғәжәпләнгәнемде күреп, әсәйем төргәкте таратып ебәрҙе.

— Печенье!

— Был, ҡыҙым, һиңә балалар йортонан Яңы йыл бүләге!

Төргәктә, яланда үҫкән аҡ сәскәләр кеүек таралышып, ысын печеньелар ята ине! Хатта тәмле генә еҫтәре лә танауыма килеп бәрелде, һаман да ни эшләргә белмәй ҡарап торғанымды күргән әсәйем:

— Йә, ал! Ашап ҡара! — тине. Ә көтөлмәгән шатлыҡтан, ысынлап та, ҡайһыһын алырға белмәй, албырғап ҡалдым. Бынау түңәрәген алайыммы, әллә шаҡмаҡҡа оҡшағанынмы? Әллә өйөбөҙҙәге шаршауға төшөрөлгән биҙәкте хәтерләткән селтәрле печеньены һайлайыммы икән ?! Ул арала әсәйем ике түңәрәк, бер селтәр биҙәкле печеньены алып, ҡулыма тотторҙо. Мин тәүге икәүһенең береһен «Ай», икенсеһен «Сәскә» тип атаным. Уларҙы сит-ситләп, йәлләп кенә тәмләп ашап ҡуйҙым. Ә шаршауҙағы биҙәкте хәтерләткәнен ашау бигерәк тә йәл ине. Ана бит ул ниндәй матур! Әйтерһең дә, сит-ситтәре селтәрле ике япраҡтың остары бер-береһенә тоташҡан. Бер ҡараһаң, нәҙекәй билле ҡурсаҡҡа ла оҡшап тора үҙе.

— Әсәй, быныһын һуңыраҡ, йоҡларға ятыр алдынан ашармын, йәме! — Ул, риза булыуын белдереп, баш ҡаға.

— Нәҙекәй генә биллеһең, матурһың үҙең! — тип өндәшәм печеньеға.

— Кем менән һөйләшәһең, ҡыҙым? — тип һорай әсәйем.

— Печенье менән, әсәй!

— Әй, бала, бала! — Табаҡ-һауыт йыуып йөрөгән әсәйем ни өсөндөр тәрән көрһөнөп, уфтанып ала. Печенье менән һөйләшеп ята торғас, йоҡлап киткәнмен. Әсәйемдең шаршауындағы биҙәккә оҡшаш был тәмлекәсте төшөмдә күрҙем. Ул, түңәрәк күҙҙәрен ҙур асып, нәҙекәй билен бөгөлдөрөп, ирештерә:

— Ә-лиә, Ә-лиә, Әлләй-лүк, мине тот! Тота алмайһың шул! — ти. Үҙе оҙон аяҡтарын уйнатып, һикерәнләй.

— Әле һин шулаймы? — тип уны баҫтыра башланым. Нәҙекәй билле печенье асыҡ тәҙрәнән һикереп төштө лә, тау итәге буйлап, балалар йортона табан елдерә башланы. Артынан сабам. Ул арала ҡайҙандыр өләсәйем килеп сыҡты. Эргәһендә алаҡай һыйыр ҙа бар. Өләсәйем уның мөгөҙөнә оҙон бау тағып алған. Алаҡай печеньены күрҙе лә мөңрәй-мөңрәй уға табан атланы.

— Алаҡай, һәш! — тим, асыуланып, — һинеке түгел бит ул, теймә!

Ҡапыл уянып киттем. Ысынлап та, ҡайҙа минең печенье? Урынымдан һикереп торҙом. Әсәйем өйҙә юҡ, тимәк, эшкә киткән. Ҡулымда ла, түшәгемдә лә бер ни ҙә юҡ, печенье әллә ҡайҙа булған. Инде иларға ниәтләп бөткәс кенә, карауатым эргәһенә ҡуйылған ултырғысҡа күҙем төштө. Унда кескәй генә аҡ тәрилкәлә төшөмә инеп яфалаған тәмле ризыҡ ята ине. Әсәйем һалған инде. Мин шатланып печеньены алдым. Ысынлап та, әгәр тотоп өлгөрмәһәм, ул ҡайҙалыр сығып китер һымаҡ тойолдо миңә. Һәм тиҙ генә тәмләп ашап ҡуйҙым.

Шунан ғына урынымдан торҙом да тәҙрә янына килдем. Тирә-яҡ ап-аҡ — тышта ҡар яуған. Әсәйем яңғыҙыма сығып йөрөргә рөхсәт итмәй — һәр саҡ бикләп китә. «Бында һиңә ауыл түгел, йә урманға инеп аҙашырһың», — ти.

Мин йыуынып, урынымды йыйыштырҙым да мейес алдына килдем. Ул әле йып-йылы, ап-аҡ «ҡабырғаһына» һөйәлеп торорға ла була. Әсәйем иртән мейескә яғып, ашарға бешереп китә. Мейес алдындағы ҡаплаулы кескәй суйын көршәкте асып ҡарайым. Әһә, һоло бутҡаһы! Бына ҡайҙа ул тәмлекәй! Тиҙ генә һыйланып алам. Шунда ултырған сеүәтәгә күҙ һалам: унда — ике бәрәңге менән бер телем әпәй. Былары — миңә төшкөлөккә. Мейес алдындағы сәйнүктән йылымса еләк сәйен ҡойоп әсәм. Шуның менән иртәнге ашым тамам. Хәҙер өйҙө йыйыштырырға, әсәйем әйтмешләй, донъя көтөргә кәрәк. Ашаған һауыттарымды йыуып ҡуйғас, ишек төбөндәге һеперткене алып, иҙән һеперергә керешәм. Ниһайәт, өй ҙә йыйыштырылды. Хәҙер уйнарға ла мөмкин. Бөгөн ниндәй уйын уйнайым икән? Мин йыш ҡына үҙемә төрлө уйындар уйлап сығарам. Һуңғы көндәрҙә һатыусы булып уйнағайным. Өйҙәге һауыт-һабаларҙы, аяҡ кейемдәрен өҫтәлгә теҙеп ҡуям. Һатыусы Мәрйәм апай ҙа шулай итә. Аҙаҡтан апайҙар, ағайҙар ул әйберҙәрҙе һайлап ала.

Тик әсәйем:

— Мәрйәм апайың бит яңы, кейелмәгән аяҡ кейемдәрен теҙеп ҡуя. Ә һин ишек төбөндәге бысраҡ аяҡ кейемдәрен аш өҫтәленә теҙәһең. Бына икебеҙгә лә микроб эләкһә, сирләрбеҙ әле, — тине.

— Микроб нимә була ул? — тип һорайым әсәйемдән.

— Микроб — күҙгә күренмәй торған кескәй генә ҡорттар, селәүсендәр, — ти әсәйем. — Әгәр ҙә аш-һыу тирәһе бысраҡ булһа, улар аҙыҡ менән организмға эләгә һәм кеше сирләй башлай. — Шул көндән алып мин аяҡ кейемдәрен өҫтәлгә теҙмәй башланым.

Бөгөн икенсе уйын уйлап табырға булдым. Бер мәлде әсәйемдең карауаты аҫтында торған сумаҙанға күҙем төштө, һөйрәп сығарҙым да аҡтарына башланым. Унан әсәйемдең мин бер ҙә күрмәгән сәскәле күлдәктәре, ниндәйҙер салбарҙар, еңһеҙ пинжәктәр, төрлө төҫтәге билбауҙар килеп сыҡты. Аҡтарына торғас, кершән төҫлө ап-аҡ, йылҡылдаҡ суҡлы ебәк шәл ҡулыма эләкте. Бындай шәлде ҡайҙалыр күргәйнем шикелле. Хәтеремә төштө: йәй көнө әсәйем менән клубҡа барғайныҡ.

— Өфөнән артистар килгән, ҡыҙым, барып, күреп ҡайтайыҡ, — тигәйне ул. Унда кеше күп ине. Беҙ алғы рәткә ултырҙыҡ. Матур-матур кейенгән апайҙар, ағайҙар сәхнәлә төрлө һүҙҙәр һөйләп, йырлап йөрөнө. Оҙон толомло сибәр бер артистка апай бигерәк тә оҡшаны. Ул ғәжәйеп баш кейеме кейеп, өҫтөнән хәс тә ошондай суҡлы шәл ябынғайны. Әсәйем уны ҡалпаҡ тип аңлатҡайны. Ҡалпаҡлы апайҙың әлеге шәлде ябынып, сәхнәнең төрлө мөйөштәренә ултырып йырҙар йырлауы ныҡ хәтеремдә ҡалған.

Әсәйемдең ебәк шәле тағы ла теге һылыу апайҙы күҙ алдыма баҫтырҙы. Шуға ла был юлы артист булып уйнарға ниәтләнем. Ебәк шәл бар ҙа ул барлығын, тик ҡалпағын ғына ҡайҙан табырға? Бер саҡ һөт һала торған кескәй генә ҡом көршәк күҙемә салынды. Эсендәге ниндәйҙер шыйыҡсаны тиҙ генә ишек төбөндәге тасҡа түктем дә башыма ҡапланым. Әһә, тап-таман! Хәҙер инде ебәк шәлде ябынаһы ғына ҡалды. Ләкин «артист эше» мин көткәнгә ҡарағанда, ҡатмарлыраҡ булып сыҡты. Ебәк шәл ҡом көршәк өҫтөндә тыныс ятырға теләмәне, ябынған һайын шыуып төшә бирҙе. Теге апайҙың шәле нисек шыуып төшмәне икән? Күрәһең, артистка булыуы бик еңелдән түгелдер. Шулай «артист» һөнәрен үҙләштергән арала ҡом көршәк иҙәнгә тәгәрәп төштө лә селпәрәмә килде. Йөрәгем «жыу» итеп китте. Әсәйҙән эләгәсәк былай булғас! Тик нишләмәк кәрәк, көршәк ярсыҡтарын йыйып, көлдөксәгә ырғыттым да, «артист» һөнәрен дауам иттем. Ҡабат һауыт-һабаға тейергә батырсылығым етмәне. Шәле булғас, ҡалпаҡһыҙ ҙа ярар инде. Ебәк шәлде ябынып мөйөшкә барып ултырҙым да үҙем белгән йырҙарҙың береһен һуҙып та ебәрҙем:

Мин бик ҙур үҫтем инде,

Бит йәшкә еттем инде.

Аҡыллы ҡыҙ инде мин,

Холоҡло ҡыҙ инде мин.

Шулай мөйөштән-мөйөшкә күсеп, «артист» булып йөрөй торғас, көндөң кискә ауышҡанын да, әсәйемдең эштән ҡайтып кергәнен дә һиҙмәй ҡалғанмын. Ҡапыл ғәжәпләнеү ҡатыш асыулы тауышҡа һиҫкәнеп киттем:

— Был ни эш, ҡыҙым?!

Шунда ғына тәү ҡат күргәндәй, тирә-яғыма күҙ һалдым. Бөтә ерҙә — карауатта, иҙәндә, ултырғыстарҙа, хатта мейес ҡашағаһында сумаҙандан аҡтарылған әйберҙәр тулған. Ә сумаҙан иҙәндең ҡап уртаһында, нишләптер, түңкәрелгән килеш ята. Әсәйем, тауышын йомшартыбыраҡ, башын сайҡаны:

— Ә мин тағы: «Ҡыҙым үҫкән, өйҙә донъя көтә», — тигән булам.

Шул ваҡыт ҡысҡырып илап ебәрҙем:

— Әсәй, мин бит анау матур ҡалпаҡлы апай һымаҡ артистка булып уйнайым тигәйнем, ҡалпаҡ яһап булмай, көршәк ватылды,— тип тағы ла ҡысҡырыбыраҡ иларға керештем. Әсәйем шарҡылдап көлөп ебәрҙе лә эйелеп күҙ йәштәремде һөрттө.

— Ҡыҙым, донъяла һәр эштең, һөнәрҙең үҙ серҙәре бар, көс түкмәйенсә бер нәмәгә лә өйрәнеп булмай. Бының өсөн тырышып уҡырға, эш яратырға кәрәк. Ә хәҙер, әйҙә, өйҙө йыйыштырайыҡ.

— Әсәй, ә мин бит инде ҙур булып үҫкәнмен, шулай бит?!

— Үҫкәнһең, ҡыҙым, тағы ла үҫәсәкһең әле, тик икенсе тапҡыр донъяны былай туҙҙырма, яраймы?

— Ярай, әсәй!

Әлеге ваҡиғанан һуң, ысынлап та, үҙемде тағы ла үҫкәнерәк, ҙурыраҡ итеп тоя башланым. Әсәйем дә: «Һин — минең ярҙамсым», — ти. Ул балалар йортонан миңә дәфтәр, буяу ҡәләмдәре алып ҡайтып бирҙе.

— Бер йылдан мәктәпкә барасаҡһың, шуға әҙерләнергә кәрәк. Бәлки, тиҙҙән һуғыш тамамланып, атайың да ҡайтып килер, — ти.

Һуңғы ваҡытта рәсем төшөрөргә әүәҫләнеп киттем. Күкте, ҡояшты, дауахана тирәһендә үҫкән төрлө ағастарҙы, аҡ халатлы врач апайҙарҙы төшөрөп бөттөм инде. Уларын әсәйем дә, беҙгә эш араһында ашығып ҡына килгеләп йөрөгән врач апайҙар ҙа тиҙ аңланы. Ә бына ҡырылып ятҡан фашистарҙы, танкыла уларҙың ҡотон алып йөрөгән атайымды төшөргәйнем, нишләптер, тиҙ генә аңламайҙар. Һәр береһенә төшөндөрөп бирергә тура килә.

Бер көндө әсәйем ауылға, өләсәйем янына китте. Өләсәйем туҡал кәзәне килеп алырға ҡушҡан.

— Һауҙыра, һөтө бик ҡуйы, исмаһам, ҡыҙым рәхәтләнеп кәзә һөтө эсер, — тигән.

Мин түҙемһеҙлек менән уларҙы көтәм. Ниһайәт, тәҙрәнән әсәйемдең ҡайтып килгәне күренде. Ул бер ҡулы менән муйынына йылтыр ҡулса кейҙерелгән ап-аҡ туҡал кәзәне бау менән етәкләгән, икенсе ҡулын болғай-болғай янында килгән апайға ниҙер һөйләй ине. Тиҙ генә өҫтөмә ниндәйҙер кейем эләктерҙем дә, алдан әҙерләп ҡуйған ике йәшел помидорҙы күкрәгемә ҡыҫып, аҙбарға, әсәйем янына саптым.

— Һин, ҡыҙым, Туҡалай менән таныша тор, ә мин сеүәтә алып сығайым да, кәзәкәйҙе һауып алырбыҙ, — тине әсәйем.

Мин, кинәнеп, Туҡалай эргәһенә сүгәләнем. Ул бик матур ине. Ап-аҡ ҡына, муйынында йоҡа ғына ялтыр ҡулса, уға кескәй генә ҡыңғырау тағылған. Кәзәкәй ҡуҙғалған һайын ҡыңғырау нескә генә моң сығарып, сыңлап ҡуя. Өҫтәүенә, Туҡалай бик илгәҙәк тә икән. Бер ҙә тартынмайынса, мине ҡат-ҡат еҫкәп алды. Унан, рәхәтләнеп, ике помидорҙы «йәлп» иттереп ҡуйҙы. Мөгөҙһөҙ башын сайҡай-сайҡай ашай, сәйнәгәндә аҡ һаҡалы йәлп-йөлп килә. Ҡарап тороуы сикһеҙ бер ҡыуаныс. Ашап бөткәс, ҡулдарымды еҫкәп алды ла, тағы ла берәй нәмә юҡмы, тигәндәй ҙур һарғылт күҙҙәрен текләне. Аҙаҡ, әсәйем һауып бөткәнсе, тыныс ҡына көйшәп тора бирҙе.

Ошо көндән башлап беҙ тәмле кәзә һөтөн эсә башланыҡ. Минең өсөн тағы ла бер күңелле мәшәҡәт артты. Хәҙер һәр көн ентекләп бәрәңге ҡабығын йыям. Кәзәне һауырға киткән һайын әсәй уны үҙе менән ала. Аҙбар йыраҡ ҡына булғанлыҡтан, көҙгө йонсоу, ҡышҡы буранлы көндәрҙә әсәйем мине эйәртмәй, үҙе генә бара. Ул Туҡалайҙы тәрбиәләп, ашатып ҡайтыуға, йөҙ һорауым әҙер.

— Туҡалай нисек, әсәй?

— Һәйбәт.

— Өшөмәйме?

— Өшөмәй.

— Бәрәңге ҡабығын ашағас, нишләне?

— Һаҡалын һелкетеп рәхмәт әйтте, һөттө күберәк бирергә вәғәҙә итте.

Йоҡларға ятҡас та был һөйләшеү дауам итә:

— Әсәй, Туҡалайҙың матур ғына ике аҡ бәрәсе булыр микән?

— Булыр.

— Уларҙың да Туҡалайҙыҡы кеүек матур ғына һырғалары булырмы?

— Булыр. Йоҡлайыҡ, бәпкәм, иртәгә миңә эшкә барырға кәрәк.

