ддуыт юлтый

ҠАН

Р 0 М А II

БАШҠОРТОСТАН КИТАП НӘЩРҪӘТЕ ОФӨ — 1977

С (Башҡ)

Ю37

© Башҡортостан китап нәшриәте, [977 й.

ДАУЫТ ГОЛТЫП ҺӘМ УНЫҢ «ҠАН» ДИЛОГИЯҺЫ

Атаҡлы әҙип һәм йөмәгәт эшмәкәре Дауыт Юл ты н ҙың исеме башҡорт совет әҙәбиәтенең барлыҡҡа килеү һәм үҫеүе тарихенән айырылғыһыҙ. Әҙәбиәттең һәм культураның ҡайһы ғына тармағын алып ҡарамайыҡ, уның нигеҙ таштарын һалышыуҙа беҙ Д. Юл-ТЫЙҘЫҢ баһалан боткөһоҙ хеҙмәтен күрербеҙ. Ул— күп һапдагы ялҡынлы шиғырҙар һәм поэмалар ижад иткән шагир ҙә, халыҡ та-рихенец иң ҡатмарлы моменттәреп үткер конфликттар менән сағылдырыусы тәүге сәхнә әҫөрҙәреп яҙгап драматург та, тәрән философиялы хикәйәләр һәм көпдоц ҡаҙағына һуҡҡан очерктар биргән прозаик тә, замандың иң мөһим проблемаларын эсенә алған тэпҡпт һәм публицистик мәҡәләләр авторы ла. Бөйөк Октябрь социалистик революцияһынан һуң Коммупистәр партияһы етәкселегендә башҡорт халҡы азатлыҡ яулап алғас, милли телдә газета-журпалдар сығарыу һәм китап баҫтырыу мәсьәләһе көи тәртибенә ҡуйылғас, Дауыт Юлтый был эшкә лә бөтә йәпө-тәпө менән бирелеп китә. Башҡортостан Совет Автономиялы Республикаһы төҙөлгәс, ул бер үк ваҡытта РЛКСМ-дың Башҡортостан олкә комитете-нең редакция-нәшриәт бүлеге мөдире булын та, республика Хәрби Комиссариаты политик идараһының мәктәптәр бүлеге ппепекторы булып та эшләй, яңы гына ойошҡан Башҡорт дәүләт драма театрының әҙәби консультанты ла була.

Ошо йылдарҙа ул Башҡортостан Хәрби Компссариаты эргәһендә «Ҡыҙыл батыр» газетаһы сыгарыуҙы ойоштора, артабан «Башҡортостан хәбәрҙәре» газетаһының родакторы була. Тынғыһыҙ коммунист, ялҡынлы йәмәғәт эшмәкәре башҡорт телендә тәүге совет газеталарьш барлыҡҡа килтереүҙә косөн дә, ваҡытын да ҡыҙғанмай. Уларҙы әҙәби-художество әҫәрҙәре, көндәлек мәҡәләләр һәм хәбәрҙәр менән тәьмин итеүҙән башлап полиграфия базаһын булдырыу һәм кәрәк тнклем ҡағыҙ табыуға тиклем — бөтә эштә ул ҙур энергия күрһәтә.

Башҡортостанда борепсо сатирик оргпп булгап «Бабич» зкуть налып ойоштороуға ла Д. Юлтый күп кос һалды. Башҡортостан ьитап нәшриәтен теҙеүселәрҙең да береһе-Дауыт Юлтый. Оҙаҡ йылдар ул «Башкпнга» нәшриәтенең идара ағзаһы, редакторы булып эшләй һуңыраҡ «Сәсән» һәм «Октябрь» журналдарын ойоштороу ҙа, башҡорт совет яҙыусыларын Коммунистар партияһы платформаһында бер ойошмаға туплау ҙа, башҡорт телендә беренсе дәреслектәр яҙыу һәм баҫтырып сығарыу ҙа Д. Юлтый исеме менән туранан-тура бәйле.

Шуның менәп бергә, Дауыт Юлтый бер ваҡытта ла үҙенең яҙыусы-әҙнп булыуын иҫенән сығарманы, ботә был яуаплы эштәрҙе ул тынғыһыҙ ижади эҙләнеүҙәр, емешле әҙәби эшмәкәрлек менәп бәйләп алып барҙы.

Ғоыүмэп, Дауыт Юлтыйҙың ижады уның ана шул ижтпмаки аштәренән, ижтимағп-полптнк ҡараштарынан айырылғыһыҙ, шул эшмәкәрлегенең һәм идея-политпк ҡараштарының художество сәпғәтендә сағылышы ул. Таты ла дойомләштереберәк әйткәндә, уның ижады егерменсе быуат башынан башлап беҙҙең илдә ба{ь гап ҙур революцион көрәштең, революцион үҙгәртеп ҡороуҙарҙың сағылышы булын тора. Шул корәш һом ҙур социаль боролоштар был ижадтың идея юнәлешен, үҙенсәлектәрен билдәләне.

Дауыт Юлтый әҙәонәткә, беренсе рус революцияһы тәьҫирендә рухланып, 1908 йылдарҙа аяҡ баҫты. Үҙо ауылдың ярлы ғаиләһендә тыуып-үҫкән йәш әҙип берепсе әҫәрҙәрендә үк халыҡ хәлен ҡайғыртып, «асы хәсрәт койен» койләп килеп инде. Әйтәйек, уның «Башҡорт хәле», «Йыйылығыҙ, хор иптәштәр», «Садалар» Һ. б. шиғырҙарында башҡорт халҡыпың быуат башындағы хәле, у п ың уҙғаны һәм киләсәге тураһында уйланыуҙар ҙур урын ала, әле томанлыраҡ һом донъяның айышын танып ботмәгон шокертсәрәк булһа ла, социаль протест ауазы ла яңғырап ҡала.

' * ИНДС империалистик һуғыш башланып, Юлтый үҙе лә шунда һалдат итеп алынғас., йәшәп килгән тәртиптәргә ҡарата про-юст, ҡан ҡойғас һуғышҡа нәфрәт хистәре бормә-бер арта. Хәҙер инде кисәге мәҙрәсә шәкертенең зары һәм мәғрифәтселек ҡараштары түгел, ә допъяыың ҡайҙа табан барыуын аңлай башлаған тәжрибәле һәм айыҡ ҡарашлы әҙип тауышы яңғырай башлай. «Сумка», «Ҡан баҙары» кеүек шиғырҙарында ипде революцион ҡараштар сағылыш таба. Шағир хәҙер был ҡап ҡойоуҙың кемгә файҙалы булыуын да асыҡ аңлай башлай һәм шуларҙы турапан-тура күрһәтеп бирә. Шулай итеп, упың әҫәрҙәрендә протест ауазы конкрет тоҫ ала, асыҡ юнәлешле була бара.

Д. Юлтыйҙың Бөйок Октябрь социалистик революцияһы йылдарындағы һәм унан һуңғы шиғырҙары — башҡорт әҙәбиәтендә

революцион ноэзия өлгөһо ул, һәм улар беҙҙә социалистик реализм методының нисек барлыҡҡа килеп үҫеүен һәм нығыныуыц күрһәтәләр. Октябрь революцияһы кондәрендэ яҙылган «Ирек тауышы» шигыры, бөр яҡтан, иҫке донъяны емереп, яңыны ҡороуга шатлыҡ ауазы булып, большевиктөр партияһының бөйөк эшенә маҡтау булын яңғыраһа, икенсе яҡтап, унда азатлыҡ корэшен аҙағына тиклем илтеп еткереү осон халыҡ массаларын саҡырыу ҙа ташланды. Граждандар һугышы кондәрендэ яҙылған «Атлан, батыр», «Эй ирекле, наҙлы һеңлем...», «Урал ҡыҙына» һ. б. шиғырҙарында революцион пафос тагы ла асығыраҡ төҫ ала. Көрәшкә өндәү, азатлыҡты данлау уларҙа революциоп романтика менән ҡатнаштырып бирелә.

Шағирҙең тыныс Йылдарҙағы ижады ла яңы допъя осон көрәштең башҡорт әҙәбиәтендә үҙенсәлекле сағылышы булды. Уның «    шиғырҙарында,    бер    яҡтан,    башҡорт    хеҙмәтсәндәредең    Коммунис

тар партия һ ы етәкселегендә яңы тормош, яңы әхлаҡ, яңы кешелек мөнәсәбәттәре осон корәшо һүрәтләнһә, икенсе яҡтап, яҙыусының яңы социалистик поэзия өсөн көрәше лә сағылды.

Совет осоронда Д. Юлтыйҙың ижады йылдан-йыл киңәйҙе, I    ЯҢЫ образдар, яңы тома, яңы мотивтар менән байыны, шулай уҡ

яңы жапр торҙэреп 'эсенә алды. Уның граждандар һуғышы йылдарында яҙылган «Бәләкәй Ҡотош» исемле революциоп характер-ле хикәйәһе менән башлавгав прозаһы йылдав-ныл яңы әҫәрҙәр менәп байый барҙы, һәм утыҙынсы йылдарҙа Дауыт Юлтый башҡорт прозаһының күрепекле вәкиле булын танылды.

Башҡорт әҙәбиәтендә киң эпик прозаның, атап әйткәндә, роман жанрының тыуыуында һәм формалашыуында Д. Юлтыйҙың роле айырыуса ҙур булды. Уның 1933 йылда яҙылгаи «Ҡан» романы башҡорт әҙәбиәтендә тәүгә романдарҙың бороһе булараҡ ҡыпа түгел, гомүмән, тормошто киң һәм дороҫ сагылдырыуы менән бик тә әһәмиәтле. Был романда яҙыусы, халыҡ тормошоноң әле күптән түгел булып уҙған ҡатмарлы ваҡиғаларына боролоп ҡарап, массаларҙың социалистик революцияға килеү юлдарының оло бер сәхифәһен аса. Унда беренсе бөтә донъя һуғышы фажнғә-ләрепең күңел тетрәткес картиналары бөтә реаллеге менән һүрәтләнде. Ошо фонда Д. Юлтый кисәге башҡорт ауылы улдары Булат, Байгужа, Буранбайҙарҙың нисек итеп тормошҡа күҙҙәре асылыуын да, уларҙа рсполюңнон ҡараштарҙың урынлаша һәм нығын барыуын да, рус рсволюцнонере Новиков, эстон һалдаты «    Индрил,    кисәге шахтер Таминко кеүек алдынғы ҡарашлы кеше

ләрҙең йоғонтоһон да энизодтан-энизодҡа аса бара. һоҙомтәлә тәүҙо үҙҙәрен тулҡын оҫтопдоге юнысҡы йәки үҙ башы мспән эш итә алмаған йәнле ҡурсаҡтар итеп һи.ҙгәп һалдаттар әҫәр

7

?

аҙағына табан үҙ хаҡтарын һаҡларҙай көслө ихтыярлы, пҙелгән-рәпйетелгән кешеләрҙе яҡларҙай ныҡ характерлө көрәшселәр булып үҫәләр.

Шулай итеп, әҫәр, бер яҡтан, империалистик һуғыштың кешеләргә бөлгөнлөктән һәм һәләкәттән башҡа бер нәмә лә бпрмэ-гәнлеген конкрет факттарҙа, трагнк коллезпялар һәм эпизодтар ярҙамында асһа, икенсе яҡтан, ошо ғәрәсәтле ваҡиғалар эсендә яңы тип кошеләрҙең — кешенең кешелеген юҡҡа сығарыусы шарттарға һәм шул шарттарҙы тыуҙырған стройга ҡаршы көрәшеүгә революцнонерҙәрҙең формалашыуыи яҡтырта. Романдың бөтә образдар системаһы һәм һүрәтләү саралары ошо ике үҙәк идеяшд йәнле итен асып бпреүгә хеҙмәт итә.

«Ҡан» романында Д. Юлтый илебеҙҙәге торло милләт хеҙмәт-сәпдәрепең батшалыҡҡа ҡаршы берҙәм көрәшеп күрһәтеп, көрәштәрҙә сыныҡҡан халыҡтар дуҫлығы идеяһын да конкрет образдарҙа раҫлай. Әйткәндән, халыҡтар дуҫлығы, интернационализм идеялары яҙыусының бөтә ижадын һуғарып тора. Ижадының тәүге аҙымдарынан уҡ ул атаҡлы татар шағире Ғабдулла Туҡай әҫәрҙәре йоғоптоһопда эш итте. Артабап Ғалимйән Ибраһимов тәьҫире аҫтыпда прозаик әҫәрҙәр яҙырға кереште. Революцияға тиклем үк ул Пушкинде, Лермоптовты тәржемә итте, уларҙан ижади өйрәнде. Бөйөк Октябрҙән һуң ул бик йыш А. М. Горькийгә, А. П. Чеховҡа, Демьяп Бедныйға, А. Жаропҡа һ. б. мөрәжәғәт итә. Тормошта ботә милләттәрҙең бергәләп азатлыҡ осоп көрәшеңдә актин ҡатнашҡан Д. Юлтый үҙенең әҫәрҙәрендә лә апа шуны кпң сағылдырҙы. Әлеге «Ҡап» романында ла башҡорт халҡы улдары менән бергә рус, эстон, украин, татар һ. б. милләт вәкилдәренең дә күп яҡтан эшләнгән образдарын тыуҙырҙы; уларҙың һәр ҡайһыһының бер үк идея, бер үк толәк меноп һуғарылыу ҙарын күрһәтте. Башҡорт халҡы вәкилдәренең революцион аңы үҫеүҙә алдынғы рус эшселәрөпең баһалап бөткоһоҙ йоғонтоһон конкрет эпизодтарҙа яҡтыртып бирҙе.

«Ҡап» романының беренсе кптабы утыҙынсы йылдарҙың тәүге яртыһында уҡ башҡорт, рус, татар, үзбәк һәм башҡа телдәрҙә баҫылып сыҡты, һәм ул әҙәбиәтебеҙҙең алтын фондына инеп ҡалды.

Быға саҡлы әҙәбиәт һөйөүселәр һәм Д. Юлтый ижадын тикшереүселәр «Ҡан» романының беренсе китабы мепәп гепә таныш булын килделәр. Утыҙынсы йылдар уртаһында романдың пкепсө китабының да яҙылып бөтеүо билдәлә булһа ла, яҙыусының пжад мираҫын тикшереүселәр һәм әҙәбиәт белгестәре быға тиклем ул ҡулъяҙманы таба алғандары юҡ пие әле, һәм ул инде бөтоиләй югалгандыр тигән фекер йәшәй ипе.

Күптән түгел беҙгә Мәскәүҙә, СССР-ҙың Үҙәк әҙәбиәт һәм сөвгәт дәүләт архиве материалдарын ойрәнгәпдо, ромапдың юғал-гап тшг иҫәпләнгән икенсе китабының ҡулъяҙмаһы менән осрашыу һәм тәүгә ҡат танышып сыгыу бәхетө насип булды.

Роман, яҙылып бөтәү менәп, утыҙынсы йылдарҙа башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрен руссага тәржемә цтеүе менән таныл-ган Мөхтәр Ғәлиев тарафынан руссага күсерелгән һәм баҫып сығарыу осөн СССР Дәүләт эҙәбпәт нәшриәтенә (Гослитиздатҡа) тапшырылған булган. Ләкин утыҙ етенсе йыл ваҡиғалары башланғас, ул, баҫын сығарылмайынса, нәшриәттең башҡа материалдары мспәи бергә әлеге архпнкэ килеп аләккәп. Машинкала бохтэ итеп баҫтырылған йөҙ туҡһан битлек был нөсхә әле лә ошо архив

фондында һаҡлана.

«Ҡап» романының пконсе кптабы беҙгә электән бшщәле булыш беренсе китапты туранан-тура дауам итә. Тәүге китап Пулаттар, Пониковтпр хеҙмәт пткэп ротаның, демонстрацияға сыҡҡан эшселәргә атыуҙан баш тартҡандан һуң, Укралналагы Дунаевец ти гәп ҡалаға обәрелоүо менәп тамамлана ине, ә яңы табылған китап әлеге геройҙарҙың ошо ҡалалағы тормоштарын һүрәтләү менән башланып китә.

Ныл китапта ла империалистик һуғыш дәһшәттәре, шул ғәрәсәт асепдә бер шп һалдаттарҙың «пушка ите» булыуы, икенсе-ләреноц тормошҡа күҙҙәре һамап да нығыраҡ асыла барыуы күп һанлы копкрет, йәнле картппаларҙа һүрәтләнә.

Оҫәрҙә революция көндәре яҡынайған һайын уның ело һалдаттар араһында тағы ла кослорэк һиҙелә барыуы, фронтта бул-г    Һын, торло ҡалаларҙа булһын, революцион атмосфераның косэйе-

үе бпк асыҡ күрһәтелгэп. Украина ҡалаларында еврей погромдары һәм уны ойоштороусыларға ҡаршы Новиковтарҙың, Байгужаларҙың күтәрелеүе; фроптта помед һалдаттары менән «туғанлашыу» эпизодтары; Петроград, Мәскәү кеүек ҡалаларҙа эшселәр-I).    ҙсц, колонпа-колонна булып, батшалыҡҡа ҡаршы, ҡан ҡойоу һу

ғышына ҡаршы сығыштары...

Кптап эпизодтав-эппзодҡа илдәге көсоргонешле хәлде тәрәй итеп аса бара, һом, шулай итен, Февраль революцияһы алды көи-дәреноц киҫкен обстановкаһы күп яҡлы сағылышын таоа.

Ошондай картиналарҙа беҙгә беренсе китап буйынса таныш булган Булат, Индрил, Байғужа, Новиков, Буранбай кеүек геройҙарҙың характер һыҙаттары тағы ла тәрәнерәк асыла. Социаль *    ваҡиғалар уларҙы тағы ла үҫтерә, ижтимағи ҡараштарын асыҡ

лай тошо. Әгәр электән үҙенең революцион ҡараттары менән тайыш бултан Новиков еврей погромдары ваҡытында һалдаттарҙы бер гонаһһыҙ кешеләрҙе талауҙап тыйып сығыштар яһаһа,

«боҙ бында мирный халыҡ менән һугышырга килмәнек», тип погром ойоштороусыларга ҡаршылыҡ күрһәтһә, Байгуяга ла св-рейҙәрҙе талаусыларға «төшөргөләи» ала.

Булаттың күп торло ваҡиғалар теҙмәһе аша үтен, полптик яҡтан үҫешкә килеүен күрһәтеүсе эпизодтар бик әһәмиәтле. Ляты яраланып, төүҙө Петроградҡа, унаи Мәскәүгә әләгеүе, унда эшселәрҙең самодержавиеға ҡаршы сығыштарының шаһите булыу, фронттағы һәм, ғөмүмән, илдәге дөйөм революцион күтәрелеш, Урал заводы эшсеһенең улы Надеждин кеүек революционер-большевик йогоптоһона әләгоү (был образ беренсе китапта юҡ ине) Булаттың аңы үҫеүгә бик ҙур тәьҫир яһай. «Надеждин менән һөйләшкәндән һуң мин үҙемде бөтопләй иконсе торло тоя башланым, — ти Булат. — Бажымда бер туҡтауһыҙ ул әйткән фекерҙәр сыуала. Мил «Бөтһөн һуғыш Ь тигән лолупг менән урамдарға сыҡҡан эшселәр һәм һалдаттар колонналарын куҙ алдыма баҫтырам һәм үҙемде лэ шул демонстранттар араһында тоям».

Надеждин уға большевиктар партияһы хаҡында, уның маҡсаттары тураһында һөйләй, ә Булат йотлоғоп тыңлай һәм күңеле ҡанатлана, һор ваҡыт ҡан асепдә, һуғыш ғәрәсәтендә йөроп, тэүҙә үҙен һәм иптәштәрен тулҡындар араһындағы бер юпысҡы птеп тойған Булат к\гңөлендә ошо моментта кешенең бөйөклөгө тураһында пыр тыуа. Уның ошо ваҡыттағы уйланыуҙары әҫәрҙә ғәйәт поэтик итеп бирелгән.

Тәүҙән үк революциоп ҡараштарға эйә булған Новиков образын тулыландырыусы момепттэр ҙэ яңы китапта күп кенә. Уның үрҙә әйтелгән еврей погромдарына ҡаршы сығышы, һалдаттар араһында һуғышҡа ҡаршы пропаганда алып барыуы эпизодтарынан тыш, уның ҡараштарының ипсек итеп формалашыу юлын яҡтыртҡан сигенештэр ҙо әһәмиәтле. Шулай уҡ беренсе китапта урын алгап Индрил, Байгужа, Буранбай образдары ла бында артабан үҫтерелә һәм тулыландырыла.

Романдың пкенее китабыпда бпк үҙенсәлекле характерҙәре менән бирелгән байтаҡ ҡына яңы геройҙар ҙа урып ала. Былар араһында Пенза губернаһынан килгән Хәкимйән Иртуганов, Мәскәү татары Фәтхулла Басиров, Крпгер-Соколовский образдары бпк тә әһәмиәтле. Уларҙы бөтә характер һыҙаттары менән йәпле птеп һүрәтләй, яҙыусы әҫәрҙең топ идеяһын — һуғыштың халыҡ осон бер тпигә лә корәк түгеллеген, халыҡтың һуғыштан туйгаялы-гыи ҡалҡыу птеп аса. Тәүге ҡарашҡа, Хәкимйән Иртуганов — батыр һалдат. Ул унтер-офицер таҫмаһы ла таҡҡан, Георгий тәреһе һәм миҙал менән дэ булөкләнгөн. «Был тәрене ни осоп бирҙеләр?» — тпгән һорауга ул: «Офицерҙәрҙе атып алдым», — тно ҡыҫҡа гына яуап бирә. Шул уҡ унтер-офицер Иртуғанов, отделе-

шшт

пио комапдире булырға ҡыҫтай башлағас: «Мпп был пке таҫманы кешеләр өҫтопәп командалыҡ итер өсоп таҡманым. Кемдең офицер булғыһы кило, әйҙә, шул етәкселек итһен, а мин упан башҡа ла һуғыша беләм», — тин баш тарта. Ләкин шулай ҙа Булаттар уныц менән тиҙ гено уртаҡ тел таба алмайҙар. Баҡтиһәң, ошо уҡ Иртуганов «бөтә донъяһына асыулы» бунтарь икән. Уның «офицерҙарҙе атыц алдым» тигән һүҙҙәренең ысын мәғәнәһе ло һуңынан ғына асыла: ул һалдаттарға ҡаты булған, кешеләрҙе интектергән офп-цорҙорҙе атака иаҡытыпда арттан тороп «домоктөрә» лә, үҙе, эҙ йәшерер осон, командалыҡты ҡулына ала.

һуғыштың ябай халыҡ осон бәхетһеҙлек сығанағы булыуы, кешеләргә фажпгәнәп башҡа бер пәмә ло бирмәүо Фәтхулла Басиров яҙмышында ғәйәт ҡабарынҡы күрһәтелгән. Фронтта ул һуҡыр ҡалған, хәҙер лазаретта Мәскәүҙә, уҙ ойо менән йәнәшә тиерлек ятһа ла, ул шуны белмәй, бары осраҡлы һөйләшеү арҡаһында гына ул ғаиләһе менән осраша ала. Яҙыусы уныц ошо фажиғәле хәлен ентекләп һүрәтләү менән бергә, геройҙың ахырғы яҙмышын да күрһәтеп бнро. Уның бер кемгә лә кәрәге ҡалмайынса, онотолоп, интегеп йәшәүгә дусар ителеүоп сағылдыра. Шуның менән да автор империалистик һуғышҡа һәм уны алып барыусыларға . хөкөм сығара.

һуғыштың рәхимһеҙ вәхшәте тәрәп драматизм менән һуғарылған Буранбайҙың үлеме картинаһында ла Йөрок тетрәткес кос менән бнрслә.

Был йәһәттән тағы ла бер эпизодты пҫкә алып китергә кәрәк. Был — рус-япон һуғышында күҙенән яҙған һәм хәҙер гармун уйнап, йырлап һом хәйер йыйып йән аҫыраған ҡарт яҙмышын хикәйә иткән бүлек. Нисек итен күҙһеҙ ҡалыуы тураһындағы хикәйәте ло, хәҙерге һуғыштың ундайҙарҙы меңәрләп тыуҙырыуы хаҡындағы һүҙҙәре лә, рус-япон һуғышы тураһында үҙәк оҙгос йыры ла — бөтәһе лә империалистик һуғышҡа ләғнәт булып яңғырай. «Әйтерһең дә, упың бармаҡтары аҫтынан гармундың ябай моңо түгел, ә йөҙәрлэгэп кешеләрҙең бәғерҙәрҙе кнҫэ торгап моң-зары ағыла, ул аһ-зарҙар үҙәктәргә үтеп пигән ҡайғылы, ләкин ғәжәп симфоппя тыуҙыралар. Ул симфония үҙҙәренең тәрбиәселәрен һуғыштарҙа йәки баш күтәреүселәрҙе ҡыуып таратҡан саҡта юғалтҡан һәм хәҙер, урамға ташланып, аслыҡҡа, яланғаслыҡҡа дусар ителгән бисара ҡатындарҙың һәм балаларҙың сикһеҙ ҡайғыһын, аһ-зарын һәм ләғнәттәрен белдерә ине». (Романдың был олошо 1936 йылдың 1 авгусында «Альфреда һәм гармунсы* тигән исем менән «Коммуна» газетаһыпда баҫылып та сыҡҡан.)