— Әсәй, мин һинең яныңа ятам.

— Ярай, кил.

Мин әсәйемдең йылы күкрәгенә башымды терәп, бик тиҙ йоҡоға талам. Инде күҙҙәремде яртылаш йомған килеш тағы ла бер һорауымды биреп өлгөрәм:

— Әсәй, уңарсы атайым да ҡайтырмы?

— Ҡайтыр. Йоҡла, бәпкәм.

Мин татлы йоҡоға талам һәм ғәжәп матур төштәр күрәм.

Дауахана эргәһендәге ҡайынлыҡ артында, йәшел сирәмдә кескәй генә ике бәрәсе менән Туҡалай үлән утлай. Ике бәрәс тә кәзәбеҙҙең үҙе кеүек ап-аҡтар. Уныҡы һымаҡ уҡ матур һырғалары ҡояш нурҙарында ялтырап тора. Туҡалайҙың муйынындағы ҡыңғырау нескә генә итеп сыңлай. Шул ваҡыт тау башында ап-аҡ күлдәген кейеп алған әсәйем, ә янында ҡара сәсле, ҡап-ҡара ҡашлы атайым күренә. Бәй, һуғыш бөткән, атайым ҡайтҡан да баһа! Мин уларға табан йүгерәм һәм күктә Ҡояш йылмайғанын күрәм. Ул хәс тә кеше кеүек: күҙҙәре лә бар, керпектәре нурлы, ә ирендәре матур итеп йылмая.

— Һуғыш бөттө, атайыңды ҡаршыла! — ти Ҡояш.

Мин йүгерәм һәм баш осонда көмөш ҡыңғырауҙар сыңлауын ишетәм.

ТЫЛСЫМСЫ БҮЛӘГЕ

(Шарль Перро әкиәте буйынса)

Борон-борон заманда, 

Ерҙең тәпәш яғында, 

Йәшәгән бер тол ҡатын 

Ҙур ғына бер ауылда.

Булған, ти, ике ҡыҙы:

Оло ҡыҙы Бирбикә. 

Яһиллашмай, телләшмәй 

Тормаған, ти, бер көн дә.

Бар белгәне: «Бир ҙә бир!» 

Үҙе бер ни белмәгән. 

Иҙәнгә эйелмәгән, 

Йыумаған, һепермәгән.

Бик егәрле булған, ти,

Кесе ҡыҙы Айкөмөш. 

Уның иңендә булған 

Йорт-ҡурала барлыҡ эш.

Ә ялҡау ҡыҙ Бирбикә 

Ҡыл да ҡыбырлатмаған. 

Йорт алдында, сирәмдә 

Көндәр буйы тик ятҡан!

Ләкин әсәһе һәр саҡ 

Оло ҡыҙын яҡлаған. 

Ҡылыҡһыҙҙың ҡылығын 

Ҡурсалаған, аҡлаған.

Бар яҡтан да Бирбикә 

Әсәһенә оҡшаған.

Шуға уны тол ҡатын 

Яҡын күргән, ҡаҡмаған.

Айкөмөш тик тормаған — 

Эшләгән дә эшләгән.

Оло күнәктәр менән 

Һыу ташыған шишмәнән.

Уларҙың йорттарынан 

Алыҫ булған, ти, шишмә, 

Ауыр күнәктәр менән 

Ҡайтып еткән ҡыҙ көскә.

Бер көн шулай шишмәнән 

Ҡыҙ һыу алған сағында,

Пәйҙә булған бер Әбей 

Ҡапыл уның янында.

Иҫке генә кейемле,

Үҙе йөҙгә һөйкөмлө. 

Өндәшмәй торған башта, 

Һынсыл ҡарап бер килке.

Унан әйткән: «Сарсаным, 

Киләм бик алыҫ ерҙән!» 

Егәрле ҡыҙ шишмәнең 

Уртаһына уҡ ингән.

Сайып алып күнәген 

Саф һыу менән тултырған. 

Йонсоп килгән Әбейҙең 

Янына уҡ ултырған.

— Күнәкте тотоп торам, 

Әбекәйем, эс! — тигән, — 

Ашыҡмайса, яйлап эс,

Әгәр бик арып китһәң.

Һыу һораған был Әбей 

Тылсымсы ҡатын булған. 

Күрә: һылыу — тәртипле, 

Һөйкөмлө, зирәк, уңған.

Әйткән әбей: «Һин — алсаҡ, 

Әҙәпле ҡыҙ, Айкөмөш. 

Рәхмәт йөҙөнән һиңә 

Минән бер бүләк тейеш!

Бөгөнгө көндән башлап, — 

Бел шуны, ҡара күҙем: 

Аҫылташҡа, сәскәгә 

Әйләнер әйткән һүҙең».

Шулай ти ҙә тылсымсы 

Күҙ алдынан юғала.

— Ни булды был? — тиеп ҡыҙ 

Юл буйына уйлана.

Уны күргәс, әсәһе 

Пыр туҙып әрләй башлай:

— Бер аяғың алғансы, 

Икенсеһен эт ашай!

— Кисер, әсәй, был юлы 

Ҡайталманым тиҙ генә, —

Тип әйткәс ҡыҙ, өс ынйы 

Тәгәрәгән, ти, ергә.

Быны күргәс, толҡатын 

Иң тәүҙә телһеҙ ҡала. 

Ҡыҙының ауыҙынан 

Йә ынйы, йә гөл тама.

Юхалап, ни булғанын 

Һөйләткән, ти, ҡыҙынан. 

Тирә-яҡ шул арала 

Гөлгә, ынйыға тулған.

Унан әйткән: «Бирбикәм, 

Тиҙ бул әле, кил, иркәм! 

Затлы бүләк алырға 

Һыуға барырһың иртән!

Байып ҡайтҡан Айкөмөш, 

Күрмәйһеңме ни үҙең?! 

Тик һиңә тиң бүләген 

Алып ҡайт шул Әбейҙең!»

Иртәгеһен Бирбикә 

Асыуланып, ҡарғанып, 

Киткән алыҫ шишмәгә, 

Матур күнәктәр алып.

Барып етеп шишмәгә, 

Ах-ух килгән сағында, 

Затлы кейемле ҡатын 

Пәйҙә булған янында.

Бик асыулы Бирбикә: 

Әбей күренмәй ниңә? 

Әйткән, ти, уға ҡатын:

— Һыу эсерһәңсе миңә!

Пыр туҙған, ти, Бирбикә:

— Эйе шул, һине көттөм! 

Һиңә тип, алып килдем 

Иң матурын күнәктең!

Ана, күнәк, ал да эс, 

Ҡатыраһығыҙ башты!

Был ҡорсаңғы әбейе лә 

Әллә ҡайҙа олаҡты!

Шул уҡ тылсымсы булған 

Был бай кейемле ҡатын. 

Әйткән: «Һин хеҙмәтеңдең 

Алырһың тейеш хаҡын!»

Ҡатын юғалған күҙҙән, 

Бирбикә ҡайтып киткән. 

Уны көткән әсәһе 

Юрғалап килеп еткән.

Һорай ҡатын: «Бүләккә 

Ҡарсыҡ нимә, ни бирҙе?» 

Әйткән ҡыҙы: «Күрмәнем 

Мин ҡорсаңғы әбейҙе!»

Шулай тиеп, бурһылдап 

Уның әйтеүе булған, 

Ауыҙынан һикергән 

Тәлмәрйен менән йылан.

Ҡатын ах та ух иткән,

Аҙаҡ пыр туҙып киткән. 

Ҡысҡырған ти: «Айкөмөш, 

Суҡынғыр, был һинең эш!

Был этлек түгел юҡҡа, 

Әхирәтең ул ҡортҡа!

Кит теләгән ереңә,

Әҙең булмаһын йортта!..»

Батша улы һунарҙан 

Ҡайтып килгән сағында, 

Күреп ҡалған, ти, ҡыҙҙы 

Бер ағастың төбөндә.

Һораған батша улы:

— Һылыу, ниңә илайһың?

— Әсәй ҡыуып сығарҙы. 

Иламай, ни ҡылайым?

Тыңлай ҙа һылыу ҡыҙҙы, 

Аптырай батша улы, -

Төрлө аҫылташ менән 

Тирә-яғы туп-тулы!

Был мөғжизә сәбәбен 

Һөйләп биргәс Айкөмөш, 

Уйлай егет: «Ҡыҙ — минең 

Өлөшкә тейгән көмөш»!

Алып ҡайтҡан һарайға 

Батша улы һылыуҙы. 

Тиҙҙән йыйып халыҡты, 

Үткәргәндәр, ти, туйҙы.

Туйға килгән бар халыҡ 

Йәш кәләшкә һоҡланған. 

Тирә-яҡҡа ынйылар,

Аҫыл сәскәләр яуған...

Ә Бирбикә, көн һайын 

Яуызлана барған, ти.

Бар тирә-яҡ тәлмәрйен, 

Йылан менән тулған, ти.

Ахырҙа үҙ әсәһе 

Бөтөнләй унан биҙгән.

— Үҙ көнөндә үҙең күр! — 

Тигән дә, ҡыуған өйҙән...

Бына шулай: изгелек 

Алған тейер баһаһын, 

Уҫаллыҡ һәм яуызлыҡ 

Алған тейеш язаһын.

ЙЫЛАНДАР ХАКИМӘҺЕ

АҠҺЫЛЫУ МЕНӘН ҺУНАРСЫ ЕГЕТ ЫЛАСЫН

Йәшәгән бер һунарсы, —

Ыласын атлы аусы.

Йәш булған, матур булған,

Ғәйрәтле, батыр булған.

Һәр көн уянған таңдан,

Уғын, һаҙағын алған.

Эйәргән унан ҡалмай 

Тоғро юлдашы Аҡбай.

Бер көн алыҫ киткәндәр,

Бик оҙон юл үткәндәр.

Еткәс ҙур бер йылғаға.

Туҡтағандар, ти, ялға.

Күрә Ыласын: Аҡбай 

Нишләптер тынғы тапмай,

Бер ята ла, бер тора,

Ҡыуаҡҡа ҡарап өрә.

Нимә булыр был, тиеп,

Шунда юллана егет.

Ғәжәпкә ҡала ҡарап, —

Ята бер алтын тараҡ.

Алтын тараҡты егет 

Алмаҡ була эйелеп.

Тараҡты тирәләтеп,

Эт өрә үрһәләнеп.

Йәне көйгән егеттең:

Бер һыҙырған ул этен.

Ҡулында — алтын тараҡ, 

Сәсен алмаҡсы тарап.

Тик ҡапыл ҡалған ҡатып: 

Егетте аптыратып,

Пәйҙә булған һылыу ҡыҙ — 

Гүйә, күктәге йондоҙ.

Йөҙө алһыу таң кеүек, 

Күҙҙәре ҡарай көлөп, 

Толомо ергә тейгән,

Аҡ ебәк күлдәк кейгән.

Әйтә ҡыҙ: «Батыр егет, 

Йөрөй инем көйөнөп. 

Ҡулыңда — минең тараҡ, 

Шатлығым ҡайтар ҡабат!»

Иҫенә килгән егет, 

Өндәшкән былай тиеп:

— Тарағың, һылыу, затлы, 

Бирерһең ниндәй хаҡты?

— Һора, егет, ни кәрәк? 

Тик һора йәһәтерәк! 

Ҡалмаҫһың һин өлөшһөҙ, 

Алтынһыҙ йә көмөшһөҙ!

Башын сайҡай һунарсы:

— Мин түгел иҫәр аусы! 

Һинең кеүек кейекте 

Ыскындырыр егетме?

Кәләш булып кил миңә, 

Донъя көтөргә бергә.

Үҙең булһаң минеке,

Алтын тараҡ — һинеке.

Һылыу бер аҙ уйланған,

Ни өсөндөр моңланған.

Һәм әйткән эйеп башын: 

«Егет, һиндер яҙмышым!»

Ыласын һөйөп баҡҡан, 

Һылыуҙы алып ҡайтҡан. 

Әйткән: «Йәнем, Аҡһылыу, 

Яҙғандыр бергә булыу».

Оло туй ҡормағандар,

Ҙур табын йыймағандар. 

Егет ҙурлап кәләшен,

Алған бүләктең шәбен.

Алған уҡалы елән — 

Сәйлән менән сигелгән. 

Бүләк иткән бер ҡашмау — 

Тәңкәләрҙән торған шау.

Бүләк иткән тағы ла 

Бик матур алтын һырға. 

Ҡуйған иңенә һалып

 Мәрйенле бер аҡ яулыҡ.

Кәләш барыһын яратҡан, 

Бер алған да бер һалған.

Аҡ яулығын ябынған, 

Аҡҡош булып ҡағынған.

Ебәргән һылыу йырлап: 

«Аҡ яулығым бигерәк аҡ! 

Аҡ яулығым ҡағылһа, 

Ырыҫың артыр ғына!»

Һәр көн яҡты таң кеүек, 

Уятҡан ирен һөйөп.

Егет һунарға киткән, 

Кәләше донъя көткән.

Кис ҡайтҡанда Ыласын 

Килгән йәйеп ҡоласын, 

Аҡһылыуын һағынған, 

Ҡыйғыр ҡоштай ҡағынған:

— Кәләшкәйем Аҡһылыу, 

Мине ҡаршы ал, һылыу! 

Яратҡан аҡ яулығыңды 

Иңдәреңә һал, һылыу!

Ул табыш менән ҡайтҡан: 

Кейек йәки ҡош алған.

Бер көн нишләптер шулай, 

Булмаған юлы ыңғай.

Алған бары пар өйрәк — 

Бындай хәл булған һирәк. 

Әйткән кәләше: «Көймә,

Мул табыш булыр өйҙә!»

Ап-аҡ яулығын алған,

Табыш янына һалған.

Дүртәү булған пар өйрәк — 

Күрше-күләнгә терәк.

Асыҡ йөҙлө кәләше 

Саҡырған күршеләрҙе: 

«Килегеҙ, — ти, — күмәкләп, 

Бешерәбеҙ, — ти, — өйрәк!»

Йәштәр, ҡыҙҙар, еңгәләр 

Күмәкләшеп килгәндәр, 

Һауыт-һаба алғандар, 

Ярмаһын да һалғандар.

Өйрәкте таҙартҡандар, 

Усаҡҡа ут яҡҡандар. 

Үтмәгән ваҡыт бушҡа, —

Өҫтәлдә итле бутҡа!

Бутҡа телде йоторлоҡ, 

Һис түгел оноторлоҡ! 

Кескәй ҡыҙҙар, малайҙар 

Ҡалаҡтарын ялайҙар...

Ап-аҡ күлдәкле кәләш, 

Үҙе матур, үҙе йәш.

Ул үтеп киткән саҡта,

Нур өҫтәлә, ҡот арта.

Йәшәгәндә гөр килеп,

Бер көн шәйләгән егет: 

Кәләштең сәйер яғын — 

Һис ҡалдырмай тарағын.

Кистәрен сәсен тарап, 

Ята тарағын ҡаҙап. 

Мунсала ла ҡалдырмай, 

Башынан һис алдырмай.

Ә тоғро дуҫы Аҡбай 

Ниңәлер тынғы тапмай: 

Ырылдай йәш кәләшкә — 

Сәйер ҙә был, ғәжәп тә...

Бер мәл егет шаярып, 

Алтын тараҡты алып, 

Тарамаҡ була сәсен, 

Ирештереп кәләшен.

Кәләштең ҡото осҡан, 

Ирен ул барып ҡосҡан. 

Әйткән уға: «Эй, йәнем, 

Зинһар, тарама сәсең!»

Ә ире ҡыҙыҡ күреп,

Һаман да ирештереп, 

Сәсенә тараҡ ҡаҙай,

Ә унан алып тарай.

Тетрәп китә ҡапыл йорт, 

Йәшен уйнай ялт та йолт. 

Кемдер көлә, шарҡылдай, 

Кемдер һығылып илай.

Ҡупҡан дауыл-өйөрмә,

Бар донъя өйөрөлә. 

Тоташҡандай көн һәм төн, 

Буталғандай төш һәм өн.

Бер аҙҙан тына дауыл, 

Булып ҡала донъя һил.

Егет ян-яғын байҡай, 

Кәләшен таба алмай.

Был ни? Ҡарай таң ҡалып, 

Алдында борғаланып,

Ята йылтыр аҡ йылан,

Нур сәселә тажынан.

Тажлы башы сайҡала, 

Күҙҙәренән йәш тама. 

Әйткән йылан: «Эй, йәнем, 

Һинең алда кәләшең!

Инде тыңла һин мине:

Мин батша ҡыҙы инем. 

Вафат булғас әсәйем,

Етем ҡалдым йәшләй мин.

Атай өйләнде ҡабат, 

Ҡайырылды минең ҡанат. 

Сихырсы ине ҡатын, — 

Арбаны уны алтын.

Мин берҙән-бер ҡыҙ булғас, 

Тәхет вариҫы булғас,

Минән ҡотолмаҡ булған, 

Ағыуын эскә йыйған.

Бер көн илтте урманға, 

Өйләндерҙе йыланға.

Тик изге бер тылсымсы 

Үҙгәртте ул сихырҙы.

Әйтте: «Күңелең — аҡ ҡағыҙ, 

Саф бала һин, гонаһһыҙ,

Бул һин аҡ тылсымымдан 

Алтын тажлы аҡ йылан!

Булһаң да һин йәш кенә, 

Инде хәҙер хакимә,

Ерҙә, һыуҙа, урманда 

Булған һәр төр йыланға.

Әйләндерһәң тажыңды —

Ул булыр алтын тараҡ. 

Әүерелгәс кешегә,

Ҡаҙа уны сәсеңә.

Сәсеңдән уны алма,

Кис ятҡанда ла һалма.

Тараҡ юғалтһа көсөн, 

Ҡайтмаҫ һиңә үҙ төҫөң.

Әгәр ҙә бер саф егет 

Өйләнһә һиңә, һөйөп,

Ҡырҡ көндән ҡара сихыр 

Ҡыйралып, һинән сығыр...

Һине урман-ҡырҙарҙа, 

Таулы-ташлы ерҙәрҙә 

Бик күп тапҡыр күрҙем мин, 

Саф күңелдән һөйҙөм мин.

Йәнгә түҙә алмағас,

Бер тәҡәтем ҡалмағас, 

Тапҡан булдым хәйләһен, 

Мине, тиеп шәйләһен.

Һинең кәләшең булдым, — 

Күңелем нурға тулды. 

Яуыз ҡатын сихыры 

Үҙенә китә торҙо.

Һаҡланы мине һәр саҡ 

Тылсымлы алтын тараҡ.

Үҙ төҫөмдә мин ҡалдым 

Гел сәстәремде тарап.

Йәнем ҡанатланғайны — 

Бары бер көн ҡалғайны. 

Йылан тунын һалырға, 

Сихырҙан ҡотолорға.

Ләкин алтын тараҡтың 

Һин тылсымын тараттың. 

Инде сихыр — көсөндә, 

Мин — аҡ йылан төҫөндә.

Сабырһыҙландың юҡҡа, 

Бәхетте аттың утҡа.

Һин үҙең һалдың ҡороҡ — 

Юҡҡа сыҡты матурлыҡ!

Көтмә, йәнем, ҡабаттан 

Кәләшең була алмам.

Инде ғүмерем буйы 

Һалынмаҫ йылан туны!

Әгәр ҡабаттан күрһәң, 

Мине урап үт гелән!» — 

Шулай тигән дә йылан 

Күҙ алдынан юҡ булған.

...Егет кипкән, һарғайған, 

Тау-урманды ҡыҙырған. 

Саҡырған гел: «Аҡһылыу, 

Йортобоҙға ҡайт, һылыу!»

Шыҡһыҙ бер көҙгө көндә, 

Таныш ҡыуаҡ төбөндә, 

Күҙен асмаған ҡабат, 

Ыласын булған вафат.

Яуыз ҡатын-сихырсы,

Ер йәмен ҡоротоусы 

Үҙе лә һәләк булған 

Кире ҡайтҡан сихырҙан.

Ыласынды дуҫтары, 

Йыйылған таныштары 

Бик ҡәҙерләп күмгәндәр, 

Йәш түгеп, баш эйгәндәр.

Ҡаянан таш уйғандар, 

Ҡәберенә ҡуйғандар.

— Ул бит, — тиеп, — Ыласын, 

Һағыныр ҡая-ташын.

Шунан башлап аҡ йылан,

Бар йыланға баш йылан,

Аҡ ташты төйәк иткән, 

Ҡайнар йәштәрен түккән...

Тап булғанда аҡ йылан,

Алтын тажлы баш йылан, 

Ап-аҡ яулыҡ алығыҙ, 

Һуҡмағына һалығыҙ.

Белә һәр бер аҡ йылан: 

Ата-бабаларынан 

Тәүге хакимә-йылан 

Кеше затынан булған.

Күңелегеҙ аҡ булһа,

Теләгегеҙ саф булһа, 

Хәтерләп ҡәрҙәшлеген, 

Һалып китер мөгөҙөн.

Шул мөгөҙҙө алһағыҙ, 

Ҡәҙерләп һаҡлаһағыҙ,

Ныҡ булыр һеҙҙең нигеҙ, 

Ырыҫ килтерер мөгөҙ.

ШӘПӘЙ МЕНӘН ШАЙТАН

(Замана әкиәте)

1

Шәпәй исемле малай 

Беҙ торған йортта йәшәй. 

Кейгәне — импорт ҡына, 

Һөйгәне — рок-музыка.

Эштә — ата-әсәһе,

Янда — һыра кәсәһе. 

Магнитофон аҡыра,

Гүйә, шайтан саҡыра.

Һағыҙ сәйнәй лас та лос, 

Күңелле йәшәй Шәпәй. 

Уҡытыусы йыш ҡына 

Уға «икеле» сәпәй.

Тик шул йәнен көйҙөрә, 

Башын да йыш эйҙерә. 

Атай-әсәй маҡтамаҫ, 

Башҡа аҡса ла таммаҫ!

Ә беҙҙең ялҡау Шәпәй 

Шәп йәшәргә ярата.

Көн буйына кино ҡарап, 

«Ҡайғыларын» тарата.

Ә бөгөн уҡытыусыһы 

Хатта «берле» сәпәне. 

Бөтөнләй ҡомға терәлде 

Ялҡау Шәпәй кәмәһе.

Тимур исемле бер малай, 

Алан-йолан ҡаранып, 

Тәнәфестә бер ситкәрәк 

Саҡырҙы, яйын табып.

— Шул хәйерсе уҡытыусы 

Ҡуйған «берле»гә төкөр! 

Бына ошоно йот әле,

Хәҙер бар ҡайғың үтер!

Шәпәй усына тиҙ генә 

Йомдорҙо бер «төймә»не.

Бер кем бер ни ишетмәне,

Бер кем бер ни күрмәне.

Асыуы ҡабарған Шәпәй 

Оҙаҡ уйлап торманы.

Йотто ебәрҙе «төймә»не,

Уйһыҙлыҡтың ҡорбаны!

Ҡыңғырау ҙа шылтыраны 

Дәрестәргә керергә.

Беҙҙең Шәпәй ҙә ашығып 

Класына йүгерә.

Ысынлап та, бер аҙҙан һуң 

Тоя Шәпәй — ни ғәжәп? 

Бар ҡайғыны онотторҙо 

Бынау «төймә»-әкәмәт!

Дәрестән һуң яңы дуҫы 

Көтөп алды Шәпәйҙе. 

Күреп тора: Шәпәй хәҙер 

Күҙ алдында шәбәйҙе!

Тимур килде был мәктәпкә 

Сит яҡтан яңы ғына.

«Ниндәй ҙә шәп дуҫ булмаҡсы, 

Тик бары таны ғына!» —

Тиеп уйланы ла Шәпәй 

Рәхмәт әйтеп, Тимурҙың 

Ҡулын ҡыҫты һәм өҫтәне:

— Яҡын дуҫым булырһың!

Тегенең ауыҙ йырылды,

Әйтте уға: «Мин бик шат!

Әйҙә, тура миңә киттек, 

Итермен һине ҡунаҡ!»

2

Шәпәй — сауҙагәр малайы, 

Белмәй ҡытлыҡ, юҡлыҡты.

Тик Тимурҙар йортон күргәс, 

Бар донъяһын онотто.

Йорт ишеген швейцар асты, 

Зур овчарка ҡаршыла.

Тимур сумкаһын ырғытып, 

Бүлмәләргә ашыға.

Ишек тотҡалары еҙҙән, 

Стеналар шау көҙгө.

Йым-йым килгән люстралар 

Сағылта хатта күҙҙе.

— Предки заняты, — ти Тимур, 

Улар хәҙер сит илдә.

Элек йәшәгәндәр икән 

Ҡаҙағстан ерендә.

Тимурҙың ата-әсәһе 

Бында фирма асҡандар. 

Кеҫәләре ҡалын булғас,

Шәп фатир ҙа тапҡандар.

Күҙ асып йомған арала,

Өҫтәл тулы һый-хөрмәт.

Был ниғмәттәрҙең күбеһен 

Шәпәй күрә тәүге ҡат.

Ә һуңынан «төймә» килде, 

Күтәрелде күңелдәр.

Серҙәре лә уртаҡ булды, 

Ныҡлап асылды телдәр.

Әйтә Шәпәй: «Оҡшап ҡалды 

Һинең был «төймә»-десерт. 

Булмаһа, һин шул десерттың 

Бер-икеһен бүләк ит!»

— Булыр, дуҫ кеше, — ти Тимур, 

Яҡын дуҫ бит һин миңә. 

«Төймә»не тәмләү күңелле 

Сибәрҙәр менән бергә.

Һин иртәгә ҡунаҡ итеп 

Лялечканы алып кил,

Әгәр теләгең бар икән, 

Осрашырбыҙ бында гел.

— Ҡайһы, ҡарабаш Ләләме?

Ул бит бер йүнһеҙ, шапшаҡ!

— Әй, дуҫ кеше, ул Ләләгеҙ 

Минең эш өсөн кәрәк!

Ныҡ төпсөнмә! Секрет фирмы!

— Ярай, һис ҡыҙыҡ түгел, — 

Тиеп ҡулын һелтәй Шәпәй, —

Ә Ләлә йүгереп килер!

— Үәт, маладис! Шул сағында 

Глюк тоторбоҙ бергәләп! 

Барыһын да белерһең, дуҫ, 

Һиңә әле иртәрәк!

3

Глюк тотоуҙың ни икәнен 

Ныҡ белде хәҙер Шәпәй. 

Көнө-төнө ошо мәлдең 

Килерен көтөп йәшәй.

Теге саҡта Ләлә менән 

Килгәндән һуң был йортҡа, 

Башланды «түңәрәк бизнес», 

Эштәр һалынды «хутҡа».

Улар хәҙер табындарҙы 

Йәшерен подвалда ҡорҙо. 

Көндәлектәрҙә «ҡойроҡтар» 

Һаман да арта торҙо.

Йыйылалар ҙа подвалға, 

«Төймә»ләрҙе йоталар.

Әллә нәмә ҡыланалар,

Әллә кемде тоталар.

Ҡайһылары үҙен бында 

Наполеон итеп тоя. 

Күренмәгән дошмандарҙы 

Әй баҫтыра, әй ҡыуа!

Ә бына беҙҙең Шәпәйгә 

Эйәләште бер шайтан.

Әй үсекләй, әй ҡылана, 

Ирештерә бер заман.

Яңы «төймә» йотҡас Шәпәй, 

Тағы мәхшәр башланды. 

Ҡойроғон болғап, шул шайтан 

Елкәһенә атланды.

Табындағы һауыт-һаба 

Шайтанға табан осто. 

Барлыҡ глюк тотоусылар 

Мөйөшкә барып боҫто.

Ә шайтан ҡойроғон ҡыҫып 

Подвалдан сығып ҡасты. 

Шәпәй, күҙҙәре аларып, 

Шайтан артынан сапты.

Шайтан һаман ирештереп, 

Ҡойроғон болғай. 

Өҫтәүенә, әллә ниндәй 

Ҡотһоҙ йыр йырлай.

Шайтан йыры:

Әй, Шәпәй, Шәпәй,

Бына бер мәмәй!

Йәле, шуны йот,

Башта ҡыуып тот!

Мине тыңлаһаң,

Рәхәт күрерһең. 

Шайтандар менән 

Бергә йөрөрһөң.

Шайтандар һиңә 

Хеҙмәт итерҙәр.

Бер һыҙғырҙыңмы,

Килеп етерҙәр.

Һап-һоп, Һап-һоп,

Йүгер, йүгер, мине тот! 

Тотһаң, һинеке мәмәй, 

Йәле, мине тот, Шәпәй!

Һап-һоп, сүплектә 

Бисуралар йөн тетә. 

Әйҙә, киттек, унда беҙҙе 

Бисура ҡыҙы көтә!

Әгәр мине тыңламаһаң, 

Алып ҡайтып ояма, 

Аяғыңдан элеп ҡуям 

Һине тимер ҡоймаға!

Һап-һоп, Һап-һоп,

Йәле, йүгер, мине тот! 

Тотһаң, һинеке мәмәй, 

Йәле, мине тот, Шәпәй!

Үҙәк баҙарға әйҙәне 

Шайтан Шәпәйҙе.

Ә баҙарға килеп кергәс, 

Тағы шәбәйҙе.

Шайтан:

Күрсе, Шәпәй, шәп бүрек, 

Йә, ҡара шуны кейеп! 

Бүректе бирһәң миңә, 

Мәмәй бирәм үҙеңә!

Бүректе алып башына 

Кейгәйне Шәпәй, 

Шайтан килде лә янына 

Һондо бер «мәмәй».

Шәпәй уға үрелгәйне, 

Тайшанды шайтан.

Баҙар буйлап баҫтырыша 

Улар бер заман.

1 -се һатыусы:

Һай, тот бынау малайҙы, 

Бүркемде алып тайҙы!

2-се һатыусы:

Башына ҡундыр берҙе,

Минән ҡауын сәлдерҙе!

Әй китте этеш-төртөш, 

Түгелде ҡара емеш.

Тәгәрәйҙәр алмалар,

Барыһы ҡысҡыралар:

— Тотоғоҙ бур, ҡараҡты,

Ана ул, ана, сапты!

Шайтан килә ялт та йолт, 

Малайға «төймә» һоноп.

Шайтан:

Һап-һоп, һап-һоп,

Йүгер, әйҙә, мине тот! 

Тотһаң, һинеке мәмәй,

Тырыш, тырыш, тот, Шәпәй!

Баҫтырыша торғас шулай, 

Юлға сыҡтылар сабып. 

Барыһы ҡарай Шәпәйгә 

Аптырап, таңға ҡалып.

Һыҙғырта милиционер, 

Һыҙғырта машиналар.

Берәҙәк эттәр ҙә хатта 

Ситкәрәк тайшаналар.

Шайтан:

Һап-һоп, һап-һоп,

Булдыралһаң, әйҙә, тот!

Ана, килә бер трамвай,

Йәле, шуны ҡабып йот!

Ҡойроҡ болғап менеп китте 

Шайтан трамвай башына. 

Йоҙроҡ төйөп, ярһып 

Шәпәй Сыҡты трамвай ҡаршына.

— Ҡасма, шайтан, бир тәмлене! 

Трамвай зыңғыр-зыңғыр! 

Шәпәйҙе быуа бер ғифрит, 

Һуңғы сәғәте Шулдыр!..

***

Күҙен асты беҙҙең  Шәпәй 

Дауаханала.

Тып-тын. Бары баш осонда 

Тоноҡ ут яна.

Башы бинт менән уралған, 

Аяҡ ҡуҙғалмай.

Үҙәгенә үтеп һыҙлай, 

Нисек ҡуҙланмай?!

Ике ҡулы аҡ марлянан 

«Кейемдәр» кейгән. 

Ике беләгенә, гүйә, 

Ике беҙ кергән!

Шайтан шайтанлығын ҡылып 

Артабан киткән...

Илай Шәпәй һыҙланыуҙан, 

Әрнеү, ғәрлектән.

2002, ноябрь

БОЛАН КҮҘҘӘРЕ

(Әкиәт)

Алыҫ-алыҫ тауҙар араһында, сылтыр шишмә ағып ятҡан йәшел үҙәндә, бик матур бер болан балаһы йәшәгән, ти. Болан балаһының сылтыр шишмә янында ғына күркәм гөл баҡсаһы булған. Гөл баҡсаһы ябай түгел, тылсымлы икән. Был гөлдәр һөйләшә белгәндәр. Өҫтәүенә, донъялағы иң сағыу, иң күркәм төҫтәрҙе үҙҙәренә йыйған булғандар. Уларҙың ҡайһы берҙәре, аяҙ күк йөҙөндәй, зәп-зәңгәр. Ҡайһылары ямғырҙан һуң ҡалҡҡан йәйғор төҫлө серле, ҡайһы берҙәре, таң балҡышы һымаҡ, ҡомас ҡыҙыл төҫтә булған. Сылтыр шишмә лә, тылсымлы гөлдәр ҙә болан балаһын бик яратҡан. Һәр иртә һайын болан балаһы гөлдәр менән дә, сылтыр шишмә менән дә серләшкән. Сылтыр шишмәнән гөлдәренә һыу һипкән.

Гөлдәр бынан һуң тағы ла күркәмләнеберәк киткәндәр, сағыуыраҡ нурҙар менән балҡығандар. Сылтыр шишмә, гөл баҡсаһы һәм болан балаһы шулай гел татыу йәшәгән. Гөлдәр таң һайын болан балаһына йәйге, тын төндәрҙең сихри матурлығы, ҡоштар йыры, күктә болоттарға ураланып йөҙгән ай һәм уларҙың сылтыр шишмә тулҡынында нисек сағылыуы хаҡында һөйләгән. Ә сылтыр шишмә боланға үҙенең яңы йырҙарын көйләгән.