һалдаттарҙың һуғыштап туйыуы уларҙың үҙ-үҙҙәрен пәрәхат-ләүҙәре к\'реиештәрендә лә, немец һалдаттары менәи «тугннла-

1

П

шыу» картиналарында ла асыҡ күрһәтелгән. Автор бында, Россия һалдаттарының ғына түтел, немеңторҙең дө бер ук кисереш менән ялыуҙары тураһында һойләп, бер генә илдә лә һуғыштың хеҙмәтсәндәр файҙаһына бармауын асып һала.

Һуғышҡа 'карпш протест әҫәрҙә биттөн-биткә, әпизодтаи-эня-зодҡа активерок тоҫ ала, был протест үҙенең яҡлаусыһын һаман арттыра бара. Шулай итеп, Д. Юлтый был китапта халыҡ масса-һмнмц революционлаша барыуын, бында Новиков, Надеждип кеүек большеапктэрҙең әһәмиәтле йоғонтоһон асыҡ күрһәтә. Әгәр, онтөйок, тэуҙэрөк һуғьнпҡа ҡаршы әңгәмәләрҙә торло тауыштар, торло ҡараштар ишетелһә, берәүҙәре: «Ҡайтайыҡ та китәйек», икенселәре: «Офицерҙәрҙе үлтереп боторэйек»,— тип сытьгш яһаһа, осөнсоләро иһә: «Еребеҙҙе пемец батшаһы алмаҫмы икән һуң?» — тип шикләнһә, һуңга табан инде уларҙың күбеһе һуғышты туҡтатыу, ерле булыу осон винтовкаларҙы ҡайһы яҡҡа тобөргә кәрәклеген я т: шы төшөнәләр.

Әҫәрҙә ябан хеҙмәтсән масса араһынан сыҡҡан һалдаттар ме-нөп бертә, фронтҡа башҡа төрлө ҡараштарын эйәртеп килгән ке-шоләр ҙо бар. «Соцпал-демократпк партия» исеменән митингелэ сыгыш яһаусылар ҙа, һуғыш бөткәс татар милләтенән айырым дәүләт төҙөү тураһында хыялланып йөрөүсе элекке «Хөсэшшэ» мәҙрәсәһе шәкерте Абдулла Хәсәнов шпеләр ҙэ, еврей погромдары ойошторорга ондәүсе Кушнарев кеүек маклерҙар ҙә тулы гына күрһәтелә. Шул уҡ ваҡытта ыңғай геройҙарҙың уларға отпоры ла һүрәтләнә.

Һуғыш дпизодтарынан тыш, Индрилдең Дусягә мөхәббәте. Пулаттың Полыпа татарыиьщ ҡыҙы Марйәм Карашайская менән мопәсобәте, медсестра Мария Павловпа менән дуҫлығы, Басиров-тың ғаилә тормошо һымаҡ мөхәббәт-көнкүреш картиналары ла байтаҡ урын ала.

Ромапдың икенсе киҫәге лә, беренсо китап шикелле, нигеҙҙә бер планлы. Төн ваҡнгалар бында ла Булат образы тирәһенә берләшәләр һәм хикәйә уйың ауыҙынан алып барыла. Шул уҡ ваҡытта бында тарвхтең киң нанорамаһып тыуҙырыусы масса күре-нештәрө, митинг, демонстрация, баш күтәреү һәм бәрелештәр ишә картппалар байтаҡ урын ала. Әҫәрҙә геройҙарҙың уй-кисерештәре, бигерәк тә Булаттың ботэ фекерҙәре психологик тәрәнлекте тәьмин итә.

Ғөмүмән, икенсе китапта геройҙарҙы һүрәтләүҙә психологизм бик ныҡ үҫкән. Әгәр беренсе кптапта яҙыусы ү’ҙөнсң геройҙарын ваҡнгалар артынаныраҡ йөрөтһә (был алым тәүгә башҡорт романдарының күбәһенә хас), бьгныһында инде шул ваҡигаларга бәйле рәүештә кешеләрҙең эске кисерештәрен, ҡараштарын —

ҡыҫҡаһы, бото рухи донъяһын асыуға ынтылыш яһала. Был хәл геройҙарҙы тагы ла тулыраҡ, күп яҡлыраҡ итеп кәүҙәләндерергә мөмкинлек бирә. Һөҙөмтәлә әҫәрҙең социаль яңғырашы һәм философик тәрәнлеге бермә-бер арта.

Романдың әле табылған икенсе китабы уҡыусылар араһында инде киң популярлек ҡаҙанған беренсе китапты артабан бик яҡшы дауам иттерә, идея тәрәнлеге менән дә, образдарҙың эшләнеше яғынан да Дауыт Юлтый ижадының яңы баҫҡысҡа күтәрөлеүен күрһәтә.

Бына әҙәбиәт тарихебоҙҙө беренсе тапҡыр «Ҡан» романының ике китабы бергә баҫылып сыға. Был баҫма өсон романдың яңы өлөшөн Фәрит Иҫәнголоя руссаиан башҡортсага кире ҡайтарҙы. Тәржемә процесендә әҫәр тексын Д. Юлтыйҙың үҙ стплөпә, йәғни «Ҡап» романының беренсе китабы теленә, момкип тиклем яҡьш килтерергә тырышылды. Әлбиттә, был китап сығыу менән романдың икенсе китабының оригиналын эҙләү туҡталып ҡалырга тейеш түгел. Киләсәктәге эҙләнеүҙәр бәлки уның автор ҡулы менән яҙылгап топ посхәһсн табыуға ла килтерер әле.

Ғомүмәп, был китаптың сыгыуы башҡорт романы тарихенең әлегәсә билдәһеҙ ҡалған бер битен аса, атаҡлы яҙыусы ижадын тагы ла тулыраҡ итеп к үҙ алдына килтерергә ярҙам итә. һәм ул әҙәбиәт тарихссләре һам милли һүҙ сәпғәтенең үткәне менән ҡыҙыҡһыныусылар осон генә түгел, богөп киң ҡатлам әҙәбиәт һөйеү-ссләр осөн дө ғәйәт әһәмиәтле буласаҡ.

Суфиян Сафуанов,

филология фәндәре кандидаты

БЕРЕНСЕ КИҪӘК

БЕРЕНСЕ БҮЛЕК

Ҡыш.

Польша ҡышы, Башҡортостандағы кеүек, ҡоро сатлама һыуыҡ түгел: бында таңға табан туңдыра, иртә менән күбәләкләп ҡар яуа, ерҙең оҫтоп ағартып ташлай, тош ауғас, ул ҡар ҡатышлы ямғырға әйләнә.

Беҙҙең һуғышҡа оҙатылған запасной батальон Варша-ванан сыҡҡанда, иртәнге сәғәт биш ине, беҙ биш-алты саҡрым киткәс, таң беленде. Әллә баш әйләнгэпғә инде, таң көнбайыштан беленгән кеүек булды. Мин Байғужаға һүҙ ҡуштым:

—    Ниңә таң был яҡтан ата икән?

—    Әллә шул...— тнпе Байғужа. Ул, аяҡ аҫтына ҡарап, әллә ниндәй уйға батып бара ине. Мин дә башҡа һүҙ ҡушманым, тирә-яҡҡа ҡаранын бара башланым.

Беҙ таш юлдан барабыҙ, бындағы юлдар беҙҙәге кеүек түгел, шыма птоп, бер аҙ уртаһы ҡалҡытыбыраҡ эшләнгәндәр. Тирә-яғында бағаналар ултыртылған, бер аҙ барғас, цементтән ҡойолған саҡрым бағаналары осрайҙар.

Кон тағы ла яҡтыра тошто. Юлдың уң яғында бер ауыл күренде. Бында ойҙәр таштан, матур итеп һалынғандар, түбәләрен арыш һаламдары менән тигеҙ, бохтә итеп япҡандар. Упда бер ннсә көршәк менән япҡан түбәләр зә күренә. Ауылдың тирә-яғы баҡсалыҡ, ауылдың артынан урман һуҙылып киткән. Йоҡа аҡ ҡар өҫтөндә ҡаранып кү-репгәп нарат ағастарының япраҡтары иртәнге ҡар шәүләһе менән күкһел ҡара булып күренәләр, күңелгә ауыр, баҫынҡы тәьҫир бирәләр.

Бағаналарга ҡарағанда, хәҙер туғыҙынсы саҡрымды барабыҙ. Ошо күренгән ауылда ял итербеҙме пкән, тин \ илашҡайныҡ, беҙҙең гол буйлап һуҙылған йәйәүле һалдаттар ағымы ул ауылға боролманы, һул яҡҡа табан айырылды.

—    Әле һаман барабыҙ...— тигән тауыштар ишетелде. Күрәһең, күп кешеләр мин уйлаған уйҙы уйлағандар. Варшаванап сыҡҡанда минең уң аяғым бик ныҡ ауырта н но, әле бер аҙ ҡыҙып китте буғай, ауыртмай башланы. Бынан дүрт кон элек Варшава вокзалында вагондан рельскә йығылып тошкойпом. ^ ң аяҡтың енсеге тура килде. Ул ныҡ ауырта торған ер икән: һындарым китеп ятты. Иптәштәрем казармаға ҡултыҡлан алын килделәр. Итекте сисеп ҡарағас, ус тебөпдәй ҡара янып сыҡҡан урыны күренде. Иптәштәр:

—    Бына, һугышҡа -инмәҫ бороп рапеп булдың! тип колоштолор. Миңә колко түгел, бик ауырта ине. Иртәгеһенә мине околодокка ебәрҙеләр. Мин, уц биш конһоз тоҙәлмөҫ, тип уйлағайным; ауылға: «Бик ҡаты йығылдым, нягымды һындыра яҙҙым. Хәҙер больницала ятам, уп биш көнһоҙ сыға алмам»,— тип хат та яҙып өлгоргәйнем. Өс көндән сығарып ебәрҙеләр. Сатанлап, таяҡҡа таянып, иптәштәрем эргәһенә ҡайттым. Бына оогөп шул аяҡ менән фронтҡа китеп барам...

Ҡараңғы төшөүгә, Блуния тигән көскәй генә ҡалага килеп индек. Урамдары тар. һәр ике яғында тәпәшәк икешәр ҡатлы таш өйҙәр теҙелгән. Ҡалала тормош юҡ. Ҡала ҡараңғы, бер нисэ урында тоноҡ ҡына электр фопарҙәро күренәләр. Күн тәҙрәләрҙә уттар япмайҙар. Урамдан обоз-дар, һирәк-мирәк йок автомобилдәре үтәләр.

Кис менән ваҡ күҙле ямғыр яуа. Беҙ, һарыҡ котөүҙәрө кеүек, бөршәйеп урамда торабыҙ. Беҙ ошонда ҡунырға тейешбеҙ. Бер сәғәттән артыҡ торабыҙ инде, беҙҙе һаман урынлаштырғандары юҡ. Күп урында тәмәке уттары баҙлай, бөтә ерҙә һөйләшәләр. Шул һойләшеүҙәр горолдәүехө эсендә һүгенгән тауыштар йыш ишетелә. Гтирәк-мирәк таш урамда дағалы аттарҙың тауыштары яцгырап ҡалалар. Ул аттарҙа ҙурыраҡ командирҙар, офицерҙар йөрой-ҙәр.

Өҙөлөп-оҙолөп ҡорһаҡ асты, ашағы килә, унан һуң йылы гына урында йоҡлағы, оҙаҡ итеп йоҡлағы килә. Беҙҙең иптәштәр ашау тураһында һөйләшәләр:

15

—    Бында обед булырға тейеш. Бөгөн көп Суйы ашаған юҡ бпт! — тиҙәр. Новиков тигән тәбәнәк, йыуан, ҙур ауыҙлы бер һалдат үҙенең ҡалын, бас тауышы менән обед агаарга теләүселәрҙе һүгә:

—    Обед алыҫ ҡалманы инде, бөгөп кискә булмаһа, иртәгә кискә әҙер булыр. Үҙегеҙҙең өҙөлгән аяҡ, ҡулдарығыҙҙы бешереп килтерерҙәр! — ти. Новиковҡа берәү ҙә һүҙ ҡайтармай. Сөнки Новиков менән яуаплаша башлаһаң, ул 1шпең бер һүҙеңә ун төрлө һүҙ әҙерләй, әгәр ҙә упы бер генә ҡатлы итен һүкһәң, ул һине ун ҡатлы итеп, нәхүсәләп һүгә башлай. Үҙе шахтер булын йөрөгәндә упың тарафынан емерелгән ауыҙ, морондарҙың, Һаналған тештәрҙең тарихенә төшөп китә. һуңға табан уның һүгепеүе ҡурҡыныслы бер әкиәткә әүерелә башлай. Упы бөтәһе лә ҙур иғтибар менән тыңлай башлайҙар. Урьпш-урыны менән көләләр. Көлгәс, Новиковтың күңеле була. Ул асыулы йөҙөп колдорә, ҙур ауыҙын йырын, эре тештәрен күрһәтеп:

—    Шулай ул, браток! — тпп, һүҙгә килгән кешеһенең арҡаһына һутын, минең менән бәйләнергә ярамай, тигән һымаҡ эреләнеп ҡуя. Ул күңеле килгән саҡта, бик йомшаҡ, һәр бер һүҙҙә тыңлаусан, иптәштәренә ярҙам итеүсән кеше. Күңеле килмәһә, хәҙер тоҡанып, ҡоро утын кеүек дорләп, янып күтәрелеп китә.