Шулай бик тыныс ҡына йәшәп ятҡанда, ҡайҙандыр, алыҫ урмандарҙан, был яҡҡа бер маймыл килеп сыҡҡан. Гөл баҡсаһының иртәнге таң нурҙарына ҡойоноп, күҙҙең яуын алып ултырған мәле булған. Маймыл баҡсаға ҡараған да шаҡ ҡатҡан. Ә бик матур болан балаһының гөлдәр менән һөйләшкәнен ишеткәс, бөтөнләй иҫе киткән, ти. «Был болан балаһы менән дуҫлашып алһам, ошо баҡсала мин дә рәхәтләнеп йөрөр инем», — тип уйлаған ул.

— Эй, боланҡай! — тигән ул, ҡыйпысыҡланып. — Әйҙә, икәү дуҫлашайыҡ. Мин һиңә бик һәйбәт, тоғро дуҫ булырмын. Тик һин миңә баҡсаңа инеп йөрөргә, сәскәләрең менән һөйләшергә, серләшергә рөхсәт ит, — тигән.

Киң күңелле, хәйләһеҙ болан балаһы маймылдың һүҙҙәренә ихлас ышанған да:

— Әйҙә, ниәтең улай изге булғас, рәхим ит, гөлдәрем менән һөйләш, серләш, —тигән.

Башта маймылға барыһы ла ҡыҙыҡ тойолған. Ул сәғәттәр буйына гөл баҡсаһында йөрөгән, ҡыҙығып, уларҙың төрлө төҫтәр менән нурланып балҡыуын күҙәткән, улар менән рәхәтләнеп һөйләшкән, ти. Тик сағыу биҙәктәргә генә ҡыҙығыусы маймыл нәфис гөлдәрҙең ысын матурлығын аңламаған. Тиҙҙән уны гөл баҡсаһы ялыҡтырған, маймылдың эсе боша башлаған.

— Мин урманға барып йөрөп киләм әле, — тигән ул бер көн болан балаһына.

— Тик һаҡ бул, — тигән болан балаһы. — Был яҡтарҙа бик мәкерле бер бүре бар. Беҙҙең бында икәнде белеп ҡалһа, һине лә, мине лә һәләк итер, — тип иҫкәртеп ҡуйған, ти.

— Юҡ, юҡ, борсолма, мин һаҡ булырмын, — тип маймыл китеп тә барған. Бик оҙаҡ ҡына барғас, маймыл бер ҙур урманға барып еткән. Ә был урманда тирә-яҡта яуызлығы менән дан алған теге мәкерле бүре йәшәй икән. Маймыл, ағастан ағасҡа һикереп, зыҡ ҡубып йөрөгән мәлендә, тап булған бит теге бүрегә.

— Һин ҡайҙан килеп сыҡтың әле минең урманыма? — тигән бүре, тештәрен ыржайтып, иҫәнлек-һаулыҡ та һорашып тормайынса.

— Мин дуҫым янынан киләм әле, — тигән маймыл, шөрләп кенә.

— Кем ул һинең дуҫың? — тип һағая төшкән мәкерле бүре.

— Э-э-э, ул бер болан балаһы инде шунда! — тигән маймыл, ҡурҡыуынан тотлоға-тотлоға. — Уның тылсымлы гөл баҡсаһы бар. Гөлдәре һөйләшә белә, — тип өҫтәгән.

Ә был мәкерле бүре болан балаһын күптән эҙәрләй, тик ҡайҙа йәшәгәнен белмәй икән.

— Бик һәйбәттер инде һинең дуҫың. Мине лә уның менән таныштырыр инең, — тигән бүре, икейөҙлөләнеп.

— Таныштырам, таныштырам! — тигән маймыл, болан балаһына биргән вәғәҙәһен бөтөнләй онотоп.

«Ярай, әлегә йәшәгән төйәгегеҙҙе беләйем, унан һуң күҙ күрер», — тип уйлаған мәкерле бүре эстән генә.

Улар тылсымлы баҡсаға килгәндә, болан балаһы ҡайҙалыр киткән булған. Бүре күҙ яуын алып торған был күркәм баҡсаны күргәс, асыуынан, көнләшеүенән шартларҙай булған. Унан һуң:

— Ярай, минең бараһы урындарым бар ине, — тигән булып китеп барған, ти. Болан балаһына ла, маймылға ла бүренең ныҡ асыуы килгән. Ҡороған ҡарт ағас төбөндәге өңөнә кереп ятҡан да уларҙан нисек тә үс алыу хаҡында уйлай башлаған. «Күрһәтәйем әле мин һеҙгә тылсымлы баҡсаны!» — тип уйлаған ул, тештәрен шығырлатып.

Икенсе көндө бүре маймылды эҙләп киткән. Маймыл эргәһенә килгән дә, бик хәсрәтләнгән булып, моронон тәпәйҙәре менән ҡаплап ятҡан.

— Ни булды һиңә, ниңә ҡапыл хәсрәткә ҡалдың? — тип һораған маймыл унан.

— Һинең өсөн ҡайғырам, дуҫҡайым! — тигән бүре, күҙ йәштәрен ағыҙған булып.

— Ә ниңә? — тип һораған маймыл, аптырап.

— Ишетмәнеңме ни, — тигән бүре, — болан дуҫың бөтә урманға даныңды һатып йөрөй бит!

— Ә нимә тип минең данымды һата ул? — тигән маймыл, асыуланып.

— Бысраҡ ҡулдары менән минең сәскәләремә ҡағыла, — ти.

— Шулай тиме?!

Маймыл ярһып киткән.

— Ҡолаҡҡа ятмаҫлыҡ йәмһеҙ тауышы менән маҙаға тейә, — ти.

— Ҡара һин уны!!!

Маймыл, оторо ҡыҙып китеп, ағастарҙы шарт-шорт һындырғылай башлаған.

— Ҡыланған була инде, исмаһам, көҙгөгә бер ҡарап, үҙенең ҡиәфәтен күрһен ине, үҙе үк ҡурҡып ҡасыр ине! —ти.

— И-и-их! Күрһәтәйем әле мин уға ҡиәфәтте, күрһәтәйем әле көҙгөнө! — тигән дә маймыл, аҡылынан шашҡан һымаҡ, һикерә-сабып сығып киткән, ти. Бүре шатлығынан тәпәйҙәрен ыуып тороп ҡалған. Маймыл ярһып баҡсаға барып еткән дә, шул ыңғайы, балҡып ултырған гөлдәрҙе тапай, иҙә башлаған, ти. Кескәй ҡояшты, йондоҙҙарҙы хәтерләтеп балҡып ултырған гөл-сәскәләр, кеше төҫлө ыңғырашып, ергә ауғандар. Бер аҙҙан йәйғор нурҙарын түгеп ултырған гөл-баҡса урынында ҡара ер генә аҡтарылып тороп ҡалған. Сылтыр шишмә, был ҡот осҡос хәлде күреп, үрһәләнеп, ярҙарынан ынтылып ҡараған да бит, гөл баҡсаһына бер нисек тә ярҙам итә алмаған. Болан балаһы үҙенең төйәгенә ҡайтҡас, ботарланып ташланған гөл-сәскәләрҙең ҡалдыҡтарын ғына табып алған. Болан балаһы, күҙ йәштәрен түгә-түгә, дуҫтарының һынған һабаҡтарын, өҙөлгән таждарын йыйып сылтыр шишмә ярына өйөп һалған. Өс көн, өс төн ул яр буйында ашамай, эсмәй өнһөҙ ятҡан. Ә дүртенсе көндө, таңда, ул сылтыр шишмә, аҡтарылған төйәге менән һаубуллашҡан да, был ерҙәрҙе бөтөнләйгә ҡалдырып, күгәреп ятҡан тауҙар артына китеп юғалған, ти.

Башта маймыл да, бүре лә үҙҙәренең ҡылған яуызлыҡтарынан бик ҡәнәғәт булып, бергә йөрөгәндәр. Тик бер көндө нимәгәлер кәйефе ҡырылған бүре, янында ураланып йөрөгән маймылды ботарлап ташлаған, ти. Шулай итеп, яуызлыҡ ҡылған тоғролоҡһоҙ маймыл үҙе лә яуызлыҡтың ҡорбаны булған.

Ә болан балаһының аҡтарылып ятҡан төйәген, бер аҙ ваҡыт үткәндән һуң, йәшел сиҙәм ҡаплап киткән. Сылтыр шишмә ярында болан балаһының күҙҙәрен хәтерләткән пар сәскә үҫеп сыҡҡан. Тик был сәскәләр инде үҙҙәренең элекке әхирәттәре кеүек һөйләшә белмәгән. Бары тымыҡ, аяҙ таңдарҙа болан балаһының моңһоу күҙҙәрен хәтерләткән сәскә таждарынан әкрен генә ысыҡ тамсылары тәгәрәгән. Болан балаһының моңһоу күҙҙәрен хәтерләткән был сәскәләрҙе урман кейектәре болан күҙҙәре тип атаған.

ӨС ҺЫУ ТАМСЫҺЫ

Йәш дуҫтарым!

Танылған немец яҙыусыһы Лизелотта Вельскопф-Генрих (1901—1979) өс һыу тамсыһы хаҡында мауыҡтырғыс әкиәт яҙған. Тамсыларҙың исемдәре лә булған: Гидр, Аква, Оо. Исемдәр бик ҡыҙыҡлы, шулай бит? Ни өсөн автор уларҙы шундай исемдәр менән атаған һуң? Әкиәтте уҡыл сыҡҡас, был хаҡта ла белерһегеҙ. Әкиәт һеҙгә тәбиғәт донъяһының күп кенә серҙәренә төшөнөргә лә ярҙам итер. Һеҙҙе өс һыу тамсыһьшың мажаралы сәйәхәте менән таныштырыр өсөн, мин уны немец теленән башҡортсаға тәржемә иттем. Хәҙер һеҙҙе өс һыу тамсыһының сәйәхәтенә саҡырам!

МАЖАРАЛЫ СӘЙӘХӘТ

Беренсе мажара

Гидр, Аква һәм Оо бик тәрән диңгеҙ төбөндә йәшәгән. Бында һәр ваҡыт ҡараңғы, тыныс һәм һалҡын булған. Ҡояштың йылы нурҙары диңгеҙ төбөнә килеп етә алмаған. Өс һыу тамсыһы диңгеҙ төбөндә тып-тын ғына ятҡан һәм диңгеҙ һыуы кеүек тоҙло булған. «Ҡайһылай ҙа бында күңелһеҙ! —тигән бәләкәй түңәрәк Оо. — Минең артабан да бында ятҡым килмәй!»

Ҡапыл улар ҡурҡыныс гөрһөлдәү тауышын ишетә. Диңгеҙ төбө ҡапыл асылып китә һәм унан ут ҡалҡып сыға. Был —һыу аҫтындағы Янартау, бик ҙур ут вулканы икән! Һыу тамсыларының бындай вулканды әлегә тиклем күргәндәре булмаған. Ҡапыл эҫе булып китә. Һыу тамсылары еңеләйә һәм, күҙ асып йомғансы, өҫкә ҡалҡып сыға. Әй шатланалар ҙа һуң улар! Сөнки бында ҡараңғы ла, һалҡын да булмай. Диңгеҙ төбө хәтәр гөрһөлдәүҙән һаман тыныслана алмай, ә Гидр, Аква һәм Оо инде юғарыға күтәрелә. Улар асыҡ йәшкелт төҫтәге һыу янына сыға. Һыуҙа бик күп балыҡтар һәм үҫемлектәр йәшәй. Йәшел, күк, алһыу төҫтәге балыҡтар була бында. Өс һыу тамсыһы башҡа төрлө бик күп йән эйәләрен дә күрә. Йән эйәләре бик матур, бөтәһе лә кескәй генә йондоҙҙарға оҡшап тора. Һыу тамсылары һаман да юғарыраҡ үрләй. Дүрт метр юғарылыҡҡа менә улар! Шул саҡ башлана:

Икенсе мажара

Диңгеҙ ҡабаттан тынысһыҙлана. Гидр, Аква һәм Оо тулҡындарҙа бер туҡтауһыҙ сайҡала. Улар инде һыу аҫтында түгел, ә диңгеҙ өҫтөндә йөҙә. Һыу тамсылары бер карапты абайлай. Карап, ҙур тулҡындарҙы ярып, алға бара. Караптың руле артында штурман—аҡ һаҡаллы ҡарт матрос баҫып тора. Ул рулде ҡулдарында ныҡ тота. Ҡапыл ҙур тулҡын карапҡа барып бәрелә. Тулҡын менән бергә бәләкәй Оо һауаға һикерә һәм... туп-тура ҡарт штурмандың ауыҙына барып эләгә! «Ярҙам итегеҙ!» — тип ҡысҡыра бәләкәй, түңәрәк Оо. Ул ҡурҡышынан ҡалтырай башлай, сөнки штурман уны йотоп ҡуйыр, тип ҡурҡа. Ләкин Оо бәхетле булып сыға. Штурман: «Фу, тоҙло!» — тип, һыуҙы ситкә бөркә. Оо диңгеҙгә килеп төшә һәм йәһәт кенә ике ағаһын эҙләргә йүгерә. Шул ваҡыт башлана:

Өсөнсө мажара

Һыу тамсылары йәнә тулҡындар менән бергә саба. Ҡайҙа саба? Гидр, Аква һәм Оо был хаҡта үҙҙәре лә белмәй. Көн аяҙ була. Улар Мексика ҡултығына тиклем барып етә. Ҡояш бында бик ҡайнар була. Тирә-яҡта тынлыҡ. Гидр, Аква һәм Оо йоҡоға тала һәм тулҡын уларҙы сит диңгеҙҙең ярына сығарып ташлай. Өс һыу тамсыһы сит диңгеҙ ярының һары ҡомонда ята. Улар ҡапыл ҡурҡып уяна: ҡояш шул тиклем ныҡ ҡыҙҙыра! Ҡайнар көньяҡ ҡояшы аҫтында улар бәләкәйләнгәндән-бәләкәйләнә бара. Хәҙер инде һыу тамсылары кескәй генә нөктәләр булып тороп ҡала. Оҙаҡламай һары ҡомда уларҙан бер ни ҙә ҡалмаясаҡ! Әй, был бик күңелһеҙ мажара була!

Ләкин ҡыуанысҡа күрә, башлана:

Дүртенсе мажара

Ҡайнар ҡояш нурҙары аҫтында һыу тамсылары еңеләйгәндән-еңеләйә. Тора-бара улар һауа кеүек булып ҡала һәм юғарыға күтәрелә, һыу тамсылары һыу парҙарына әүерелә. Уларҙың тоҙо диңгеҙ ярындағы ҡомда ятып ҡала. Ә Гидр, Аква һәм Оо бейектә, ҙур бер аҡ болотта ултыра. Шундай еңел тоя улар үҙҙәрен. Улар менән бергә миллионлаған һыу тамсылары юғары күтәрелә һәм барыһы бергә матур аҡ болот булып йыйыла. Был аҡ болотта Гидр, Аква һәм Оо-ның донъя буйлап күңелле сәйәхәттәре башлана. Сәйәхәт иткәндә, улар юғарынан ерҙе күҙәтә. Бик күп йылғаларҙы һәм туғайҙарҙы, ҡалаларҙы һәм ауылдарҙы, яландарҙы һәм йорттарҙы, кешеләрҙе һәм кейектәрҙе күрә. Ҡапыл болоттар янына Ел килеп етә лә, болоттарҙы бер урынға йыя.

— Һин бик оҙаҡ ҡайҙа юғалып торҙоң? — тип һорай унан һыу тамсылары.

— Ой, мин бик оҙаҡ йоҡлағанмын! — ти Ел. — Уның ҡарауы, хәҙер мин бик шәп иҫәсәкмен! Һеҙ минең менән күңелле сәфәргә сыға алаһығыҙ.

— Әлбиттә, беҙ һинең менән бергә сәйәхәт итәсәкбеҙ! — ти һыу тамсылары, шатланып.

Гидр, Аква һәм Оо аҡ болотҡа ултыра. Уларҙың сәфәре ҡыҙғандан-ҡыҙа бара. Шул ваҡыт һалҡын була башлай, һыу тамсылары бәләкәйләнә һәм ауырая бара. Уларҙың ап-аҡ болоттары һорғолтлана, ә һуңынан бөтөнләй ҡара төҫкә инә. Ләкин шул саҡ башлана:

Бишенсе мажара

Ҡапыл болот бейек бер тау түбәһенә эленеп ҡала. Һыу тамсылары инде сәфәрҙе дауам итә алмай. Ел артабан елә, ә болот тауҙа ҡала. «Ҡайҙа беҙ хәҙер?» — тип һорай Гидр менән Аква. Был һорауға, әлбиттә, берәү ҙә яуап бирмәй. Бәләкәй түңәрәк Оо ҡурҡышынан иларға йыйына.

— Һеҙ Американың иң бейек тау түбәләренең береһендә, — ти шул ваҡыт Тау. — Минең түбәмдә инде әллә күпме болоттар эленеп тора. Артабан улар китә алмаясаҡ!

— Ах, һин ҡарт, уҫал Тау! — ти Оо һәм ҡысҡырып илай башлай. Инде ул һыу пары булмай. Ул ҡабаттан һыу тамсыһына әйләнә һәм үҙенең ағайҙары менән яңынан ергә төшә.