Новиковтың нәҡ күтәрелеп, тоҡанып баргап сағы нне.

—    Смирно! Теҙелегеҙ, хәҙер фатирҙәргә барабыҙ! — тигән команда булды. Бүренән ҡасып, бер урынға өйөлгән һарыҡтар кеүек, үҙ урындарыбыҙға йыйылдыҡ. Ҡалай етте, шулай рәттәр яһаныҡ. Төндә уны кем ҡарап тора, мылтыҡтарҙы яурынға ҡуйып, шым ғына команда көтә башланыҡ.

Беҙҙе тәҙрәһеҙ өйгә урынлаштырҙылар. Ел өрөп тора. Тик ямғыр гыпа үтмәй. Шырпылар сынын ҡарағас, уның стеналары бысраҡ, иҙәндәре сүп, батҡаҡ булды. Әллә ҡайҙан бәҙрәф еҫтәре кило, кем белә, бәлкп ошонда уҡ ебәргәндәрҙер. Беҙ уны-быны ҡараманыҡ, стена буйына сумкаларҙы һалдыҡ та шуларҙың өлгөңә ултырып торҙоҡ. Торло урындарҙа шырпылар сыйылды, тәмәкеләр тоҡандырылды. Шау-шыуҙар, һүгенеүҙәр, йырлауҙар китте.

—    Сволочтар, бөгөн ботөнЛәй ашатманылар!

—    Беҙ хайуанмы пп, сусҡа аҙбарына килтереп яптылар!

—• Өҫтәрҙе ҡалайтып киптерәбеҙ инде?

—    Исмаһам, уты ла юҡ бит!

һалдаттар ауыҙындағы бөтә һүҙҙәр шупап ғибарәт ине.

Мин асыҡ тәҙрә эргәһенә тура килгәнмен. Ел өрә, ел менән ямғыр тамсылары ла елкәгә килеп бәрелә. Бер аҙ ултырғас, аяҡтар ойоп, ауырта башланылар. Тәндәр ҡалтыранырға тотондолар. Бая өҙөлөп ҡарын асҡайны, хәҙер ул да опотолдо. Эстән уйланым: ҡаты птеп ауырып китһәм, лазареткә алып ҡалырҙар пие, һуғышҡа китмәҫ инем, тимен, ләкин тәндә бик ныҡ арыу һиҙелһә лә, ауырыу һиҙелмәй. Төндәр былай гына ошойҙәр.

Мин тик кенә ултырам. Байгужа сумкаһын аҡтарып булаша:

— Мин Варшавала мҙй шәм ҡулга төшөргәйнем, ҡана шуны тоҡандырып ебәрәйек әле,— тн. Был һүҙҙе ишеткәс, окрсп генә мығырҙанып, һүгепсн тәмәке тартып ултырған Новиков ҡапыл күтәрелеп китте. Байғужаның арҡаһынан һөйә башланы.

/о //6

—    Валлаһи,— тп Новиков,— мин фронтта Байғужанан айырылмайым. Бына ул, по крапей мере, кеше. Уның менән йөрөһәң, мәңге асҡа үлмәҫһең! — ти. Үҙе, сумкаларын шыуыштырып, шырпыһып тоҡандырып, Байғужа эргәһенә килә. Был һүҙ миңә лә йән индерҙе. Кеҫәләге Варшаванан алған папиросты алып, эре генә итен:

—    Әйҙәгеҙ, улай булһа, папирос тартып ебәрәйек! — тип, Новиковка һуҙҙым. Уның йөҙө тағы ла асылып китте:

—    Вот беҙҙең компания хәҙер офпцерскпй! — тип, папиросты тоҡандырып ебәрҙе. Беҙ май шәмде тоҡандырып, алға ит консерваларын ҡуйып, ашарға башлағас, бдшҡа һалдаттар ҙа беҙҙең тирәгә йыйылышып, кәмит ҡараған кеүек, беҙҙе тамаша нтә башланылар. Новиков асылып, күңелләнеп, тау түбәненә төшкән арба кеүек, шалтыран китте. Ул һүҙ артыпап һуҙ таба, көЛкө артынан көлкө таба. Үҙе өҙлөкһөҙ ашай, ҡулдарын болгап, икмәк менән тулған ауыҙы менән өҙлөкһөҙ һөйләй. Башҡалар көлөшәләр. Ишек төбөндә әсо тауыш ишетелде:

—    Смпрпо! Рота комапдпрҙәре килә! — тине беҙҙең взвод комапдире старший унтер Бабнн. һалдаттар аяғөҫто торҙолар. Поручик беҙҙең яҡтыға табан килде.

п

—    Братцы! Бөгөн обед булманы, берәр консервағыҙҙы ашарға рөхсәт ителде, ашағыҙ! — тине, үҙе тпҙ генә сығыу яғын ҡараны. Унтер уны оҙатып, ишек төбөнә/' ҡыҙыу атланы. Улар артынса күмәк көлөү тауышы кү^ә^слде:

--:-------Ң1—

ЬҺ_'ЛИ эТ«_КА

?с5®еды!5;наого I р ф:;'- »

Учэ^п.хксго Г :<

—    Бына һиңә важный барин, консерва ашарға рөхсәт бирергә килгән. Беҙҙең ҡорһаҡтар һипоп элек рохсөт иттеләр инде уларҙы.

Байгужа мспәп Буранбай ҡайҙандыр алама септә табын ингәндәр. Уны аҫҡа түшәп ебәрҙек. Новиковка-ла бер мөйөш эләктерҙек. Мин уларҙың урталарына яттым, тәндәр йылынып китте. Иҙәнгә иреп төшкән кеүек булдылар. Бүлмәлә тауыш Сик тиҙ тынды. Юлда арын, туңып килгән кешеләр, ҡайһыһы, бөршәйеп стенаға һөйәлеп, ҡайһыһы, сумаҙандарына баштарын һөйәп, хырылдарға башланылар. Бигерәк тә беҙҙең май шәме һүноүе-менән, бүлмәлә тормош та һүнде, барыһын да бөтә ҡоласьв менән йоҡо баҫты. Әҙерәк ятҡас, Байғужа, минең яҡҡа әйләнеп, ауыҙын ҡолаҡҡа яҡын килтереп, әкрен генө һой-лән башланы:

—    Минең Варшавала алған ике ҡап печеньем бар. Бер әсмүхә яҡшы сәй ҙо алдым. Тура килһә, һәйбәтләп сәй эсербеҙ, һуғышта беребеҙҙе-беребсҙ ташламайыҡ инде...

Уның һуңғы һүҙе эстән, йөрәктән әйтелде. Шуиап һуң ул тиҙ гепә йоҡоға китте. Байгужаның был һүҙе миңә ныҡ тәьҫир итте. Тән йоҡо менән ҡойолһа ла, куҙ йомолманы.

Байғужа — минең ауылдаш. Ул беҙҙең ауылдың үргә осопда Йәйентамаҡ күле ярында ултырған Байпазар тигән ярлы кешенең балаһы. Ул йәш ваҡытында күп уҡый алманы, күберәк батраклыҡта йороно. Мин ауылда саҡта Байгужалар араһына бик һирәк ҡатыша торғайным. Мин упы күп күрһәм дә, ул миңә яҡын таныш түгел ине. һалдатҡа алынғас, һәр ваҡыт бергә булдыҡ. Ул аҙ ғына буйға минән оҙонораҡ булһа ла, бер взводҡа эләге\т осоп, ул, с.үғәләСерәк, мпд, ҡалҡыбыраҡ баҫып, бер тпгеҙ булырға тырыша торғайныҡ. Хәҙер беҙ уның менән бик дуҫлаштыҡ. Ул, ҡаран торғанда, йыуаш, һәлмәк кеше кеүек күренһә лә, үҙен һәм иптәштәрен ҡарау осоп тапҡыр, етеҙ һәм алдап күрә торған кеше. Бер урынға килен төшһәк, беҙ күҙ-баш алғансы, ул әллә ни арала, әллә кайҙарҙа булып, әллә кемдәр мепән танышып, һөйләшеп килә. Ҡайҙа кибет, баҙар, мунса барып белеп килә. Уның сумаҙанында һор торло кәрәк нәмәләр була. Энә, еп, һиҙәп, булавка, ҡайраҡ, беләү...— ботәһе лә бар. Шуға күрә ло уның менән йороү рәхәт. Ул яҡшы иптәш була белә, ул күп ауырлыҡтарҙы, мохтажлыҡтарҙы еңеләйтә белә. Шуға күрә лә упы бото иптәштәр яраталар. Уға берәү ҙә ауыр һуҙ әйтмәй, упың менәп бер кем дә һүҙ көрәштермәй, уга өлкән

18

кеше кеүек итеп ҡарайҙар, уны хөрмәт птәләр. Йоҡлар алдынан һуңғы һүҙен әйткәс, ул миңә тағы ла яҡын күренде. Мпн арҡамды уның кәүҙәһенә яҡыныраҡ терәп яттым. Башҡа кешеләргә ҡарағанда, уның тәпе мнңэ иылы-раҡ, яғымлыраҡ тойолдо. Быялаһыҙ тәҙрәле, һалҡын, ташландыҡ ойҙә ятыу опотолдо. Әллә ҡайҙа, алыҫта. Быҙаулыҡта ҡалған тегеүсе Иваповтың йылы ойо, һөйкөмлө Лапаһы күҙ алдына килде.

Беҙ, 1914 йыл көҙ яңы алыпган кешеләр булып ғәскәри хеҙмәткә алынғас. Быҙаулыҡ ҡалаһына килдек. Ҡалала ике запаспой полк тора ине. Унда көҙ алынған запас һалдаттар, ополчиндар, Украинанан килгән батальондар тора. Уның оҫтәүенә беҙ килдек. Беҙҙе урынлаштырырға казармалар етмәне. Беҙҙе хосуси фатирҙэргә тараттылар. Мин Иванов тигән бер тегеүсе фатирепә тура килдем. Фатир яҡшы, таҙа, семьяһы бәләкәй, ике генә ҡыҙы бар. Береһе 12, береһе 17 йәшендә. Бисәһе ауырыу. Иванов кейем тегә, йорттағы бөтә ауыр эште башҡара. Бисәһе мызмыр-ҙан аш-һыу тирәһендә генә болғана.

Мнп ың тауҙа Иваиов фатиренә килеп ингәс, ҡаҙанлыҡ эргәһендә торған ҡатын мине ҡаршы алды. Мпн нәмәләремде ҡуйып өлгөрмәнем, ике силәк менән һыу күтәрен Иванов ҡайтып инде. Мине бик мөләйем ҡаршы алдылар. Иваповтың бисәһе Клавдыя, ауырыу менән эскә батҡан йәшкелт һоро күҙҙәрен ҙур итен асып, миңә оҙаҡ ҡарап торҙо. Унан һуң көрһөнөп:

—    Йәш кенә балалар! Ошо йәш кенә балаларҙы һуғышҡа ебәрәләрме икән? — тине, иренә ҡарап алды, унан һуң таш ла миңә ҡарап,— һеҙгә ппсә йәш? — тине. Мин ашығып ҡына:

—    Ун туғыҙ йәштә,— тинем. Ул мейескә аш ултыртып маташа нпе. Ул, янган мейескә ҡарап, ауыҙ эсенән генә бпк оҙаҡ һойләпде. Әллә кемдәрҙе йәлләне, әллә кемдәрҙе ҡарғаны. Һүҙ араһы һайын аллаға ялбарҙы.

Бер аҙҙан һуң беҙгә ғәскәри кейем бирҙеләр. Ул кейәмдәрҙең береһе ло беҙҙең буйҙарға ҡарап тегелмәгәндәр. Ул кейемдәрҙе алын ҡайтыу Иванов семьяһы өсон ҙур ваҡиға булды: фуражкаһы шул тпклем ҙур, мппец ҡолаҡтар күмеләләр, шинель шул тиклем оҙон, минең аяҡтан уҙып, иҙәнгә һөйрәлеп ята, хлястиге минең осанан түбән тошон тора. Гимнастерканың яғаһы үгеҙ муйыны өсоы эшләнгәнме ии,— минең ике муйын һыйырлыҡ. Шуның оҫтәүенә еңдәре минең ҡулдарҙы ҡаплап, теҙҙән түбән тошон тора-

19

лар. Мин кейенеп ҡарағас, Иванов һындары ҡатҡансы, күҙҙәренән йәштәре сыҡҡансы көлдо. Инна Сында түҙә-алмағас, бүлмәгә инеп, бикләнеп көлдө. Мин үҙем оялам, үҙем көлгән булам. Клавдия ла башта беҙгә⁻ ҡушылып, арыҡ кәүҙәһен ҡалтыратын, мыртылдап колон маташты, һуцга табан, әллә мине ҡыҙғанып, күңеле нескәрҙе инде з «Йәш кенә балаларҙы нисек мәсхәрә итәләр бит!» — тил илай башланы. Уныц илауы барыбыҙға ла тәьҫир итте буғай, шымдыҡ. Киске сәй алдында Иванов:

—    Бәген мнп уның шинелен матурлап, ҡыҫҡартып, кәүҙәһенә таман итеп кенә тегеп бирәм,— тине. Уның был һүҙе минең күңелгә йылы бирҙе. Клавдия ла, Нина ла, бәләкәй ҡыҙ Маруся лә быға ҡул ҡуйҙылар.

—    Эйе шул, алла хаҡы өсөн булһа ла, ҡыҫҡартып бирергә кәрәк,— тилеләр.

Йоҡоға ятҡан ваҡытта, Иванов минең шинелде үҙенең бүлмәһенә алып инде. Иртә менән сәғәт алтыла тороп ҡараһам, шинелем һүтелеп ырғытылғайны. Уны күргәс, мин ҡысҡырып ебәрҙем:

—    Боғоп беҙгә ғәскәри кейем менән сығырға приказ-булғайны, нисек итеп үҙ кейемем менән сығайым инде...—* тинем. Иванов һалҡын ҡан менән генә:

—    Богөнгә бер нәмә лә булмаҫ, кискә олгорә ул. Фуражкаңды ла ҡалдыр. Уны үҙемдең бер таныш мастерға илтеп бирәм. Гимнастеркаңды башҡа ваҡытта төҙәтербеҙ,— тине. Был, бер яҡтан, миңә күңелле булһа ла, икенсе яҡтан, бөгөпгө өсөн ауыр һәм ҡурҡыныс ине.

Иртәнге сәғәт 6-ла, таң ҡараңғыһында, казарма алды-па килгәндә, бик күи һоро күләгәләр ҡуҙғалалар: былар яңы ғәскәри кейем кейеп сыҡҡан минең иптәштәрем ине. Хәҙер быларҙың береһен дә таныр әмәл юҡ. Бер мнп улар араһына вольный кейемдән килеп индем. Байгужа менән Буранбай ҡысҡырып, саҡырып алдылар. Бөтөнләй үҙгәреп киткәндәр. Уларҙың икеһе лә кәүҙәгә килбәтле, йыуантыҡ егеттәр, уларға был кейемдәр аҙыраҡ ята төшәләр. Ботә иптәштәргә баштан-аяҡ ҡарап сыҡтым. Барыһы ла яңы кейемдәр кейеп, яңы кәйеф менән килгәндәр. й лар миңә аптырап ҡаранылар.

—    Инңә кейемеңде кеймәнең? Приказ шулай бит,— тинеләр. Мин барыһына ла теге ваҡиғаны һөйләнем. Ул арала старишй унтер Кудряшов барыбыҙға ла теҙелергә ҡушты, мин артҡы флангыға Байгужа артына баҫып торҙом. Ул: «Смирно!» — тин команда бпрҙе. Һалдаттарҙың

нпсек кепепеүҙәрен ҡарай, тикшерә башланылар. Ҡайһы-һының поясын тартын ҡарай, ҡайһыһыоың кәпәйеп тор-гап арҡаһын төҙәттерә. Уларҙың береһе- лә «бүләкһеҙ» үтмәй. Иң башта йыуан гына итен бер «мат»лап ала, унан һуң пә сикәгә, йә арҡаға, йо бойоргә эләгә. Мин, күмәк ҡуйҙар араһындағы бер кәзә һымаҡ, ҡалтыранып, ҡурҡып торам, һәр секунды сәгәт тойола, һораһа, ни тип яуап бирергә белмәйем. Арҡанан тирҙәр сыҡты. Миңә кплеп етте.

—    һин ниңә былай? — тппе. Мин ҡурҡыуымдан 1ш-кереп киттем. Ни әйтергә белмәй антырац ҡалдым. Ағарындым, тамаҡ төптәрем киптс. Ул тагы ла:

—    Ппңә кейенмәнең? Әллә һатып әстоңме? Өс аҙьш алга сыҡ! — тпне. Команда бирҙе. Мин алга сыҡҡанда, аяғым Байғужаның аяғына эләгеп, пке аҙым алга һөрлөгөп киттем. Ҡулды по д козырек алын: — Госнодпп взводный, мин кейемдәремде тегергә бирҙем, бик олкән булғандар,— тинем. Кудряшовтың күҙҙәре утланды, ирендәре ҡалтыраны.

—    Ах. басурманская морда! Кемдән рөхсәт алдың?.. Кем һиңә ғәскәри кейемде боҙорға рохсэт итте?.. Хәҙер һин воешгый хокөмгә тартылаһың! — тине. Ҙур көслө ус менән минең яңаҡҡа бирҙе. Мннең күҙҙән уттар күренде. Сайҡалып киттем, йыгыла яҙып ҡалдым. Тагы алдына килеп баҫтым. Кудряшовтың кәүҙәһе миңә алыҫта, томан артында кеүек күренә ине. Ул тагы һулаҡай ҡулы менән һул яңаҡҡа берҙе төшөрҙө. Быныһы артыҡ ныҡ һиҙелмәгән кеүек булды. Ниңәлер башым әиләпде. Теҙелеп торған һалдаттар, ер ҡалтайып, ауышып, артҡа табан китен бар-гап кеүек булдылар. Эйәктән йылы нәмә ағып төштө. Ҡулым мепәп һыйпаным, минең ҡул ҡып-ҡыҙыл ппе. Ләкин танау ҡапаганмы, епкә ярылғанмы,— уныһын һиҙмәнем, сопкл мннең пке битем дә ут кәүек япа шге. Шунан һуң мине төртөп стройға индерҙе ло, отделение командирон саҡырып, приказ бирҙе.

—    Был хайуаныңды строй.ҙан ал! Бөгөн смотр була. Ҡалай итеп уны полк командирепә күрһәтәһең. Кухня тирәһенә наряд бир. Кискә ике сәғәт винтовка аҫтына ҡуй. Мин уйың тураһында рота комапдиренә доложить итәсәкмен,— тиле.

Мипе кухнягә картуф әрсергә ебәрҙеләр. Ул көнөм шунда үтте. Ҡар менән йыуып ауыҙҙагы, танауҙағы ҡандарҙы бөтөрһәм дә, кискә тиклем башым шауланы, ҡолаҡтарым төндө. Гүйә, минең биттәр, ҡолаҡтар, йылы кейеҙ

21

менән ҡапланған кеүек, бөтә тойголарымды томалап торалар нпе. Тамам аңраға өйләнгәйнем.

Кнс менән ҡайтҡас, хужам Иванов, тоҫомә ҡаран:

—    Әллә ауырыйһыңмы? Биттәрең шешенгән...— тине. Мин:

—    Былай гыпалыр,— тинем. Ул турала һөйләмәнем.

Минең шинель менән фуражка әҙер ине. Кис менән

гимнастерканың яғаһын, еңен кесерәйтеп бирҙе. Иртәгеһен мнн занятпегә кейенеп сыҡҡанда, минең өҫтә ыҡсым һәм ҡупшы итеп тегелгән шинель, башта офицерҙар фуражкаһына оҡшаған һәйбәт защитный төҫтә фуражка пие. Бөтә иптәштәр, мине уратып алын, минең шинелде ҡаранылар, фуражканы ҡарау менән ҡәнәғәтләнмәнеләр, ҡулдан-ҡулға алып, баштарына кейеп: «Нисек, килешәме?» — тип бсреһепәп-береһе дөрөҫләттеләр. Бөгөнгө иртә кейем мәсьәләһендә мнн ботә взводтың геройы инем. Ки--сәге яңаҡ ауыртыуҙары бөгөц онотолғандар, мин яңы кейем аҫтында, яңы донъя кешеһе. Кпсәге һабаҡ буйынса, иптәштәр, ботон минең ҡайышты ҡыҫалар, хлястиктәрҙе төҙәтәләр, шинелдең арҡаларын, итәктәрен матурлайҙар, шымарталар. Мин кинәнеп торам.

Рота комапдире Карклин килде. Стройга теҙелдек. Кудряшов минең турала Карклпигә доклад бирә. Ләкин, ниңәлер, бөгөп минең тубыҡтар ҡалтырамай, күңелгә лә артыҡ ҡурҡыу тошмәй. Мнн яңаҡ тураһында уйламайым, ■суд тураһында гына уйлайым, эстән генә, мин әйтәм, барыбер түгелме ни, тимен. Бында, һалҡын һауала иртәнән ■кискә тиклем запятие, ә унда, исмаһам, йылы урында тик ултырырмын, тнн уйлайым. Карклин мине саҡыра. Мин:

—    Пмею честь явиться, наше благородие! — тип алдына килен баҫам. Оҙон тура кәүҙәле, ҙур мыйыҡлы Карклин миңә оҙаҡ ҡарап тора. Мыйыҡтарын колдөрои:

—    Нп әйтергә?.. Тектергән бит. Үҙенә килешеп тора. Болван! Болван!.. Ярай, бар, урыныңа кит,— тине.

Мин, шатлыгымданмы, белмәйем, ҡаушапмы, ғәскәри тәртиптәрҙе үтәмәйенсә былай ғына урыныма килдем. Ул мине тағы ла саҡырып алды.

—    Әллә һпп командир эргәһенән ҡалай китергә өйрәнмәнеңме?

—    Внповат, ваше благородпе!

—    Ну, кпт!

Мнн бөтә тәртип буйынса китәм. Урыныма киләм. Карклин көлә.

—    Чудак! — тп. Ул ва клга шуныц мепәп боттө. Мнпе-винтовка аҫтына ла ҡуйманылар, судҡа ла бирмәнеләр. На н я ти е һуңында Кудряшов саҡырып алып миңә шуны

аитте:

—    Ярап әле, рота комаидире яҡшы кеше икәл. һинең, башың юғала нпе бит, басурманская морда! — тине.

Был әштең аҙағы шулап шыма бөткәс* бөтә ваҡиғаны ҡайтып Пвановҡа һөйләнем. Клавдпя Матвеевпа минең был фажиғәле хәбәрҙе һәр ваҡыт башып һелкеп тыңлапы. Ә Нина. йотлоғон, мпп һөйләгән һанын миңә яҡын килде. Ул кис бөтә өй эсе еңеү байрамы шатлығын үткәрҙе. Мин таты ла күтәрелеп кпттем. Үҙемдең ирлекте күрһәтеү осон, артығыраҡ та һөйләп ебәрҙем. Ивапов, был ваҡнгага тәьҫирләнеп, үтҙ эшенә керешеп китте:

—    Клавдия әйтә, был баланы мәсхәрә итмә инде, ти. Наказдарыңды ҡуйып булһа ла, бер кисеңде әрәм нт, уның кейемдәрен кесерәйтеп бир, берәүҙең ҡәҙерле балаһылыр, ата-әсәләре илап ултыра торғандыр, үҙеңде алла риза итер, ти. Мин әйтәм, Клавдия, була ул, миңә ни тора, кәнфит кеүек итеп эшләп бирермен, тнем. һәм кәнфнт кеүек булды ла инде,— тн. Үҙенең тегеүселек тарпхе һәм уның искусствоһын айырым кисереш менән, төрлө ваҡиғаларға бәйләп, һөйләп алып кптте.

Беҙ барыбыҙ ҙа уны тыңлайбыҙ.