«Ямғыр яуа!» — тип кешеләр тиҙерәк өйҙәренә йәшеренә. Һыу тамсылары бер шишмәгә барып төшә һәм яңынан һыуҙа йүгереп йөрөй башлай. Ләкин ошо мәлдә башлана:

Алтынсы мажара

Шишмә уларҙы ҙур бер үҙәнгә алып килә. Был үҙәнде һыу баҫҡан була. Көслө ямғырҙан һуң, Миссисипи бик ныҡ ташып, ярҙарынан сыға һәм бөтә үҙән һыу аҫтында ҡала.

— Ниңә бында һыу бик күп? — тип һорай һыу тамсылары, ныҡ ҡурҡып. Улар туҡтап хәл алырға берәй ағас эҙләй. Ләкин бер генә ағас та табылмай. Бик оҙаҡ эҙләгәндән һуң, һыу аҫтында ҡарт ағас тамырына тап булалар, «Һинең ағасың ҡайҙа?» — тип һорай һыу тамсылары тамырҙан.

«Аһ, белһәгеҙ! — ти ҡайғылы тауыш менән ағас тамыры. — Элек мин көн һайын үҙемдең һоҡландырғыс, күркәм ағасыма һыу эсерә инем. Бында меңәрләгән ҙур ағастар үҫә һәм үҙҙәренең тамырҙары менән ерҙән һыу эсә ине. Үҙәнде һыу баҫмай ине. һуңынан сит кешеләр килеп, үҙәндәге бөтә ағастарҙы, шулай ук минең күркәм ағасымды ла юҡ итте. Шунан башлап үҙәнде һыу баҫа башланы. Китегеҙ бынан йәһәтерәк, кескәй һыу тамсылары! Артабан бында ҡалмағыҙ!» — тигән ағас тамыры.

Өс һыу тамсыһы тиҙерәк китеү яғын ҡарай. Оло һыу ташҡыны уларҙы бик оҙаҡ ҡыуып йөрөткәндән һуң өй янына килтереп ташлай. Өй, ҡыйығына тиклем, һыу эсендә ҡалған була, ә эргәһендә кәмә тора. Кәмә эсендә бәләкәй генә ҡыҙ бала әсәһе менән ултыра. Ҡыҙ илай. Инде уларҙың өйө булмай. Оло һыу барыһын да юҡҡа сығарған. Һыу тамсылары яңынан йөҙөп китә. Ҡеүәтле Миссисипи йылғаһы уларҙы ҡабат диңгеҙгә алып килә. «Был диңгеҙҙә беҙ бер тапҡыр булғайныҡ бит инде! — топ ҡысҡырып ебәрә Оо. — Беҙ сәйәхәтебеҙҙе ошонан башлағайныҡ!» Ләкин һәр ҡабатланыу яңылыҡ килтерә. Шул сәбәпле башлана:

Етенсе мажара

Диңгеҙҙә Гидр, Аква һәм Оо бер ҡарт һыу тамсыһын күрә.

— Әйҙәгеҙ бергәләп, мин Гольфстрим менән бергә ағам, һеҙгә матур урындарҙы күрһәтермен, — ти ул.

— Ә нимә ул Гольфстрим? — тип һорай өс һыу тамсыһы бер юлы.

— О, туғанҡайҙарым, һеҙ Гольфстримды белмәйһегеҙме? — тип ғәжәпләнә ҡарт һыу тамсыһы. — Гольфстрим — йылы диңгеҙ ағымы. Ул Атлантик океандан Төньяҡ Боҙло океанға тиклем барып етә.

Һыу тамсыларының яңы сәйәхәте башлана. Һоҡландырғыс йәйге төн була. Бейек күктә әллә

күпме яҡты йондоҙҙар емелдәшә. Диңгеҙҙә улар бер карапты күрә. Карапты оҙон аҡ һаҡаллы ҡарт штурман алып бара. Ул Европанан Мехико аша ҡайта.

Өс һыу тамсыһына был сәйәхәт бик тә оҡшай. Улар ҙур океанда ҡалып уйнарға теләй. Ләкин был ваҡыт уларҙы көтә:

Һигеҙенсе мажара

Гидр, Аква һәм Оо миллионлаған, миллиардлаған һыу тамсылары менән бергә оло диңгеҙҙә. Йылы Гольфстрим тиҙ арала тамсыларҙы Атлантик океан аша төньяҡҡа алып китә. Бында көн яҡтыһы үҙгәрә һәм бөләңгертләнә. Инде элекке кеүек йылы булмай, һыу тамсылары, аптырашып, бер-береһенән: «Беҙ ҡайҙа?» — тип һораша. Ә һеҙ нисек уйлайһығыҙ, дуҫтар?.. Эйе, улар Боҙло океанға барып етә! Бында бик һалҡын була. Күктә ниндәйҙер һоҡландырғыс яҡтылыҡ сағыла. «Бындай матур яҡтылыҡты күргән юҡ ине әле!» — ти һыу тамсылары. Төньяҡта ғына була торған яҡты балҡышты — һаҙағай балҡышын күрә улар. Балҡыш аҡ, йәшел, ҡыҙыл төҫтәр менән емелдәй.

Һыу тамсылары, шатланышып, һалҡын һыуҙа уйнай. Улар бер туҡтауһыҙ ҙур аҡ тау ҡаршыһында һикерә. Был — диңгеҙҙә йөрөй торған бик ҙур боҙ тауы — айсберг була. Боҙ өҫтөндә ҙур-ҙур аҡ йәнлектәр ята. Һыу тамсылары уларҙы ла тәүге тапҡыр күрә. Был йәнлектәр — аҡ айыуҙар икән. Һәр көн һайын аҡ айыуҙар: атаһы, әсәһе һәм бәләкәй айыу балаһы рәхәтләнеп боҙло һыуҙа йөҙә.

— Кескәй һыу тамсылары, — ти ҡарт айыу, — һеҙгә бынан йәһәтерәк китергә кәрәк! Тиҙҙән бөтөн нәмә туңасаҡ.

— Ә унан һуң ни буласаҡ? — тип һорай тамсыларҙың ҙурырағы Гидр.

— Унан һуң ни, һеҙ боҙҙар араһында ҡаласаҡһығыҙ, диңгеҙҙә йөҙә алмаясаҡһығыҙ.

Гидр, Аква һәм Оо йәһәт кенә тулҡындарға һикерә һәм йөҙә башлай. Балыҡ кеүек шәп йөҙә үҙҙәре. Төньяҡта уларға бик тә оҡшай. Ҡояш бында йәй буйына байымай, ә төндәр яп-яҡты. Ләкин ҡыш көндәре ҡояш күккә күтәрелергә теләмәй һәм оҙон, оҙон төндәр башлана... Байтаҡ йылдар һыу тамсылары Төньяҡ Боҙло океанда йәшәй. Ләкин ҡапыл башлана:

Туғыҙынсы мажара

Йылы Ел иҫә. Ул Гидр, Аква һәм Оо-ны диңгеҙ тулҡындары менән алып китә. Тиҙҙән өс һыу тамсыһы ҡабаттан һыу парҙарына әйләнеп юғарыға, болоттар янына күтәрелә.

— Беҙ ҡайҙа хәҙер? — тип һорай бәләкәй түңәрәк Оо.

— Мин һеҙҙе Азия аша алып еләм, — ти Ел. — Хәҙер Алтай тауҙарына күтәреләсәкмен. Тиҙерәк, тиҙерәк! — тип ашыҡтыра Ел. Ул болоттарҙы Алтай тауҙарына алып китә. Ләкин Алтай бик бейек булғанлыҡтан, болоттар тау түбәһенә эленеп тороп ҡала. Тау түбәһендә бик һалҡын. Гидр, Аква һәм Оо, ямғыр тамсыларына әйләнеп, ҡабаттан ергә төшөргә теләй, тик өлгөрә алмай.

— Һиңә ни булды? — тип һорай Аква менән Оо ағайҙары Гидрҙан.

— Ниңә, мин бик йәмһеҙме әллә? — ти Гидр һәм болоттан һауаға һикерә. Ул йондоҙ булып Өйөрөлә — ап-аҡ ҡына матур йондоҙ булып! Ул инде һыу тамсыһы түгел, ә... ҡар бөртөгө була!

— Беҙ ҙә шундайбыҙ! — ти Аква менән Оо һәм аҡ йондоҙҙар булып Өйөрөлә башлай. Өсәүләп, шатланышып тау түбәһендә өйөрөлөп оҙаҡ бейейҙәр, уйнайҙар, һуңынан башлана:

Унынсы мажара

Көнсығыштан көслө Ел иҫә башлай. Ул аҡ ҡар бөртөктәрен ҙур-ҙур урмандар, киң далалар аша Себер яғына табан алып китә. Ел уларҙы Уралға тиклем ҡыуалай, ә һуңынан ҡабат көньяҡҡа борола. Бында инде һалҡын булмай һәм матур ҡар бөртөктәре тиҙ арала яңынан һыу тамсыларына әйләнә. Мажара шундай ғәжәп була! Бик күп көндәр, аҙналар буйына Гидр, Аква һәм Оо, еңел аҡ болотҡа ултырып, һауала йөҙә. Көн һайын улар, миллионлаған апайҙары һәм ағайҙары менән бергәләп, ергә төшә. «Ямғыр яуа!» — ти кешеләр бындай саҡтарҙа. Көслө ямғырға кешеләр ныҡ шатлана. Ҡояш һәр ваҡыт йылы нурҙарын һибә. Бөтә ерҙә күркәм ағастар үҫә. Ямғырҙар күп яуа, ләкин бер ваҡытта ла тирә-яҡты һыу баҫмай. Кешеләрҙең йөҙө яҡты, күңелдәре күтәренке. «Был ниндәй ил?» — тип һорай Гидр, Аква һәм Оо бер тауыштан. «Кавказ», — тип яуап ҡайтара бүтән тамсылар. Ошо мәлдә башлана:

Ун беренсе мажара

Гидр, Аква һәм Оо, башҡа һыу тамсылары ерҙә ята. Ер уларҙы шунда уҡ үҙенә һеңдерә. Ер аҫтында бик күп йәш ағас тамырҙары була.

— Тиҙерәк килегеҙ! Мин һеҙҙе күптән көтәм! — тип ҡысҡыра бер ағас тамыры.

— Һин кем? — тип һорай түңәрәк Оо.

— Мин йәш әфлисун тамыры, — ти ул. — Минең ағасым ҙур һәм көслө булып үҫергә теләй. Мин уға бик күп һыу бирергә тейешмен. Килегеҙ, йәһәтерәк килегеҙ миңә!

Гидр, Аква һәм Оо тамырҙар буйлап әфлисун ағасының олононан ботаҡтары һәм япраҡтарына күсә. Был бик татлы емешле йәш әфлисун була. Шундай матур, алтын төҫөндәге түңәрәк емештәр үҫә ағаста! Гидр, Аква һәм Оо бергә булырға теләй һәм өсөһө лә бер әфлисунды һайлай. Оҙаҡламай әфлисундар өлгөрә, уңыш йыйыу ваҡыты етә. Һәм башлана:

Ун икенсе мажара

Бер көндө әфлисун баҡсаһына йәш ҡыҙҙар килә. Улар күңелле итеп һөйләшә, көлөшә. Анна исемле йәш кенә ҡыҙ өс һыу тамсыһы ҡунған әфлисунды өҙөп ала.

— Ниндәй матур! — тип ҡыуана Анна. — Был әфлисунды беҙ балаларға бүләк итербеҙ. Ҡайһылай ҙа шатланасаҡ улар!

Ҡыҙ тиҙ генә эшкә тотона. Ул өс һыу тамсыһы ҡунған әфлисунды йәшниккә һала. Йәшниктәрҙә улар күп була. Поездар әфлисундар тултырылған йәшниктәрҙе Ер шарының төрлө яғындағы ҡалаларға алып китә. Өс сәйәхәтсе — Гидр, Аква һәм Оо ҡайҙа була һуң? Беҙ был хаҡта белмәйбеҙ. Бәлки, һеҙ беләһегеҙҙер? Ошоноң менән сәйәхәт тамам. Гидр, Аква һәм Оо ҡайҙалыр йәшәй. Ләкин ҡайҙа? Һеҙ уларҙы күрмәнегеҙме, дуҫтар?

Ҡәҙерле уҡыусылар!

Бына һеҙ Лизелотта Вельскопф-Генрих яҙған мауыҡтырғыс әкиәтте уҡып сыҡтығыҙ. Инде һыу тамсыларының исемдәре хаҡында ла һөйләшергә ваҡыт етте. «Гидр» — грек һүҙе, ул «һыу» тигәнде аңлата. «Аква» —латин һүҙе, шулай уҡ «һыу» тигәнде аңлата, һыу һүҙенең французса әйтелеше «Оо». Немецтар һыуҙы «Вассер» ти. «Һыу» һүҙенең төрлө телдәрҙәге әйтелешен белеү ифрат ҡыҙыҡлы, шулай бит? Унан һуң Лизелотта Вельскопф-Генрих һыу тамсыларының сәйәхәте аша мөһим бер хәҡиҡәт хаҡында әйтергә теләгән: тирә-яҡ мөхиттең, тәбиғәт күренештәренең үҙ ҡануны бар. Беҙ был хаҡта белергә, тәбиғәтте ихтирам итергә, һаҡларға тейеш. Тәбиғәткә ҡарата йыртҡыстарса мөнәсәбәттең ниндәй һөҙөмтәләргә килтереүен һеҙ «Алтынсы мажара» бүлегендә айырыуса асыҡ күрҙегеҙ. «Һыу» һүҙе төрлө телдәрҙә төрлөсә яңғыраһа ла, ул бөтә кешелек өсөн берҙәй үк ҡәҙерле. Бына шуға күрә лә һеҙ киләсәктә Гидр — Аква — Оо — Вассерҙың, йәғни һыуҙың сәйәхәттәрен, ҡанундарын, сафлығын һаҡлаусы, ихтирам шпеүселәр булһағыҙ ине. Был әҫәрҙе мин ана шундай уй-теләктәр менән тәржемә иттем.

Әнисә апайығыҙ

Йондоҙ малай

(Инглиз яҙыусыһы Оскар Уайльд әкиәте буйынса)

Бер ваҡыт ике ярлы урман ҡырҡыусы ҡарағайлыҡ аша өйгә ҡайтып бара. Ерҙә лә, ағастарҙа ла ҡалын ҡар ҡатламы ята, ә шырлыҡ аша үткәндә, ағас ботаҡтары һәр хәрәкәттән шартлап һына икән. Улар, тау итәгенә еткәс, тау шарламаһының туңған килеш, юғарыла хәрәкәтһеҙ тороуын күрә, сөнки тауҙы Боҙҙар Батшабикәһе үпкән. Һыуыҡ шул тиклем үҙәккә үтерлек була, хатта ҡоштар һәм кейектәр, ни эшләргә белмәй, албырғап ҡала. Бүре, ҡойроғон ҡыҫып, ҡыуаҡ араһында һикергеләй:

— Ниндәй ҡот осорғос көн! Хөкүмәт ни ҡарай икән ? — тип һуҡрана йыртҡыс.

— Фью, фью, фью! — тип һыҙғырыша йәшел тарма турғайҙары. — Ер-әбекәй үлде, уға кәфен кейҙерҙеләр.

— Ер туйға әҙерләнә, ә был уның туй күлдәге, — тип шыбырлаша ҡыр күгәрсендәре. Кескәй генә алһыу тәпәйҙәре бөтөнләй туңып ҡатһа ла, меҫкенкәйҙәр тирә-йүнгә һаман да зәңгәр хыял менән баға.

— Сафсата һатаһығыҙ! — тип тағы ла һуҡранып ырылдай Бүре. — Әйтеп торам бит һеҙгә, барыһына ла хөкүмәт ғәйепле!

— Миңә ҡалһа, — ти фәлсәфә һатырға яратыусы Тумыртҡа, — әгәр күренеш шулай икән, тимәк, булмышы менән шулай. Хәҙер иң һалҡын осор.

Ысынлап та, үҙәккә үтерлек һыуыҡ. Бейек шыршы ҡыуышында йәшәүсе ике бәләкәй тейен, йылыныр өсөн, бер-береһенең моронон туҡтауһыҙ ышҡый, ә ҡуяндар, өңдәрендә йомарланған килеш, өҫкә сығып ҡарарға ла ҡурҡып ята. Өкөләр генә был йән эйәләре араһында үҙҙәрен бик тыныс, ҡәнәғәт тоя. Ҡаурыйҙары бөтөнләй туңып ҡатһа ла, улар, ҙур, һарғылт күҙҙәрен тағы ла нығыраҡ түңәрәкләндереп, бөтә урман аша бер-береһенә тауыш бирә:

— У-у-у! У-у-у! Ниндәй иҫ китмәле, күркәм көн!