Шул көндән башлап Нппа мпцә яҡыная баш лапы. Ул сәгәт ундан йоҡоға ята торғайпьг. Мпп төптө сәғәт ун берҙә ҡайтам. Нина һәр ваҡыт кухнялә була. Миңә самауыр әҙерләй, мин сәй эскәндә, ул һор ваҡыт минең янда була. Ул ваҡытта мин пренеп кенә сәй әсәм. Артыҡ арығанлыҡтан, тәндәр ҡойолоп баралар, тиҙерәк йоҡо һорайҙар. Нина һаман һөйләнә. Мин арлы-бирле сәй әсәм дә, тиҙерәк өҫтәрҙе һалып, урынға йығылам. Нниа ҡасан йоҡлан торғандыр. мнн уны белмәйем. Мин иртә менән сәғәт биштоп торон запятнегә китәм. Ул ваҡыт Нина йоҡлап. Фәҡәт Иванов ҡына уяу була. Ул мине оҙатып, нгаск бикләп ҡала. Коидөҙөн өйҙә булмайым. Тонгө сәгәт уп берҙә гепә өйҙә булам. Ул да төндә гепә, копдөҙ улар мине күрмәйҙәр. Сөнки йәкшәмбе байрам ителмәй, һуғыш ваҡыты булғас,, беҙҙе һис ялһыҙ-ниһеҙ өйрәтәләр.

Бер төн, сәй эсеп ботон, урыныма нпеп ятҡас та, Нина өҫтәлен йыйыштырҙымы, юҡмы, шәмдэрҙе һүндерҙе, үҙе залға үтте. Мнн уны ауыр серемгә китеп барғанда гына Сайҡап ҡалдым. Упап һуң йоҡоға киткәнмен. Шул ваҡыт

минең ҡуйыныма йылы, йомшаҡ бер ҡул ипде. Икенсе ҡул минең башты һыйпай багалапы. 'К улда р ҡалтырайҙар, шуның менән бергә доп-доп һуҡҡан йорәк тауыштары минең ҡолаҡҡа ишетеләләр. Миңә ул тош кеүек. Ләкин ҡулдар янғандан-яналар, эҫе һулыштар яҡынайгапдан-яҡы-наялар. Ниндәйҙер бер ҡайнар кәүҙә минең һул яҡ яурынды баҫҡандан-баҫа. Ләкин ул ләззәтле баҫыу менән баҫа. Күҙ ҡабаҡтарын ауыр йоҡо баҫа, ә шул рәхәттән минең норок тибә. Мин ҡулымды алып, шул йылы тәнде ҡатламаҡсы булам. Ләкин арыған, ял теләгән ҡул ҡуҙғалырға теләмәй. Йылы һулыш һуҡҡан тауыш миңә тағы ла нығыраҡ ишетелә башлай. Мппо баҫҡап йомшаҡ кәүҙә тағы ла ауырай тошә. Ләкин ул ауырлыҡ уңайһыҙ ауырлыҡ түгел, ниндәйҙер бер йомшаҡ, рәхәт ауырлыҡ. Ул ауырлыҡты тағы ла нығыраҡ, тағы ла күберәк тоуюрәһе, шул ауырлыҡ аҫтында ятаһы килә. Шул ауырлыҡтан, шул эҫелектән мппең тәндәрем тирләне, йомшарҙы. Ҡулдарым ауырайҙы, ағзалар һары май кеүек урынға һеңделәр. Күҙ ҡабаҡтарына йоҡолар тағы ла ныҡ тойөлдоләр. Йоҡлағанмын...

Беҙ, ант бпреп, яланға стрельбага йорой башлағас, беҙгә йәкшәмбе көндәрҙә ял бирә башланылар. Ул коп Нина ял итә. Ул гимназияның икенсе курсында уҡый. Иванов ҡыҙы Нинапы танышлыҡ арҡаһында гимназияға ипдер-гәп. Ул турала күп аҙаптар күрмәгән. Хәҙер ул бөтә тап-ҡап-табынгапып Минаның уҡыуы осоп боторә. Уны кейендерә, уға түләй. Уның тураһында хәстәр күрә. Шуның мепәп бергә ул Минаны артыҡ ярата. Күберәк ваҡыт ойҙә һүҙ Мппа тураһыпда һөйләнелә. Мванов семьяһындағы тормоштоң атҡан сәскәһе Нина. Ҡайһы ваҡыт Иванов Мина тураһыпда һойләгәпдә, бисәһенә:

— Шайтан алғыры, беҙ был ейгә сыҡҡанда, бер валсыҡ ҡына ппе бит, хәҙер нисек матурланып үҫеп китте бит ул...— тип ҡуя. Ысынлап та, Нина матур, яғымлы ҡыҙ. Ул таҙа.'Тығыҙ тәнле, матур килбәтле. Уның биттә-репең остары ҡып-ҡыҙыл булып япып торалар. Ҡуңыр сәс, һарғылт ҡаш, шул йөҙгә бик һирәк осрай торғап ҙур зәңгәр күҙҙәр, һарғылт оҙон керпектәр араһында уйнап торған ҙур зәңгәр күҙҙәр матур, мөләйем булалар.

Бер йәкшәмбе кон Мванов, бисәһе менән бәләкәй ҡыҙы Марусяпе эйәртеп, таныштарына ҡунаҡҡа китте. Нина менән икәү өйҙә ҡалдыҡ. Мин дә, ял көнөнән файҙаланып, иптәштәрем эргәһенә барырға йыйынам. Ннна мп-

24

иең эргәмдә урала, һүҙ артынан һуҙ табып, минең менән һойлошергә тырыша. Мин ябай һалдат кеше ута ҡаршы һүҙ таба алмайым. Шуға күрә лә тиҙерәк китергә табаланам. Ул бнк серле генә итеп миңә әйтә:

—    һеҙ бнк арып ҡайтаһығыҙ, ахыры? Бик ҡаты йоҡлайһығыҙ,— ти.

—    Әллә, ҡаты йоҡлаймындыр шул,— тимен, үҙем уңайһыҙланам. Ул һикереп килен, минең яурынымдан тота, ҡыҙара:

—    Мин юләр бит инде, асыуланмаһағыҙ, һойләйем? Асыуланмайһығыҙ бит, ә, асыуланмайһығыҙ бит?

—    Юҡ, юҡ, ниңә асыуланайым! — тимен, үҙем артҡа-раҡ сигәм. Ул тағы ла яҡыныраҡ килен:

—    Беләһегеҙме, бер тон мин һеҙҙең эргәгеҙгә килдем, һеҙ уянманығыҙ. Рәхәт итеп йоҡлай инегеҙ...

Шул ваҡыт ул ҡыҙарҙы, ҙур зәңгәр күҙҙәрен түбән то-шорҙо. Әллә йоҡлаған ваҡытта берәр уңайһыҙлыҡ эшләнем микән, тип, мин тағы ла оялдым. Уның эргәһенән ситкә тайшанып, һис бер мәғәнәһеҙгә көлә башлагап булдым.

—    Ярай, мнн китәйем әле, ату һуңға ҡалам,— тип ишеккә табап барам. Нипа югереп килеп ишек төбөнә баҫа:

—    Юҡ, мин һеҙҙе ебәрмәйем! — ти. Ҡолас йәйеп тора. •Ә мин уға ҡаршы торорга, уның менән яуаплашырға оялам. Шул ваҡыт ул миңә ҡапыл ташланды ла йомшаҡ бәләкәй ҡулдары менән минең ыке бпттәп ҡыҫып:

—    Их, мнн Һптго писек яратам, ө һпн белмәйһең! — тине лә, атылып, залға нпеп юғалды. Мин аптырап бер урында баҫып ҡалдым. Ишек яғына ҡараным. Ул күренмәй ипе. Минең тубыҡтар ҡалтырай, кеше килер төҫлө, Пванов ҡайтып килеп, «ни эшләп тораһығыҙ?» тин әйтер төҫлө күренә. Шул тәьҫир аҫтында мин тиҙ генә әйҙәп ■ығып, Заводскон урам буйлап иптәштәрем яғына киттем. Минең арттан Нипа ҡарап торгап кеүек йәки ул минән ҡолған йәки илаған төҫлө. Ә урамда осраған кешеләр был ваҡнгапы белгән кеүек тойолалар. Мнн башты һаман түбән баҫып атланым. Ләкин Нинаныц шәүләһе һаман минең артта, «их. мин һине нисек яратам!» тигән һүҙе һаман ҡолаҡта ппе. Ләкин ул турала мин һаман аҡылды йыйып ала алғаным юҡ ипе әле.

Шул топ йомшаҡ ҡулдар тағы мппең башты һыйпанылар, эҫе һулыштар тағы мипең биткә бәрелделәр. Ҡаты

ь уҡҡа н йорәктәр тагы минең һул яҡ кәүҙәне баҫтылар-. Ләкин ул топ мпп йоҡоло түгел ппом...

Беҙ бөгөн тәҙрәһеҙ, ташландыҡ һалҡын оиҙә ятабыҙ, тәҙрәләрҙән һалҡып ел бәрә, ямғыр тамсылары тамалар. Иртәгә һуғышҡа ппэ торған минең интәштәрем, Һаташа-! штаны, ауыр тоштәр күреп йоҡлайҙар. Минең иптәшем 1 )айғужа ла йоҡлай. Мин уның арҡаһына терәлеп, һөйок-ло Инна тураһында, тегеүсе Иванов семьяһыпда үткәргән ай ярым гумер тураһында уйланам. Ул миңә йылылыҡ <шрә. Байгужаның арҡаһы баҫҡан ауырлыҡ Ннпаның ҡы-ҙыу тәнле ауырлығын иҫкә тошорә. Мпн иркәләнеп күҙҙәремде йомам: бөгөн йәкшәмбе кон. Мин Быҙаулыҡта, тегеүсе Иванов ойондә, карауатта ятам. Ә минең эргәмдә Инна ултыра...

Еыга тиклем ул турала уйларға ваҡыт юҡ ипе. Богон тәҙрәһеҙ, ташландыҡ өйҙә, һалҡын ҡышҡы тондә мпн ул турала оҙаҡ уйланым...

Иртәгә ни булыр? Ҡайҙа булырбыҙ?., һуғыштамы әллә башҡа урындамы? Ул турала богоп уйлағы килмәй. Ә Ни-иппы уйлауы рәхәт. Ул уй мепәп йоҡла у ы ла рәхәт. Соп-КИ ул ЙЫЛЫЛЫҠ бирә...

ИКЕНСЕ БҮЛЕК

Байғужа уята:

—    Булат! Булат! Тор ипде!..

Мнн ирсяеп кенә күҙҙәрҙе асам. Биткә һалҡын ел бәрелә. Бөтә һалдаттар торғандар. Шатыр-шотор йыйына-■ мр. Мин ҡуҙғалам, аяҡтар, тәндәр ауырталар. Аяҡ бик ныҡ ойогап. Уны күтәреп булмай. Ике ҡуллап ыуам. \яҡҡа баҫам. Көп яҡтырған. Тирә-яҡҡа ҡарайым. Беҙҙең, ятҡан ой ҡот осҡос йәмһеҙ, стеналары ҡара, түшәмдәре емерелгән, стеналары соҡолған, беҙҙең аяҡ осонда гыпа, кирбес ономдәре ята; торгас, бик ныҡ итеп кирелдем. Ҡулдарҙы һелктем. Тәи әҙерәк ецеләйгәп кеүек булды. Сумка, патронташтарҙы бәйләй башлайым. Байгужа:

—    Быпа бер котелок һыу .килтерҙем. Шуга мансып I пхарп ашайыҡ әле,— ти. Беҙ, сохариҙе унап-быпап ҡабын елгәрмәнек, тышҡа сығырга команда булды. Кейем-шрҙөп еүеш, һаҫыҡ еҫтәр килә. Аяҡтар атларға телэмон-,аР- Сумка, патронташ, мылтыҡтар яурынды ныҡ баҫа-•'Ч|р. Бплгә таҡҡан корәк, фляжкалар, -подсумкалар, ҡа-

2 Т

йышты баҫыа, билде ауырттыралар. Китке килмәй, бер йылы урынга ипеп, йоҡлағы килә. һор кемдә баҫынҡы, ауыр кәйеф, теләр-теләмәҫ кенә ҡарлыҡҡан тауыш менән һөйләшәләр. Күҙ ҡабаҡтары шешенгән, яурындар төшкән. Йәш кенә биттәргә ҡобараһы осҡан ҡарт төҫтәр ингәндәр. Ботә кешенән алда, бөтә кешенән күп һөйләшә торған Новиков та бөгөн һөйләшмәй. Ҙур ауыҙын асын иҫнәй-иҫнәй баҫҡыстан түбән төшә.

Погон туңдырмаған. Ҡар ҙа яумаған. Түбән һалынып төшкән болоттарҙан оҙлөкһөҙ ваҡ тамсылар һибеләләр...

Местечконыц беҙ ҡунғап өлөшө, ысыплап та, ташландыҡ бер местечкоға оҡшагап. Күптән түгел быпда һугыш булған, тиҙәр. Снарядтән емерелгән стеналар, пожарҙап карайган өйҙәр, асыҡ түбәләр күңелгә шомлоҡ бирәләр, һис бер урында күңел туҡтарлыҡ күренеш юҡ. Тик бер йортта артиллерия туптары һәм уның обоздары күренә. Уның эргәһендә бер часовой Йорон тора.

Беҙ, һибәләп торған ваҡ ямғыр аҫтында местечконы ■сығып, өс-дүрт саҡрым баргас, таш юлдан һул яҡҡа урмай буйынан киттек. Юл бысраҡ, ике яғы һоролгән. Шуның араһынан барабыҙ. Тош алдынан кон аяҙайып китте. Ҡояш күрепде. Әллә беҙ тирләгәпгоме, әллә ысынлапмы, һауа йылынған кеүек булды. Юл ауыр. Аяҡтар талалар, һалдаттар һойләшмәйҙәр, һор ваҡыт аяҡ аҫтына гына ҡарап баралар. Тигеҙ ер, ҡомлоҡ, урман... һәр урында береһенә береһе оҡшаған күрепештәр күҙгә бәреләләр. Башта бүтәп уй юҡ. Алга ҡарайбыҙ, һуғыш ҡайҙа? Алыҫмы? Берәү ҙә белмәй. Сөнки барыбыҙ ҙа һуғыш осон яңы кешеләр. Барыбыҙ ҙа яңы алыпгап һалдаттар. Барыбыҙ ҙа беренсә тапҡыр һуғышҡа киләбеҙ. Ҡалай һуғышалар, нпсек һуғышалар, беҙ ул турала тулы картина Опрә белмәйбеҙ.

Алыҫта һауала аҫылынып торған бер шар күренә. Үҙе күгелйем, үҙе ҡаҙылыҡ кеүек кәкерерәк; беренсе күргән һалдаттар:

—    Ҡара, ҡара, инмә икән ул? — тиҙәр, ҡанһы берәүҙәре тоҫморләп кенә яуап биреп маташалар:

—    Ул фроиттагы нәмә. тнмак, фронт яҡын.

Беҙҙең взвод командире Шишков, бик белгән кеше булып:

—    Ул аэростат, унан дошмандың позицияһын ҡарайҙар,— ти. Шул ыңғайға күмәк тауыш:

—    Фронт! Фронтҡа етәбеҙ!..

Бер юлы ҡабатлана. Бото күҙҙәр шул шнрга ҡарап баралар. Беҙ ҡалҡыуыраҡ урынға менгәс, алыҫтан бер ҙур ауыл күренде. Теге шарҙан алыҫтараҡ тағы ла бер шар күренде. Шул ваҡыт беҙҙең баш осонан, шул яҡҡа ҡарап, бер аэроплан шаулай уҙҙы. Шул ҡалҡыуҙа беҙҙе хәл йыйырға, тәмәке тартырға туҡтаттылар. Мылтыҡтарҙы биш тағанлап ҡуйҙыҡ та, юл буйындағы һарғайған еүеш үләндәр оҫтопә теҙелешен ултырын, тәмәке тоҡандырҙыҡ. Шул ваҡыт бер яҡтан, бик алыҫтан, горҫ-герҫ иткән һаңғырау тауыштар ишетелә башланы. Улар ер аҫтынан килгән кеүек булалар. Уларҙың ҡайһы берҙәре яҡын ишетелгән кеүек булалар.

— Туп тауышы! Туп тауышы!..— тиҙәр. Шул һүҙҙәр күңелгә ҡурҡыныс һалалар. Теге алыҫтан ишетелгән тауыштар был ауыр шомдо тағы ла косәйтәләр. Иорәк һикерә, шыу итә. һалдаттар әкреп, баҫыпҡы һөйләшәләр. Бер-береһепә тәрәп мәғәнә менән ҡарашалар. Ләкин уларҙың ҡараштарында ниндәйҙер бер ярҙамһыҙлыҡ, ышанысһыҙлыҡ, емотһоҙлок бар. Гүйә, уларҙың аҫтындағы ер, теге алыҫтан ишетелгән һаңғырау тауыш менән уйылып, ителеп бара. Улар уйылып түбән тошәләр. Түбәнгә, тәрәягә төшәләр. Һәр кем тошо. Берәүҙең дә берәүгә ярҙамы юҡ. Ш ута күрә бер кем дә берәүгә лә өндәшмәй, бер кем дә ярҙам котмой... Ниндәйҙер бер упҡьгп бөтә донъяны үҙенең сикһеҙ тәрәнлегенә тарта. Гүйә, бото допъя йотола, ботә кешеләр йотолалар, гүйә, бото кешеләр үҙҙәренең төп-Цоҙ упҡынға йотоласагын алдан белеп йотолалар, шуға хоком ителгәндәр...

Шул кәйеф менән баяғы ҡалҡыуҙан күренгән местеч-коға килдек. Ул корпус штабы ине. Унда тормош ҡайнай. Унда әллә пи тиклем обоз, интендантство, красный крсст палаткалары, столовойҙар, сәйханалар, ғәскәри лавкалар...

Килеү менән боҙҙо ергә ҡаҙылған землянкаларға урынлаштырҙылар. Землянканың эсендә яңы гына түшәлгән һаламдар яталар. Консерва һауыттары, напнрос коробкалары ҡалдырғандар. Күрәһең, беҙҙән элек кенә беҙҙең ншо кешеләр бында булып киткәндәр. Беҙҙе красньтй крест палаткаларыпа алын кпдделәр. Егерме бишәр дана папирос, берәр һауыт печенье, конверт, ҡагыҙ, ҡәләмдәр, модитвенниктәр өләштеләр. Шупап һуң, столовойга алып барып, йылы һурпа, дөго бутҡаһы ашаттылар, яртышар бутылка ҡыҙыл араҡы өләштеләр. Был беҙҙең өсөн көтөлмәгән бер хөрмәт булды.

29

Ҡанһы бер иптәштәр сәйханаға киттеләр. Беҙ землян-кага ҡайтырға булдыҡ. Уга сәбәпсе Новиков булды. Ҡыҙыл араҡыларҙы ҡулга алгас, ул беҙҙе йыйпап алды ла: — Иптәштәр, барыбер иртәгә фронтҡа китәбеҙ, давай бөгөн дер һелкетеп, күңел асайыҡ,— тине. Риза булдыҡ. Землянкаларға ҡайттыҡ. Биҙгәкле рәүештә консерваларҙы ватып, шешәләрҙе асып, мәжлес әҙерләргә тотоддоъ. ■ л арала баш осонда күмәк аэроплан тауыштары ишетелде. Штабҡа яҡып урында йөрәк өҙгөс бер снаряд ярылды. Беҙҙең землянкалар эргәһендә бер рәттән ос-дүрт бомба ярылды. Улар ҡара тупраҡ фоптандарып һауаға күтәрҙеләр. Уның балсыҡтары беҙҙең землянкалар өҫтонә яуҙылар. Беҙ барыбыҙ ҙа бөтә к особоҙ менән ергә ятып, баштарҙы ҡулдар менән тыгыҙ итеп ҡаплап, землянка стеналарына Һыйындыҡ. Беҙҙәп уҙып тағы ла бер писә урында бер-бер артлы биш-алты бомба шартланы. Шул арала «еҙҙән алыҫ түгел, беҙҙең батареялар, вууу... вуууу... итеп, ҡайҙалыр ата башланылар. Беҙ һамап ергә түш менән йәбешеп, стеналарға һынынабыҙ. Атыу, шартлау ботто. Югарыла аэроплан тауыштары ла туҡталды. Тышта сыр-сыу тауыштар ишетелә башланы. Беҙ һаман да ятабыҙ.

' Буранбай землянканың ишегенә барый ҡарай:

—    Кешеләр урамға сыҡҡандар,— ти. Беҙ ҙә ҡурҡа-ҡурҡа ғына, әкрен генә ҡуҙғалабыҙ. Беребеҙҙең артынан беребеҙ ишек эргәһенә киләбеҙ. Йөрәктәр сығып баралар, быуындар ҡалтырайҙар. Барыбыҙҙың да төҫтәреиеҙ ап-аҡ ҡағыҙ кеүек булғандар. Ирендәр кипкән, күкрәктәр кы-ҫылгандар, күҙҙәр кәртәләренән сыҡҡандар.

Бер аҙ торғас, беҙҙең сәйханаға киткән иптәштәр юге-решеп ҡайттылар. Ҡурҡышҡандар, ап-аҡ булғандар:

—    Был осҡан немец аэропландары булғандар. Шулар бомба ташлағандар. Беҙҙең сәйхананың тәҙрә тобөнә бер бомба тошто. Бөтә тәҙрәләре селпәрәмә килде. Сыуашаев шунда үлде...

—    Сыуашаев үлде?!

башланыҡ.

— Эйе, Сыуашаев үлде. Ул тәҙрә төбондә ултыра ине, уның сумкаһын аҡтарып алып киткәп. Ҡулына тотҡан стаканы стенаға барып бәрелде лә сәсрәп китте. Уҙе оҫтәл агтьша йығылды. Беҙ ҙә^ өҫтәлдәр аҫтына яттыҡ. Беҙ тороп сыҡҡанда, ул йән биргәйне индә.

Бөтәбеҙ ҙә һикереп торҙоҡ. Тегеләрҙән тағы ла һораша

30

Х'ның сумкаһын, нәмәләрен алын уртаға ҡуйҙыҡ та бөтәбеҙ ҙә йыйылып уйға ҡалдыҡ:

—    Ауылына хат яҙырғамы, юҡмы?

—    Хәҙергә яҙырға ярамаҫ!

Фронтта үлһә, бор хәл ппе. Исмаһам, фронтҡа ла ■барын етмәне бит!

Асылған араҡылар эселмәне, консервалар ашалманы. Парыбыҙ та тәмәке артынан тәмәке тоҡандырып тарта башлайыҡ, хәҙер (лдуашаев тураһында һөйләмәйбеҙ, сөнки уның тураһында һөйләүе ауыр.

ОСОНСО БҮЛЕК

1оп. Көнбайыш яғы куҙ күреме ерҙән ҡып-ҡыҙыл булып яна, Поҙар саҡрым һуҙылғап өлкән янғындан күтәрелгән осҡондар кеүек, оҙлокһоҙ атылған ракеталар югары менәләр ҙә күҙҙәрҙе сағылдырып һүнәләр. 'Горлө урындарға косло нурҙарын атҡан прожекторҙар оҙон телдәре менән һауаны айҡайҙар, һауанан алып ерҙәргә һибәләр. Кмрҙап караганда, фронт сикһеҙ ут диңгеҙе кеүек йәйе-.'И'11 нта. Оҙлокһоҙ нытырҙаган мылтыҡ, пулемет тауыштары, ҡайһы ваҡытта һирәк, ҡайһы ваҡытта бик йыш атылған тун, бомбаларҙың ярылыуҙары, ҡайҙалыр ерҙең оморелеүен, иҫәпһеҙ кешеләрҙең ер аҫтарында ҡалыуҙа-рыя куҙ алдына килтерәләр.

Һеҙҙе 258-со Пошехонский полкка билдәләнеләр. Ул полк ҡайҙа? һуғышып ятамы әллә берәй урында беҙҙең килеүҙе көтәме? — Һеребеҙгә лә әйтмәйҙәр. Беҙ ут диңгеҙенә таоан, оҙлокһоҙ мылтыҡ, пулеметтар шаулаган, туптар гөрһөлдәгән яҡҡа барабыҙ. Тон ҡараңғы, аяҡ аҫты бысраҡ. Боҙҙо әллә юлдан, әллә соҡорҙан алып баралар,— белгән юҡ. 'Кийҙа барһаң да, аяҡ аҫтары соҡолған, ҡайылғандар...

Марат урманы эргәһендәге емерелгән завод эргәһенә килеп туҡтаныҡ, һирәк мнрәк аҙашҡан нуляләр беҙҙең баш остарынан мыжлап үтәләр. Һор бер выжлаған пулягә беҙҙең бер нисобеҙ ергә ятабыҙ.