Урман ҡырҡыусылар, ҡатҡан бармаҡтарына өрә-өрә, ауыр итектәре менән боҙ ҡаплаған ҡарҙы ярып, ҡарағай урманы аша бара ла бара. Бер тапҡыр улар тәрән йырынтыға осоп төшә һәм баштан-аяҡ онға буялған тирмәнсегә оҡшап килеп сыға. Икенсе тапҡыр, икеһе лә ялтыр боҙ менән ҡапланған туң һаҙлыҡ аша үткәндә, тайып йығыла. Шунда инде бәйләп арҡаларына аҫҡан сыбыҡ-сабыҡтары таралып китә. Уларҙы ҡабатлап бәйләргә тура килә.

— Аҙашманыҡмы икән? — тигән уй күңелдәргә хафа һала. Ҡар Ҡыҙы үҙ ҡосағына эләккәндәргә бик аяуһыҙ. Ләкин урмансылар, Тәңренең ярҙамына өмөт бағлап, һаман алға бара, урман ауыҙына килеп сыға. Алыҫтағы үҙәндә емелдәшкән ауыл уттары күренә. Юлсылар шатлыҡтан көлөп ебәрә, күктә балҡыған ай — алтын сәскә, ә ай нурҙарына ҡойонған үҙән көмөш табаҡтай тойола. Ҡапыл көлөүҙән туҡтап, яңынан һағышҡа сумалар.

— Нимәгә шул тиклем ҡыуанышабыҙ әле? — ти береһе. — Тормош байҙар өсөн генә күңелле, һинең менән минең кеүектәр өсөн түгел.

— Дөрөҫ әйтәһең, — ти иптәше. — Кемдәлер бөтә нәмә бар, ә кемдеңдер бер нәмәһе лә юҡ. Кемдер рәхәт йәшәй, икенселәргә бәхет аҙ бирелә, уның ҡарауы, ҡайғы йөкләп килә.

Кешеләр яҙмышҡа зарланған арала, күҙ алдында ғәжәп күренеш хасил була. Яҡты йондоҙ күктән, түбәнгә атылып, һарыҡ аҙбары эргәһендәге өйәңкеләр артына барып төшә.

— Ҡара әле, был бит алтын киҫәге. Эҙләп табырға кәрәк! — тип ҡысҡырып ебәрә икеһе бер юлы. Икеһе лә, тиҙерәк алтын табыу теләге менән янып, бар көсөнә йүгерә башлай. Береһе, шәберәк йүгереп, өйәңкеләр араһынан тиҙерәк үтеп сыға. Ни күҙе менән күрһен: аҡ ҡар өҫтөндә, алтын төҫлө ялтырап, нимәлер ята. Урман ҡырҡыусы әйберҙе ҡулына ала. Ҡараһа, был алтын туҡыманан тегелгән, өҫтәүенә, ғәжәп матур итеп йондоҙҙар менән ҡайылған өҫ кейеме икән. Ул, иптәшенә күктән төшкән хазинаны табыуын әйткәс, тегеһе ашығып килеп етә. Улар байлыҡты бүлешергә тип төйөнсөктө тағатып ебәрһә, алтын да, көмөш тә, башҡа төрлө хазина ла юҡ, бер сабый йоҡлап ята.

— Өмөттәр юҡҡа сыҡты, уңмай торған кешеләр беҙ, — ти һуңлабыраҡ килгәне. —Баланан ни файҙа? Ошонда ҡалдырып китәйек, үҙ балаларыбыҙ ҙа етерлек, уларға тигән ризыҡты сит-ят сабыйға биреп булмай бит инде.

— Яраған эш түгел, — ти иптәше. — Бала ҡарҙа туңып үләсәк. Миндә икмәк яуҙары һинекенән күберәк, шулай булһа ла, сабыйҙы ҡалдырып китмәйем, — тигән. Ул, баланы һәйбәтләп урап, ауылына ҡарай атлаған. Иптәше, уның был ҡылығын йомшаҡлыҡҡа, бер ҡатлылыҡҡа һанап, үҙенсә һығымта яһай. Ауылға еткәс, былай ти:

— Һин баланы үҙеңә алдың, сәкмәнен миңә бир.

— Юҡ, бирмәйем, был кейем һинеке лә, минеке лә түгел, баланыҡы, — ти ҙә, урман ҡырҡыусы, юлдашы менән хушлашып, өйөнә йүнәлә.Ҡатыны иренең имен-аман ҡайтып етеүен күреп, сикһеҙ шатлана һәм арҡаһына йөкмәгән сыбыҡ-сабыҡ бәйләмен сисеп урынлаштырырға ярҙамлаша ла, өйгә саҡыра. Урман ҡырҡыусы ҡатынына:

— Һиңә бер нәмә алып ҡайттым, — ти.

— Нимә ул? — тип ҡысҡырып ебәрә ҡатыны. — Күрһәт тиҙерәк! Беҙҙең өйҙә ни тиклем ҡытлыҡ икәнен үҙең беләһең бит.

Ире, сәкмәнде асып, йоҡлап ятҡан сабыйҙы күрһәтә.

— Йә инде! — тип аптырай ҡатыны. — Балаларыбыҙ аҙмы ни? Һин ни тип табылдыҡ алып ҡайтырға булдың?

— Ҡара, был бит ябай бала түгел, Йондоҙ бала, — тип ире сабыйҙы нисек табыуын һөйләп бирә. Ҡатыны мыҫҡыллап көлә, ҡысҡырына башлай:

— Балаларыбыҙ ас ултыра, ә мин сит-ят бауырҙы ҡарарға тейешме? Ризыҡ ҡайҙан алырбыҙ?

— Турғайҙың турғайы аслыҡтан үлмәй, Хоҙай ярҙамын биреп тора, — ти ире.

Ире тупһа янында туҡтап ҡала. Шул саҡ асыҡ ишектән һалҡын ел бәреп инә.

— Һин ниңә ишекте асыҡ тотаһың? Ҡара, ниндәй һалҡын, мин бөтөнләй туңдым...

— Таш йөрәкле әҙәмдәр йәшәгән йортта һәр ваҡыт һалҡын, — ти ире.

Ҡатыны бер һүҙ ҙә өндәшмәй, ут дөрләп янған мейескә табан нығыраҡ йылыша. Бына ул күҙ йәштәре мөлдөрәп торған ҡараштарын иренә төбәй. Ире, быны күргәс, өйгә инә, баланы ҡатынының итәгенә һала. Ҡатыны сабыйҙы үбеп, сәңгелдәктә ятҡан имсәк балаһы янына урынлаштыра. Иртәгеһен урман ҡырҡыусы алтын туҡыманан тегелгән йондоҙло сәкмәнде ҙур һандыҡҡа йәшереп ҡуя. Ҡатыны ла бала муйынындағы гәрәбә муйынсаҡты алыҫҡараҡ йыя. Шулай итеп, Йондоҙ малай урман ҡырҡыусы өйөндә үҫә, бергә ашай, бергә уйнай. Ул үҫкән һайын матурая, барлыҡ ауыл халҡы һоҡлана, сөнки бында барыһы ла ҡара сәсле, ҡара һөрөнкө йөҙлө. Йондоҙ малай айырылып тора. Уның йөҙө, фил һөйәгенән юнып эшләнгәндәй, аҡ һәм наҙлы, алтын бөҙрәләре нәркәс таждарына оҡшаш, ирендәре аҡ рауза таждарын, күҙҙәре йылғаның тоноҡ һыуында сағылған миләүшә сәскәләрен хәтерләтә. Ҡуйы үлән араһында үҫкән сәскәләй, төҙ, матур һынлы була. Ләкин Йондоҙ малайҙың матурлығы изгелекһеҙ матурлыҡ була. Ул үҙ һүҙле, тәкәббер, ҡаты бәғерле булып үҫә. Урман ҡырҡыусының балаларына, тиҫтерҙәренә кәмһетеп ҡарай, уларҙың түбән ҡатламдан, ә үҙенең юғары нәҫелдән — йондоҙ затынан булыуын һөйләргә ярата, балаларҙы буйһонорға мәжбүр итә, ялсылар, тип атай. Малайҙың күңелендә ярлы, сирле, һуғыр һәм ғәриптәргә ҡарата бер ниндәй ҙә ҡыҙғаныу тойғоһо булмай. Уларҙы күреү менән, таш бәргеләп, ауылдан ҡыуа. Ул матурлығы менән шул ҡәҙәре маһая, төҫө менән күрмәлекһеҙ йәмһеҙҙәрҙе мыҫҡылларға әҙер тора. Үҙен ныҡ ярата, йәйге елһеҙ көндәрҙә, күл буйында, үҙенең йөҙөнә, һынына һоҡланып бөтә алмай.

Урман ҡырҡыусы, уның ҡатыны йыш ҡына малайға асыулана:

— Беҙ бит һиңә бәғерһеҙ булманыҡ, ниңә һин яҙмыш тарафынан былай ҙа йәберләнгәндәргә шул ҡәҙәре аяуһыҙ?

Йондоҙ малай был һүҙҙәргә иғтибар ҙа итмәй, тиҫтерҙәре янына сығып йүгерә. Тиҫтерҙәре уға буйһона, сөнки Йондоҙ малай шул тиклем сибәр, етеҙ, оҫта бейей, йырлай, һыбыҙғыла уйнай. Ләкин Йондоҙ малай һуҡыр сысҡандың күҙҙәрен осло таяҡ менән төртөп тишкәндә, сирләгәндәргә таш яуҙырғанда, көлә генә. Бергә уйнаған иптәштәре лә үҙ етәксеһе, Йондоҙ малай кеүек, ҡаты бәғерле була. Бер ваҡыт ауылда хәйерсе ҡатын күренә. Кейемдәре һәләмәгә әйләнгән, юлда йәрәхәтләнгән аяҡтарынан ҡан һарҡып тора, ҡыҫҡаһы, хәле бик тә мөшкөл икән. Арып-талсығыуҙан бөтөнләй хәле бөтөп, ул ағас төбөнә ял итергә ултыра. Уны Йондоҙ малай күреп ҡала һәм иптәштәренә:

— Ҡарағыҙ, ниндәй матур йәшел ағас төбөндә ерәнгес ҡатын ултыра! Әйҙәгеҙ, ҡыуып ебәрәйек, сөнки үҙенә ҡарауы ҡурҡыныс! — ти.

Ул хәйерсе ҡатын янына килә лә, мыҫҡыллап көлөргә, таш бәргеләргә тотона. Ҡарашында сикһеҙ ғәжәпләнеү, ҡурҡыу тойғоһо сағылған ҡатын унан ҡараштарын айырып ала алмай. Шул ваҡыт лапаҫ аҫтында һайғау юнған урман ҡырҡыусы, малайҙың ҡыланышын күреп, асыулана:

— Был ни ҡыланыуың, йөрәгең урынында ташмы әллә һинең? Был меҫкен ҡатынды ниңә ҡыуаһың, һиңә ниндәй зыяны бар? — тип һорай.

Малай асыуынан ҡыҙарына, хатта аяҡ тибеп ҡуя:

— Һин кем, мине тикшерергә ни хаҡың бар? Мин һинең улың түгел!

— Уныһы шулай, — ти урман ҡырҡыусы. — Ләкин урманда табып алғас, мин һине ташламаным, ҡыҙғандым...

Хәйерсе ҡатын, быны ишеткәс, ҡысҡырып ебәрә лә, иҫтән яҙа. Урман ҡырҡыусы уны өйөнә алып ҡайта. Иҫенә килгәс, меҫкенкәйҙең хәлен һораша, ашарға, эсергә ҡуя. Ләкин ҡатын ризыҡ теләмәй. Үҙе урман ҡырҡыусыға:

— Ысынлап та, һин малайҙы урманда таптыңмы? Был хәл ун йыл элек булдымы? — тип мөрәжәғәт итә.

— Эйе, урманда табып алдым, — ти ул. —Ун йыл элек.

— Һин тағы ла берәй нәмә тапманыңмы? — тип тулҡынланып төпсөнә ҡатын. — Сабый муйынында гәрәбә муйынсаҡ юҡ инеме? Ул алтын туҡымаға йондоҙҙар төшөрөлгән сәкмәнгә урап һалынмағайнымы ?

— Тап шулай, — ти урмансы, һандыҡтан сәкмән, гәрәбә муйынсаҡ сығарып күрһәтә. Ҡатын шатлыҡтан илап ебәрә.

— Ул бала — минең улым. Мин юлбаҫарҙар ҡулына эләктем, улымды урманда юғалттым. Зинһар, саҡыр тиҙерәк, мин бит уны эҙләп, бөтөн ерҙе урап сыҡтым.

Урман ҡырҡыусы менән ҡатыны малайҙы өйгә саҡыра:

— Әйҙә, ҡайт, Әсәйең көтә! — Йондоҙ малай, шатлыҡтан һәм ғәжәпләнеүҙән тулҡынланып, өйгә йүгерә.

— Ҡайҙа минең әсәйем? Мин бында хәйерсе ҡатындан башҡа бер кемде лә күрмәйем! — ти ул.

Шул ваҡыт ҡатын:

— Мин һинең Әсәйең, — тип һүҙ ҡуша.

— Һин аҡылдан шашҡанһыңдыр, — ти уға Йондоҙ малай. — Мин һинең улың түгел, һин һәләмәләргә төрөнгән нишана. Хәҙер үк олаҡ бынан, ерәнгес йөҙөңә ҡарағым да килмәй.

— Һин, ысынлап та, минең улым, — ти ҡатын, улына ҡулдарын һуҙып. — Юлбаҫарҙар һине урлап, урманда ташлап китте, — ти ул, илап. — Алтын туҡыманан тегелгән сәкмән менән гәрәбә муйынсаҡты күргәндән һуң һине шунда уҡ таныным. Үтенәм: әйҙә, минең менән, мин бит һине эҙләп, бөтөн донъяны урап сыҡтым.

Ләкин Йондоҙ малай ҡымшанмай ҙа — ҡатындың ялбарыуҙарына уның йөрәге яуапһыҙ була. Бары меҫкендең иңрәүҙәре генә һауала эленеп ҡала. Йондоҙ малай мыҫҡыллы һәм һалҡын тауыш менән былай ти:

— Әгәр һин ысынлап та әсәйем икән, бында килмәүең мең тапҡыр яҡшыраҡ булыр ине. Мин бит Әсәйемде Йондоҙ тип уйлап йөрөй инем, ә ниндәйҙер теләнсе тип түгел. Кит, бында башҡаса әҙең булмаһын!

— Аһ, улым минең, — тип өҙгөләнә әсә. — Һаубуллашҡанда мине хатта үбергә лә теләмәйһеңме? Һине эҙләп тапҡансы, күпме ғазаптар кисерҙем!

— Юҡ, һин артыҡ ерәнгес, — ти уға Йондоҙ малай. — Миңә һине үбеүгә ҡарағанда, ҡара йыланды йә әрмәндене үбеү еңелерәк.

Ҡатын урынынан тора ла, үкһеп, урманға инеп юғала. Малай, уның киткәнен күргәс, уйнарға сығып йүгерә. Тик иптәштәре Йондоҙ малайҙы күргәс, көлөшә башлай:

— Һинең йөҙөң әрмәнденеке кеүек ерәнгес, ҡара йыландыҡы кеүек ытырғаныс! Кит бынан, беҙ һинең менән уйнарға теләмәйбеҙ! — тип улар Йондоҙ малайҙы ҡыуып ебәрә.

«Нимә һөйләй улар? — тип уйлай Йондоҙ малай. — Бына күлгә барып ҡарайым әле, күл өҫтө матур йөҙөмдө күрһәтер». Ул, күл буйына барып, йөҙөнә күҙ һала, ни күрә һуң: йөҙө йәмһеҙ әрмәндене хәтерләтә, ә тәне ҡара йыландыҡына оҡшаш тәңкәләр менән ҡапланған. Ул, үләнгә йөҙтүбән ҡапланып, бик оҙаҡ илағандан һуң, үҙ-үҙенә былай ти:

— Был — гонаһ өсөн ебәрелгән яза. Мин бит ғәзиз әсәйемдән баш тарттым, ҡыуып ебәрҙем, бәғерһеҙлек күрһәттем. Хәҙер мин бөтөн донъяны урап сығып булһа ла, уны табырға тейеш. Шунһыҙ күңел тыныслығы тапмаясаҡмын.

Шул ваҡыт урман ҡырҡыусының кескәй ҡыҙы килә лә, ҡулдарын малайҙың иңдәренә һалып:

— Матурлығыңды юғалтыу әллә ни ҙур бәлә түгел. Ҡал беҙҙең янда, мин бер ваҡытта ла үсекләшмәйәсәкмен, — ти.

— Юҡ, мин Әсәйемә ҡарата рәхимһеҙ булдым. Ошо бәхетһеҙлегем дә — аяуһыҙ ҡылығым өсөн ебәрелгән яза. Шуға күрә Әсәйемде мотлаҡ табырға, ғәфү үтенергә тейешмен.

Ул урманға саба һәм, ҡысҡырып, әсәһен саҡыра. Ләкин яуап булмай. Йондоҙ малай көнө буйына әсәһен эҙләй, ә ҡояш байығас, япраҡ өйөмөнә ятып, йоҡоға тала. Ҡоштар ҙа, йәнлектәр ҙә уны урап үтә, сөнки бәғерһеҙ ҡылығын барыһы ла белә, тик әрмәнде генә уның йоҡоһон һаҡлай, ә ҡара йылан әкрен генә шыуышып үтә. Иртәгеһен ул уянғас, бер нисә әсе еләкте өҙөп ҡаба ла, илай-илай, урман шырлығын йырып, юлын дауам итә. Осраған һәр йән эйәһенән әсәһе хаҡында һораша, һуҡыр сысҡанды осратҡас:

— Һин һәр ваҡыт эш менән мәшғүл, Әсәйемде күрмәнеңме? — тип һорай.

— Һин күҙҙәремде соҡоп тиштең, мин уны нисек күрәйем? — ти һуҡыр сысҡан. Йондоҙ малай Тарма турғайын күреп ҡала:

— Һин иң бейек ағастарҙан да юғарыраҡ күтәреләһең, күп ерҙәрҙе байҡайһың. Әсәйемде күрмәнеңме?

Тарма турғайы:

— Һин Әсәйемде үлтерҙең. Бәлки, һин үҙ әсәйеңде лә шул маҡсат менән эҙләйһеңдер! — тип яуаплай.

Йондоҙ малай башын түбән эйә лә, үкһеп илап ебәрә һәм барлыҡ кейектәрҙән ғәфү итеүҙәрен үтенә. Ул юлын артабан дауам итә һәм өс көндән һуң, урмандан сығып, үҙәнгә төшә. Ауылдарҙан үткән сағында балалар уны ирештереп, таш менән бәргеләй, ә халыҡ хатта амбарҙа йоҡларға ла рөхсәт итмәй, орлоҡҡа тигән игендең боҙолоуынан ҡурҡа, сөнки малайҙың йөҙө, ысынлап та, сирҡандырғыс була. Улар хеҙмәтселәренә малайҙы ҡыуып ебәрергә ҡуша һәм был бер кемдә лә ҡыҙғаныу тойғоһо уятмай. Ул үҙенең әсәһе — әлеге хәйерсе ҡатын хаҡында белә алмай. Өс йыл инде ул донъя ҡыҙыра, йыш ҡына юлда барғанда, әсәһен күргәндәй була. Йондоҙ малай уны саҡырып, артынан йүгерә, ҡырлы таштар яралаған аяҡтарынан ҡан һарҡый, ләкин бер ваҡытта ла алда күренгән һынды ҡыуып етә алмай. Шул тирәлә йәшәүселәр ундай ҡатынды күрмәүҙәрен әйтә, үҙҙәре мыҫҡыллап көлә генә. Өс йыл буйы ул әсәһен эҙләп ил гиҙә һәм уға бер ҡайҙа ла, бер кем дә мәрхәмәт тә, игелек тә, ҡыҙғаныу тойғоһо ла күрһәтмәй: тирә-яҡтың мөнәсәбәте уға үҙенә элекке тәкәбберлеген, бәғерһеҙлеген хәтерләтә.

Бер көндө, кискә табан, бейек нығытма менән уратып алынған ҡала ситенә килеп туҡтай малай. Бик ныҡ арығанлыҡтан, аяҡтары саҡ-саҡ атлай, шулай ҙа Йондоҙ малай ҡала эсенә инергә була. Ләкин һаҡсылар, ҡоралдарын асамай ҡуйып, уҫал тауыш менән:

— Нимә кәрәк? — тип ҡысҡыра.

— Мин Әсәйемде эҙләйем, — ти ул, — зинһар, үткәрегеҙ мине, бәлки, ул ошонда йәшәйҙер.

Һаҡсылар, мыҫҡыллап, унан көлә, ә бер ҡара һаҡаллыһы:

— Һис шикһеҙ, Әсәйең ҡыуанасаҡ! Һин бит әрмәнденән, баткылдан сыҡҡан ҡара йыландан да ҡурҡыныс! Тай бынан! Беҙҙең ҡалала юҡ Әсәйең! — ти.

Ҡулына һары әләм тотҡан берәүһе:

— Кем һинең Әсәйең? Ниңә эҙләйһең? — тип һорап ҡуя.

— Әсәйем, минең кеүек үк, хәйер-саҙаҡа иҫәбенә йәшәй. Мин уның алдында үҙемде бик насар тоттом. Шуға күрә лә уны эҙләп табып, ғәфү үтенергә тейешмен, ҡалаға үтергә рөхсәт ит миңә.

Әммә малайҙы, киреһенсә, һөңгө менән сәнскеләй башлайҙар. Йондоҙ малай илап кире боролғас, өҫтөндәге тимер күлдәге алтын сәскәләр менән биҙәлгән, башына кейгән турҡаһына ҡанатлы арыҫлан һыны төшөрөлгән бер кеше, ҡапҡаға яҡыныраҡ килеп, ҡалаға инергә теләүсенең кем икәнлеген һораша

— Теләнсе малай, беҙ уны ҡыуып ебәрҙек, — тип яуап бирә ҡапҡа һаҡсылары.

— Ҡыумағыҙ, — тип көлә алтын биҙәкле тимер күлдәк кейгән кеше. — Беҙ был сирҡаныс йән эйәһен ҡоллоҡҡа алырбыҙ, ә ул теүәл бер туҫтаҡ татлы шарап тигән һүҙ.

Шул ваҡыт үтеп барған бик ҡурҡыныс, уҫал ҡиәфәтле ҡарт был һүҙҙәрҙе ишетеп ҡала һәм былай ти:

— Мин һеҙгә хаҡын түләйем.

Ул, Йондоҙ малайҙы етәкләп, ҡалаға инеп китә. Күп урамдарҙы үткәндән һуң, гранат ағасы күләгәһендә ҡоймаға тоташҡан бәләкәй ҡапҡа янына туҡтай былар. Ҡарт йәшмә йөҙөгө менән ҡапҡаға ҡағылғас, ул асылып китә. Юл биш бронза баҫҡыстан түбән төшөп, ҡара мәк сәскәләре үҫкән баҡсаға барып инә. Ҡарт, үҙенең сәлләһе эсенән биҙәкле ебәк яулыҡ сығарып, малайҙың күҙҙәрен бәйләй һәм, төрткөләй-төрткөләй, ҡайҙалыр алып китә. Яулыҡты сискәс, Йондоҙ малай ырғаҡҡа эленгән фонарь менән яҡтыртылған зинданда баҫып торғанын күрә. Ҡарт уның алдындағы ағас улаҡҡа бәҫәреп бөткән икмәк һынығы һала ла әйтә:

— Аша! — ти. Унан һуң тоҙло һыу һалынған туҫтаҡты ҡуя. — Эс! — ти.

Йондоҙ малай ашап-эскәндән һуң, ҡарт ишекте бикләй ҙә, тимер сылбыр менән нығыта. Ҡарт иң оҫта, мәкерле сихырсы икән. Был оҫталыҡҡа ул Нил ярында йәшәүсе атаҡлы сихырсынан өйрәнгән. Иртәгеһен ул, зинданға инеп, Йондоҙ малайға уҫал итеп ҡарай ҙа:

— Урман эсендә, был кафырҙар ҡалаһының ҡапҡаларынан йыраҡ түгел өс алтын тәңкә йәшерелгән — аҡ тәңкә, һары тәңкә һәм ҡыҙыл тәңкә. Бөгөн һин миңә алтын тәңкәнең ағын алып килергә тейеш. Әгәр килтермәһәң, йөҙ тапҡыр ҡамсы менән һуҡтырасаҡмын. Ашыҡ, ҡояш байығанда, мин һине ҡапҡа янында көтәм. Ҡара уны, алтын тәңкәне килтермәһәң, яҡшылыҡ көтмә, сөнки һин минең ҡолом, мин һинең өсөн бер туҫтаҡ татлы шарап хаҡы түләнем! — Ул Йондоҙ малайҙың күҙҙәрен биҙәкле ебәк яулыҡ менән бәйләй, ҡара мәктәр үҫкән әлеге баҡсаға алып сыға, ә биш бронза баҫҡыстан күтәрелгәндән һуң, йөҙөгө менән ҡапҡаны аса.

Йондоҙ малай, ҡала урамдарын үтеп, сихырсы әйткән урманға йүнәлә. Урман, ситтән ҡарағанда, бик матур һәм ылыҡтырғыс күренә, шуға ла Йондоҙ малай, ҡыуанып, урман эсенә ашҡына. Ләкин урман матурлығы менән хозурланырға тура килмәй, сөнки ҡайҙа ғына аяҡ баҫмаһын, алдында сәнскеле ҡыуаҡтар ҡалҡып сыға, аяҡтарын зәһәр кесерткән өтөп ала, ә шайтан таяғы үҙенең хәнйәр кеүек үткер сәнскәктәрен малайға ҡаҙай. Ул әллә күпме ыҙалар кисерә, иң мөһиме, аҡ төҫтәге алтын тәңкәне көнө буйы эҙләһә лә, таба алмай. Бына инде ҡояш та байый. Йондоҙ малай, әсе күҙ йәштәрен түгеп, ҡайтыу яғына ыңғайлай. Үҙен ниндәй яҙмыш көткәнде ул яҡшы белә. Урман ситенә яҡынайғанда, ниндәйҙер тауыш ишетеп ҡала, гүйә, кемдер ярҙам һорап саҡыра. Малай, үҙенең хәсрәтен онотоп, шул яҡҡа табан йүгерә, тоҙаҡҡа эләккән Ҡуян балаһын күрә. Йондоҙ малай Ҡуян балаһын бик йәлләй һәм азат итә.

— Мин бары ҡол, ләкин һиңә азатлыҡ бүләк итергә ҡулымдан килә, — ти ул Ҡуян балаһына.

— Эйе, һин миңә ирек бүләк иттең, мин һиңә ниндәй изгелек эшләй алам һуң?

— Мин аҡ төҫтәге алтын тәңкәне эҙләйем, әгәр ҙә уны табып алып ҡайтмаһам, хужам мине ҡамсылаясаҡ, — ти Йондоҙ малай.

— Минең арттан ҡалма, — ти Ҡуян балаһы,— сөнки мин тәңкәне ҡайҙа йәшергәндәрен беләм.

Йондоҙ малай Ҡуян балаһы артынан китә. Ни күҙе менән күрһен: ҙур ағас ҡыуышында аҡ алтын тәңкә ялтырап ята. Ҡол, сикһеҙ шатланып, Ҡуян балаһына былай ти:

— Минең күрһәткән яҡшылығыма һин артығы менән яҡшылыҡ ҡылдың.

— Юҡ, һин ни ҡылһаң, мин дә шуны ҡылдым, — ти ҙә Ҡуян балаһы сабып китеп тә бара, ә Йондоҙ малай ҡалаға йүнәлә. Ҡала ҡапҡаһы төбөндә махау ауырыуынан йөҙө һәм тәне ҡутырлаған хәйерсе ултыра. Йөҙөн киндер башлыҡ менән ҡаплаған был кешенең бары күҙҙәре генә тере ҡуҙҙай янып күренә. Малайҙы күргәс, ул ағас туҫтағын шаҡылдата, сыңғырҙарын шылтырата, ялбара башлай:

— Хәйер бирсе миңә, юғиһә астан үләсәкмен! Мине ҡаланан ҡыуҙылар, бер кем дә хәлемә инмәй.

— Аһ, минең бер бөртөк кенә тәңкәм бар, — ти Йондоҙ малай. — Әгәр ҙә уны алып ҡайтмаһам, хужам йәнемде аласаҡ, сөнки мин уның ҡоло.

Ләкин хәйерсе ялбарыуҙан туҡтамай. Йондоҙ малай, уны йәлләп, алтын тәңкәһен биреп китә. Сихырсы өйөнә килеп етеүе була, тегеһе, ҡапҡаны асып, Йондоҙ малайҙы баҡсаһына алып инә.

— Аҡ төҫтәге алтын тәңкәне килтерҙеңме? — ти сихырсы.

— Миндә ул юҡ, — тип яуап бирә малай. Сихырсы малайға ташлана һәм туҡмарға тотона, һуңынан буш ялғашты этәрә лә:

— Аша! — ти. Алдына буш туҫтаҡты ҡуйып: — Эс! — ти. Сихырсы меҫкен малайҙы яңынан зинданға ырғыта. Иртәгеһен былай ти:

— Әгәр бөгөн һары төҫтәге алтын тәңкәне табып килтермәһәң, ғүмер буйына ҡолом булып ҡаласаҡһың, һине өс йөҙ тапҡыр ҡамсы менән һуҡтырасаҡмын.

Йондоҙ малай урманға китә, көнө буйы алтын тәңкәне эҙләй, ләкин таба алмай. Ҡояш байығас, ул ергә ултыра ла илай. Шул ваҡыт тоҙаҡтан ҡотҡарылған әлеге Ҡуян балаһы килеп сыға.

— Ниңә илайһың? — тип һорай Ҡуян балаһы. — Урманда нимә эҙләйһең?

— Мин ошонда йәшерелгән һары төҫтәге алтын тәңкәне эҙләйем, — ти малай. — Әгәр тапмаһам, хужам язалаясаҡ, ғүмерлеккә ҡол итеп ҡалдырасаҡ.

— Минең арттан ҡалма! — ти ҙә Ҡуян балаһы, урман аша үтеп, ҙур булмаған күлгә барып еткәнсе саба. Күл төбөндә һары төҫтәге алтын тәңкә ята икән.

— Һиңә рәхмәтемде нисек итеп әйтеп бөтөрөргә лә белмәйем, — ти Йондоҙ малай. — Икенсе тапҡыр инде һин мине бәләнән ҡотҡараһың.

— Беренсе булып һин миңә ярҙам ҡулын һуҙҙың, — ти ҙә Ҡуян балаһы, сабып китә.

Йондоҙ малай, алтын тәңкәне алып, ҡалаға ашыға. Ләкин махау менән сирләгән кеше, уны күреү менән, ҡаршыһына йүгерә һәм Йондоҙ малай алдына тубыҡланып, ялбара:

— Хәйер бирсе миңә, юғиһә астан үләсәкмен!

— Көшөлөгөмдә бер бөртөк кенә алтын тәңкә бар. Әгәр уны алып ҡайтмаһам, хужам мине язалаясаҡ, ғүмерлеккә ҡол итеп ҡалдырасаҡ, — ти Йондоҙ малай. Ләкин махау сирле хәйерсе ялыныуҙан туктамай. Йондоҙ малай һары алтын тәңкәне бирергә мәжбүр була. Ҡайтып етеүгә, сихырсы ҡапҡаны асып, баҡсаға индерә лә, һорай:

— Һары алтын тәңкәне алып ҡайттыңмы?

— Миндә ул юҡ, — ти Йондоҙ малай.

Сихырсы уны туҡмай башлай, сылбыр менән бығаулап, яңынан зинданға ташлай. Иртәгеһен ул Йондоҙ малайға:

— Әгәр һин бөгөн миңә ҡыҙыл төҫтәге тәңкәне табып килтерһәң, иреккә ебәрәм, килтермәһәң, юҡ итәм! — тип янай.

Йондоҙ малай урманда көнө буйына ҡыҙыл тәңкәне эҙләй, ләкин таба алмай. Эңер төшкәс, ергә ултыра ла илап ебәрә. Шул саҡ Ҡуян балаһы килеп сыға ла:

— Һин эҙләгән алтын тәңкә яҡындағы мәмерйәлә. Илама, ҡыуан!

— Рәхмәтемде ниндәй изгелектәр аша еткерәйем һиңә? — тип һорай Йондоҙ малай. — Һин өсөнсө тапҡыр инде бәләнән йолоп ҡалаһың.

— Ләкин иң беренсе изгелекте һин үҙең эшләнең, — ти ҙә Ҡуян балаһы сабып китә.

Йондоҙ малай мәмерйәгә инһә, ҡыҙыл алтын тәңкә ята. Ул тәңкәне көшөлөгөнә һала ла ҡалаға ашыға. Ләкин сирле хәйерсе, юлына йәнә арҡыры төшөп, ялына башлай:

— Бир миңә ҡыҙыл алтындан ҡойолған тәңкәңде, юғиһә астан үләсәкмен!

Йондоҙ малай:

— Хәсрәтең минекенән дә ҙурыраҡ, — ти ҙә, алтын тәңкәне бирә. Ләкин йөрәге ҡайғынан һыҙылып ҡуя, сөнки үҙен нимә көткәнлеген бик яҡшы белә ул. Тик ни ғәжәп? Ул ҡала ҡапҡаһын үткәндә, ҡарауылда торған һаҡсылар, оло хөрмәт күрһәтеп, баш эйә һәм:

— Беҙҙең хужа ниндәй күркәм! — ти.

Ҡала халҡы, эркелеп, уның артынан эйәрә. Улар ҙа:

— Ысынлап та, унан да күркәмерәк берәү ҙә юҡтыр был донъяла, — тип һоҡлана. Йондоҙ малай, күҙ йәштәрен түгеп: «Улар мине мыҫҡыллай, хәсрәтемдән көлә», — тип уйлай.

Халыҡ ағымы шул тиклем көслө була, Йондоҙ малай Батша һарайы урынлашҡан ҙур майҙанға барып сыға. Бына һарай ҡапҡалары шар асылып китә. Йондоҙ малай ҡаршыһына дин әһелдәре, батша һанаттары ашыға, уның алдында түбәнселек менән баш эйеп:

— Һин беҙҙең күптән көткән хужа, батша улы, — тиҙәр. Йондоҙ малай:

— Мин батша улы түгел, ни бары хәйерсе малайы. Һеҙ ниңә мине матур тип тәҡрарлайһығыҙ? Мин бит үҙемдең бик йәмһеҙ икәнлегемде лә беләм, — ти.

Шул ваҡыт тимер күлдәге алтын сәскәләр менән биҙәлгән, башындағы турҡаһына ҡанатлы арыҫлан һыны төшөрөлгән яугир, ялтырап торған ҡалҡанын күтәреп:

— Ниңә беҙҙең хужа үҙенең ни тиклем гүзәл икәнлегенә ышанмай? — тип ҡуя.

Шул саҡ Йондоҙ малай уның ҡалҡанына күҙ һала, үҙенә элекке һоҡландырғыс матурлығы кире ҡайтҡанлығын күрә. Йөҙө тап элеккесә, бары күҙҙәрендә быға тиклем булмаған ниндәйҙер тәрән уйсанлыҡ сағыла. Дин әһелдәре, батша һанаттары уның алдында тубыҡланып, былай ти:

— Ошо көндәрҙә беҙгә яңы хаким киләсәге хаҡында күптән әйтелгәйне. Хужабыҙ, беҙҙең бынау таж менән хакимльгк билдәһе булған аҫыл ташлы таяҡты алһын да, ғәҙел һәм мәрхәмәтле хакимыбыҙ булһын.

— Юҡ, мин быға лайыҡ түгел, — ти Йондоҙ малай. — Сөнки мин әсәйемдән баш тартым. Мин Тәүҙә уны эҙләп табырға, ғәфү үтенергә тейеш. Шунһыҙ тынғылыҡ тапмаясаҡмын. Ебәрегеҙ мине, мин яңынан ил гиҙергә мәжбүр, һеҙ хакимлыҡ тажын тәҡдим иткән хәлдә лә, ҡала алмайым.

Шулай ти ҙә, ҡала ҡапҡаларына табан һуҙылып киткән урам яғына борола. Шул саҡ ул, һаҡсыларҙы ҡыҫырыҡлай барған халыҡ төркөмө араһында, үҙ әсәһе — хәйерсе ҡатынды, ә уның янында махау сирле кеше торғанын күреп ҡала. Йондоҙ малай шатлығынан ҡысҡырып ебәрә, әсәһенең аяҡтарына ташлана, яраларын үбә. Ул, туҙанлы юлға башын терәгән килеш, үкһеп илай-илай:

— Аһ, әсәкәйем минең, тәкәбберлегем арҡаһында һинән ваз кистем, изге хистәреңде һанламаным. Аҡылыма килгән көндәремдә, зинһар, баш тартмасы минән! Әсә мөхәббәтенән мәхрүм итмә мине, балаңды, ғәфү ит, — тип ялына.

Хәйерсе ҡатын яуап ҡайтармай. Йондоҙ малай махау сирле кешенең алдына теҙләнә:

— Өс тапҡыр һиңә мәрхәмәтлек күрһәттем. Әсәйемдең бер генә һүҙ әйтеүен үтенһәңсе!

Махау сирле лә өнһөҙ ҡала. Йондоҙ малай үкһей-үкһей, былай ти:

— Әсәкәйем, бындай ғазаптарҙы күтәрергә көсөмдән килмәй! Ғәфү ит мине, урманға ҡайтырға рөхсәт ит!

Хәйерсе ҡатын ҡулдарын уның башына ҡуя ла:

— Тор! — тип өндәшә.

Махау сирле кеше лә, шулай уҡ ҡулдарын уның башына ҡуйып:

— Тор! — тип ҡабатлай.

Йондоҙ малай, теҙләнгән еренән тора ла, уларға ҡарай. Бына мөғжизә! Уның алдында батша менән батшабикә баҫып тора!

— Бына һинең атайың. Мохтажлыҡ кисергән мәлендә һин уға ярҙам ҡулын һуҙҙың! — ти батшабикә.

— Бына әсәйен, һин уның аяҡтарын күҙ йәштәрең менән йыуҙың! — ти батша. Улар Йондоҙ малайҙы ҡосаҡлап ҡат-ҡат үбә, батша һарайына алып барып, өҫтөнә затлы кейемдәр, башына таж кейҙерә, аҫыл таштар менән биҙәлгән батшалыҡ билдәһе тапшыра. Йондоҙ малай йылға яры буйында урынлашҡан ҡалала хакимлыҡ итә башлай. Ул яуыз сихырсыны ҡаланан ҡыуҙырта, ә урман ҡырҡыусыға, уның ҡатынына затлы бүләктәр ебәрә, улдары батша һанаттары булып хеҙмәт итә. Тәбиғәтте тәләфләүгә, ҡоштарҙы һәм кейектәрҙе ҡырыуға юл ҡуймай, һәр ваҡыт изгелекле, мәрхәмәтле булырға саҡыра. Йондоҙ малай ас-яланғастарға, етемдәргә ярҙам ҡулы һуҙа, уның илендә бар халыҡ та шат, бәхетле, тыныс тормошта йәшәй.

ИШӘЙ МЕНӘН ҠУШАЙ

(Мәктәп сәхнәһе өсөн бер шаршауҙа, ике күренештәге пьеса)

ҠАТНАШАЛАР:

Ишморат (Ишәй), Камил (Ҡушай) — 7 — 8 йәштәрҙәге малайҙар

Ишбулды — Ишмораттың атаһы 

Степан — күрше рус ауылы кешеһе 

Сережа — уның улы, 7 — 8 йәштәрҙә 

Ҡыҙҙар, малайҙар

Беренсе күренеш

Һуғыштан һуңғы йылдар. Ситән менән уратып алынған ауыл ихатаһы. Оло ғына йәштәрҙәге хужабикә ваҡ-төйәк эштәр менән йортҡа инеп-сығып йөрөй. Болдорҙа ултырған самауырҙы күрекләп алып инеп китә. Ситтәрәк ҡаралты-ҡураның бер өлөшө күренә. Артҡы планда —урам. Унан байраҡ тотҡан бер төркөм уҡыусылар йырлап үтә:

Алға, тибеҙ, алға, тибеҙ,

Алға табан барабыҙ.

Алға барырға ҡушҡан бит 

Беҙгә Ленин бабабыҙ.

Урта ҡапҡа артында Степан күренә.

Степан. Ишбулды, ты дома?

Йорттан Ишбулды сыға

Ишбулды. Ай, знакум пришёл! Әйҙә, әйҙә, заходи!

Малайын эйәртеп Степан инә.

Степан. Ишбулды, как хорошо, что ты дома! Вместе на базар пойдём.

Ишбулды. Пойдём, знакум, пойдём! Тәүҙә давай ашай будем, чай пить, потом пойдём на базар. 

Степан. Чай пить можно, у вас всегда хороший чай.

Улар һойләшкән арала, Серёжа ситән буйында тәкмәс ата.

Серёжа, не балуйся!

Ишбулды. Әйҙә, знакум, әйҙә! Ай, как хорошо, вместе чай пить будем, базар гулять будем!

Инеп китәләр. Аҙбар яғынан ҙур ғына кәҙе тәкәһе килеп сыға. Күренеүенсә, был — бик һөҙгәк тәкә. Ул Сережа янына килеберәк һөҙөшөргә ниәтләй, малай уны күрмәй. Тәкә уға арттан килтерең төртә.

Серёжа. Ой! (Әйләнеп ҡарай.) А-а-а, бодаться хочешь? Ну, давай! (Көлә. Тәкәне ирештереп, башын ҡуя.)

Урам яғында Ишморат менән Камил күренә. Улар бер-береһенә оҡшабыраҡ тора. Икеһелә бер төҫлөрәк кейенгән. Малайҙар һыу буйынан ҡайтып килә. Ҡулдарында ҡармаҡ, сыбыҡҡа теҙеп алған мул ғына балыҡ.

Камил. Бөгөн юлыбыҙ уңды бит, Ишәй!

Ишморат. Хәҙер әсәйемдән ҡурҙырып алабыҙ ҙа рәхәтләнеп балыҡ ашайбыҙ, Ҡушай!

Камил (Серёжаны күреп ҡала). Ишәй, ҡара әле, был һаламбаш ни эшләп йөрөй бында?!

Кәзә тәкәһе менән мауыҡҡан Серёжа уларҙы күрмәй.

Ишморат (иҫе китеп). Вәт, әй, беҙҙең тәкә менән һөҙөшә! Ҡайҙан килеп сыҡҡан был урыҫбай?!

Камил. Күрше ауылдандыр. Улар бит беҙҙең ауыл баҙарына йөрөй.

Ишморат. Йөрөһә һуң. Бында килеп беҙҙең тәкә менән һөҙөшөргә тигәнме уға? (Ҡысҡыра.) Эй, һаламбаш! Чауа делаешь, зачем беҙҙең тәкәне һөҙәеш?! (Камилға.) Һин бит русса шәберәк беләһең, әйт әле шуға тоҙло ғына бер һүҙ!

Камил. Эй, малайка! Пачему тәкәне ирештерәеш, башкага бит туҡмаҡ получаеш!

Серёжа (әйләнеп ҡарай, көлә). Какой бодливый! Утром и вечером что ли бодается?

Ишморат. Нимә ти?

Камил. Күп бытылдама, ти.

Ишморат. Ә-ә-ә, шулаймы ни әле?! Хәҙер мин һине бытылдатам, һаламбаш!

Ситән аша һикереп төшә лә, ғәйрәтләнеп, уға табан бара башлай.

Серёжа. Ты что? Драться хочешь?

Ишморат. Нимә ти?

Камил. Таш менән тондорам, ти.

Ишморат. Ә-ә-ә, шулаймы ни? Таш менән тондораһыңмы?! Ә мин һиңә йоҙроҡ менән ҡундырам! (Килтереп һуға.)

Серёжа. Ты что делаешь?

Ишморат. Нимә ти?

Камил. Ауыҙың ҡыйыш, ти.

Ишморат. Ә-ә-ә, ауыҙым ҡыйышмы? Бына хәҙер мин һинең башыңды ҡыйшайтам!

Һуғышып китәләр. Тауышҡа Ишбулды килеп сыға.

Ишбулды. Нимә эшләйһегеҙ?! Ишморат, һиңә нисек оят түгел, ниңә ҡунаҡ малайҙы туҡмайһың? Ул бит беҙҙең знакум Степандың улы!

Степан килеп сыға.

Степан.Что случилось? Подрались что ли? Серёжа, как тебе не стыдно?!

Серёжа. Пап, я не виноват, он сам начал. Я только сказал, что у них бодливый козёл...

Ишморат. Ана, ана, һаман үсекләшә. Бытылдама күп, ти...

Ишбулды. Әй, улым, улым! Урыҫса өйрәнергә кәрәк. Бытылдама, тимәй, кәзә тәкәһен һөҙгәк, ти.

Камил ситән артына йәшенә.

Ишморат (ян-яғына ҡаранып). Ух был Ҡушайҙы... 

Степан . А ну, помиритесь, петухи, Серёжа, дай руку!

Серёжа (Ишморатҡа ҡулын бирә). Не сердись, будем друзьями!

Хужабикәнең тауышы. Ишбулды, сәй һыуына, ҡунаҡтарҙы саҡыр!

Ишбулды. Әйҙәгеҙ, һуғыш суҡмарҙары, сәй янында батырлығығыҙ хаҡында бәйнә-бәйнә һөйләрһегеҙ.

Инеп китәләр. Камил, ихатаға инеп, ауыҙын асып ҡарап тора. Кәзә тәкәһе арттан килеп уны һөҙөп йыға.

Икенсе күренеш

Һыу буйы. Камил бейек ярҙа ҡояшта ҡыҙынып ята.

Камил (күтәрелә төшөп ҡарап тора). Ишәйҙәр, әйҙәгеҙ, ҡояшта ҡыҙынығыҙ! Оҙаҡ быстырлайһығыҙ!

Ишмораттың тауышы. Бына Серёжаны йөҙөргә өйрәтәм, уларҙың ауылында йылға юҡ бит. Хәҙер киләбеҙ.

Ике ҡыҙ бала йүгереп инә.

1- се ҡыҙ. Ҡара, һыу буйында ниндәй матур таштар таптым! (Таштарҙы усында һикертә.) Әйҙә, һаҡташ уйнайбыҙ.

2- се ҡыҙ. Юҡ, башта, әйҙә, туғайҙан сәскәләр йыйып киләйек. Таждар үрербеҙ.

1-се ҡыҙ. Әйҙә һуң. (Таштарын кеҫәһенә йыйып ҡуя.) Ҡулға-ҡул тотоношоп өйрөләләр, йырлайҙар:

Туғайҙa күңелле,

Сәскәләр йылмая.

Уларға ҡуна ла,

Күбәләк ҡыуана.

Сәскәләр баш эйә 

Ҡоштарҙың көйөнә.

Күбәләк тә бейей,

Ошолай өйрөлә.

Бейей-бейей сығып китәләр. Ҡармаҡ тотҡан ике малай инә. Бәхәсләшәләр.

1- се малай. Юҡҡа бында килдек. Ятыуға барайыҡ. Унда тыныс та, балыҡ та күберәк эләгә.

2- се малай. Әйтәм, үткән юлы күп тоттоң.

1- се малай. Бағырҙы эләктерҙем бит әле. Һинең бер бағырың да юҡ ине!

2- се малай. Мин әллә күпме күкйөн тоттом! Ә һин бер бағыр ҙа, бер шамбы алып ҡайттың.

1-се малай. Ярай, ярай, маҡтанма. Мин былтыр (ҡосағын йәйә) бынау хәтлем йәйенде тота яҙҙым! Ҡасып ҡына ҡотолдо.

2-се малай (ҡармағын рәтләп). Фәстер, фәстер.

1- се малай.Ышанмайһыңмы?! Валлаһи-билләһи, алдаһам, сәсрәп китәйем. Бынау хәтлем йәйен, һөҙәк ярға сыҡҡан да, ҡыҙынып ята. Нисек эләктерергә тип баш ватам, бигерәк ҙур. Өҫтөнә йәтешләп менеп атланып, башына күҫәк менән тондорайым ғына тигәйнем, шылып ҡына һыуға сумды ла ҡуйҙы суҡынмыш.

2- се малай. Һин күҫәгеңде ҡосаҡлап, аунап ятып ҡалдыңмы? (Шарҡылдап көлә.) Оҫта фәстерәһең!

Бәхәсләшеп сығып китәләр. Ишморат инә.

Ишморат. Ни эшләп ятаһың бында? Йылғала шундай рәхәт!

Камил. Ә бында шундай ҡыҙыҡ! Йырҙар тыңланым, әллә күпме әкиәттәр ишеттем!

Йылға яғынан тауыш ишетелә: «Ишморат, Серёжа һыуға бата!» Серёжаның тауышы: «Тону, спасите!»

Ишморат. Ах, яңынан төшөп киткән икән!

Сабып сығып китәләр. Йылға буйынан ығы-зығы, борсоулы тауыштар ишетелә: «Ишморат, сәсенән ал!», «Ярҙам итегеҙ!», «Ай, маладис!», «Һыуҙы күп йотҡан, яһалма һулыш алдырырға кәрәк!», «Ур-ра, күҙен асты!»

Ишморат,Серёжа,Камил инәләр.

Серёжа (хәле бөтөп, ергә ултыра, башын тота). Какой я глупый? Я думал, что уже научился плавать.

Ишморат. Өйрәнерһең, дуҫ, өйрәнерһең, ничего!

Камил. Больно глубоко не надо! Мелкий водала аяҡ-ҡулды ҡыбырлатҡански, вот и өйрәнгәнски!

Серёжа. Ишмурат, ты — настоящий друг! Ты спас мне жизнь! (Ишморатты ҡосаҡлай.)

Камил (ирештереп). Ике Ишәй! Их, фотоаппаратым булһа, мин һеҙҙе — чик! — төшөрөр ҙә алыр инем! (Фотоға төшөргәндәге хәрәкәт яһай.)

Ишморат (уларҙың яурындарынан ҡосаҡлай). Эйе, беҙ хәҙер айырылғыһыҙ ике Ишәй менән Ҡушай булдыҡ!

Йүгереп ҡыҙҙар, малайҙар инә. Тауыштар: «Ике Ишәй ҙә, Ҡушай ҙа бында!» Уларҙы уртаға алып өйрөләләр, йырлайҙар:

Күкте иңләп оса ҡоштар,

Әгәр булһа ҡанаты ныҡ.

Кешеләрҙе бәләләрҙән 

Һаҡлап ҡала ысын дуҫлыҡ.

Йәшен ҡыйып үткәндә лә.

Тауҙар ҡала тауҙар булын.

Тоғро дуҫлыҡ тауҙарға птң,

Ҙур дуҫлыҡты еңер көс юҡ!

Бер егет ҡурайҙа уйнай. Башҡорт, рус, украин, мари һәм башҡа милләт бейеүҙәре башҡарыла.

Шаршау