Позиция яҡын, тиҙәр. Байғужа, Новиков, Буранбай — беҙ дүртәү бергә барабыҙ. Прожектор яҡтыһы төш-кән саҡта, мин уларҙың йоҙҙэренә ҡарайым. Уларҙың көҙҙәре ҡағыҙҙан яһалған манекенгә оҡшаған. Беҙ Һөйләшмәйбеҙ. Беҙҙең күҙҙәр ҡыҙыл ут диңгеҙенә текәлгән, аяҡтар, оеҙҙец теләктән тыш, кешеләр ағымы менән бергә

31

ШУЛ яҡҡа табан атлайҙар. Беҙҙә үҙ башыбыҙ, үҙ Уйыбыҙ, үҙ аҡылыбыҙ юҡ. Беҙ, гүйә, әллә ннндәи ум ихтыяры

пк бирелгән йәнле ҡурсаҡтар. Беҙ шул    а    ҡайтыу

т] I ла быз Хәҙер, хәҙер беҙ шунда йотолабыҙ. Беҙгә каитыу юГБе^ә яцыкан .т?тҡа ҡайтыу юҡ. Артта -калган тормош гүмер. үтелгән юлдар тош кеүек иәки күҙгә сашльга кеүек «» КИ «лдыва кпләлар.    »

йәндәребеҙ юҡ Улар күптән беҙҙән киткәндәр. Хәҙер беҙ шуТтепһвДлгкып^Рк«о менон, шупын маг.и,в меиев

ге” «ец    барыһы    ла    воаобравецтор. Барыһы

ла йәштәр. Беҙ познциявыв каиҙан башлашш, ка»ҙа тяүы тураһыида бер нәмә лә аңламайбыҙ. Олск беҙ пугыш ты былай уйлай торғайныҡ: бер яҡта бе?ҙең ^кор^тора, нкенсе яҡта дошман ғәскәре тора. Ко^™/У^һы яҡ ша башлайҙар. Шунда үләләр, яраланалар Ҡанһы я* КүЦ ҡырылһа, шул яҡ еңелә, еңгән яҡ штыктар менән, ура ҡысҡырын барып, уларҙың ерҙәрен алалар оула...

У? Бер УйТтыраҡ урынға килгәс, беҙҙе туҡтаттылар, һөр ике Һалдатка «ле тимер сыбыктар,ао ашлаигаи ро-гаткачар күтәрергә ҡуштылар. Беҙҙең елкәгә мылтыҡ йөҙәр' патрон; арҡала аҙыҡтар, нәмәләр менән аҫьглган

вещевой мешок, билдә корәк, "⁰ДСУ^ лә^беҙҙең йәш,

Ж

„ҫтв„ еҙлокһеҙ һибәләи «Рҫаиии^Р ®;',г,1

тактктаГһәр мкяут кетелгаи үлем куркыоыстары беҙ-“™»;»Р,е таты ла кыүал.р, һулыштарҙы 6ыУ»л«|т тпүдтшй ауыр, шундай ҡурҡыныслы минуттарҙа, һөр т!нм Һәр Һулыш һаналған секундтарҙа сәнскеле сыоыҡ-^ рТап у^ашГьфылған ос-дүрт ботлоҡ гаткаларҙы күтәреп барырга карэк имеш.

32

лар менән онотолдолар. Рогаткаларҙың ауырлығы тәрәп упҡындарға тарта. Хәҙер алдағы ҡыҙыл уттар, баш осонан һыҙғырып үткән нулялэр үлем алдында күренә торган шәүләләр кеүек кенә булып күренәләр. Старшин унтер Кудряшов мппең яңаҡтарға һуҡҡанда, күҙҙән уттар күренгәйнеләр. Хәҙер Сыл уттар ҙа күҙҙән сыҡҡан ҡыҙыл уттар кеүек тойолалар.

Беҙгә туп-тура ҡараған прожектор нурҙары күҙҙәрҙе сағылдырҙы. Уның артынан донъя ҡап-ҡараңғы булды. Ҡапыл ғына яндағы иптәштәрҙе ло күреп булманы, күҙ һуҡырайған кеүек булды. Шуның артынан баш осонан һауаны ярып снарядтар выжлап үттеләр, беҙҙән үтен алыҫ түгел ерҙә ер һелкетеп ярылдылар. Шуның артынан бер-бер артлы гожләп снарлдтәр үтәләр, йорәк өҙгөс тауыштар менән ярылалар. Команда булды:

— Таралығыҙ! Ятығыҙ!..

Беҙ, йәшендән өрккән һарыҡтар кеүек, югерешеп таралдыҡ, ҡайҙа тура килде, шунда яттыҡ, һәләкәтле кос-тәр мопоп снарлдтәр бер-бер артлы ярылалар, торлө урындарҙа ярылған сңарядторҙәң кәҫтәренә ер бәүелә, ыңғыраша. Гүйә, беҙ сикһеҙ, төпһөҙ диңгеҙ өҫтондә ваҡ, бик ваҡ юнысҡылар кеүек йоҙәбеҙ, йәки, көсло дауылдарҙа осҡан ҡамғаҡтар кеүек, күтәрелеп барабыҙ, йәки, тәрән һыу төбәмә, ҡараңғылыҡҡа тошкәп ваҡ ҡомдар кеүек, төпкә, тәрэпгә ҡойолабыҙ, бер хәрәкәт, бер нәмә, бер үлән беҙҙең ихтыярыбыҙҙа түгел. Хәҙер минең әргәлә кешеләр юҡ. Ниндәйҙер һоро түмгәктәр ут яҡтыһында минең күҙгә салынып ҡалалар. Ауыр снарядтәр баш осонан түбәнгә үткән саҡта, үҙенең һөйләргә мөмкин булмаған көсө менән һауаны ярып үткәндә, уның, ҡорос кеүек, һауаны ҡырҡып үткән әсе тауышы үҙе менән йәнде бергә алып китә. Ул артта ярылған саҡта, тупраҡ фоптапы менән бергә йәп до күтәрелгән кеүек була, бор-писә секундтан һуң гиил ла үҙеңдең барлығыңды һиҙәһең...

.13

Пор аҙҙай атыу туҡталды. Прожектор яҡтыһында күренгән һоро түмгәктәр һаман ҡуҙғалмайҙар. Мни дә ҡуҙғалмайым, күҙемдең ҡыры мепән генә түште ергә терәп ятҡан килеш ҡарайым. Әллә үлгән кешеләр, әллә туптар аҡтарын ташлаған балсыҡ өйөмдәре... Хәҙер мин юнәлеш-те белмәнем: фронт алдамы, арттамы?.. Төрлө яҡтан өҙлөкһөҙ һуҙылған прожектор нурҙары күҙҙәрҙең ҡараштарын үҙҙәрепә юнолтәләр ҙө, улар һүнгән саҡта, күҙҙәр дом һуҡыр булын торалар.

2 Заказ 114

Хәҙер мин яңғыҙ. Ҡайҙа барырға? Ҡайҙа юл алырға? һис мөмкин түгел. Алыҫта туп тауыштары ишетеләләр. Мылтыҡ, пулемет өҙлөкһөҙ эшләп. Аҙашҡай пулялар баш осонан үтеп, әллә ҡайҙарға сумалар. Бер аҙҙан взвод ко-мандпре Шншков югереп уҙҙы. Команда бирә: — Таралышып, имгәкләп алға шыуығыҙ! Бында ҡалҡыу урып. Прожектор күҙе күрмәһен!

Күп түмгәктәр ҡалталар. Хәҙер артта ыңғырашҡан тауыштар ишетелә, улар бер нисә урында ишетеләләр... Иптәштәр иҫкә төшәләр: Байғужа, Буранбай, Тимеров, Юлдашев һәм башҡалар... ыңғырашҡан тауыш, ниңәлер. Байғужа тауышына оҡшай. Мин шул яҡҡа ҡарап шыуышам. Тауыш яҡын, ләкин табып булмай. Өйөлгән балсыҡтар, соҡорҙар ҡамасаулыҡ итәләр. Теге тауыш соҡор эсенән ишетелгән кеүек була. Соҡорға төшәм. Уның эсе һыу, кире сигенәм. Тауыш яҡын. Ләкин ҡайҙалыр ыңғыраша. \нап алыҫ түгел тағы ла бер тауыш ишетелә. Ҡайһы яҡҡа барырға белмәйем... Тағы ла прожектор яҡтыртты. Уның артынса күҙ һуҡырланды. Ергә йәбешеп бик оҙаҡ яттым. Тағы да тыңлайым. Теге тауыш хырылдап ишетелә башланы. Тағы ла шыуыштым. Ул минең артта ишетелә бага-лапы. Кире эйләндем. Минең ҡул тупраҡлы шинелгә тейҙе. Ныгытыбыраҡ ҡараһам, ярты кәүҙәһе тупраҡ менән күмелгән бер кеше ята. Ул тас салҡан ятҡап.

— Ранеп булдыңмы? Ҡайҙан ранен булдың? — тнп әкрен генә һорашам. Ул ыңғыраша, һүҙен әйтә алмай. Башын һыйпап ҡараным. Ҡул еүешкә тейҙе. Прожектор яҡтыртҡанда, мин уның йөҙөнә ҡараным. Тупраҡ баҫҡан йөҙҙәре ҡан менән һылашҡан. Тапауы күренмәй, бер күҙен ҡан менән бергә тупраҡ ҡаплаған. Бер күҙе йомолған. Фляганы табып, ауыҙына һыу һалдым. Ул уйы йотманы, һыуҙар ирепдәренәп ауыҙ ситенә ҡойолдолар. Ул хәҙер ыңғырашмай, күкрәктәрен ныҡ ҡалҡытып хырылдай... Ул һуңғы мннуттарып үткәрә.

Алда команда тауышы ишетелә. Кемдәрҙер ҡуҙғалып алга баралар. Мнн дә улар артынан китәм. Ләкин иптәштәремдең береһе тураһында ла хәбәрем гоҡ. һәр кем алға бара, бер кем бер кем мепэп дә һөйләшмәй. Бер аҙҙан һуң емерелгән таш стеналар буйына килеп йыйылдыҡ. Хәҙер пуляләр беҙгә бик йыш кпләлэр. Беҙгә ошопда ышыҡланып торорга, ҡысҡырып һөйләшмәҫкә, тәмәке тартмаҫҡа ҡушалар. Ләкнп берәүҙең дә башында һөйләшеү, тәмәке тартыу уйы юҡ, берәүҙең дә башында үҙ аҡылы, үҙ уны

ю к Улар артта, снаряд соҡорҙары араһында ҡалғандар,

I ара ер фонтандары менән һауаға осҡандар,

Минән алыҫ түгел Новиков тауышы ишетелә. Мин шул м 1,1,;| Г>арам. Байгужа ла, Буранбай ҙа Новиков эргәһен-д.| Мин барып Новиковтың еңенэн тартам. Ул аңра кеше кеүек миңә оҙаҡ ҡаран тора:

1 иш иҫәнме?

I о» ш *л Һүҙ ми., бергә эйәләшәбеҙ. Ул арала команда б\лн Керәм Пером стена буйынан түбән тошолор. Беҙ бер-беребе ми гагытып кешеләр артынан китәбеҙ. Бор аҙ бар-I ас, тир канау га тишәбеҙ, беҙгә эйелеп барырға ҡушалар. Канау мг губыҡтап һыу. Күп урыны тайҙыра. Тайған сами мнелпктар шалтырайҙар. Канауҙың ҡанһы ере тә-|С11|, спӘһы ере һай. Хәҙер ракеталар яҡынайҙылар. Бер-оср н|п ни күтәрелгән ракеталар канау әсен кендөҙгө ке-\ • I, м е I ю[м л тр, Иуляләр баш осонан выжлап үтен торалар.

'Каныл ут асылды. Оҙлокһоҙ пулеметтар эшләй башланы 1.11г Иулнлор, косло лмгырҙар кеүек, баш осонан ағыла (ионланылар Улар еңел снарядтар менән бергә оҙатылдылар. Бел гаIы ла һыулы канауҙарға һуҙылып яттыҡ. Баш осонда шрапнелдәр ярылалар. Еңел сяарядтэр, канауҙың и I р.шп һәм артына оҙлокһоҙ төшөп, ерҙәрҙе аҡтаралар ҙа, уларҙың ярсыҡтары торло тауыштар мепәп ситкә һибә ы I «р С.наряд косо менән һауага күтәрелгән батҡаҡтар, боҙ ямғыры кеүек, өҫтәргә яуалар. Өҙлокһөҙ ярылгап туп-1арм еүеш канауҙар ишеләләр. Ерҙәр бәүеләләр, һауалар шомло тауыш менән һыҙғыралар.

Бер аҙҙан пулеметтар, туптар тағы ла тындылар. Ьп-р ч, а И.1.Иан мылтыҡ тауыштары гына ҡалдылар. Ләкпп IмI,г Iа ‘шр һа\ллл йоҙәләр, нур сәсәләр. Беҙ таты ла ка-

на\ I« \ ....... алга атланыҡ. Бер йылға буйына тошток.

111а.| I н (»ч н м11.да |;лпа\ юҡ, Уның тәпәшәк кенә яры буй-• н и әйе 101НОН алга барабыҙ, яр буйында ташланған мыл-I м к Iар, үлгән аттар, кеше кәүҙәләре күренәләр. Әкрен илт тар һыуҙың баҫмаһына сыҡтыҡ. Немецтәр, белгән 1.гүе1., баҫмаға аталар. Иуляләр выжлап торалар. Баҫма

тирәһепд........... яҡын үлгән һалдаттар яталар. Көрәк-

35

тпр М1 п.>н биттәрҙе ҡанлай баҫманан сыҡтыҡ та тағы яр 11■ • м Һирәк ағаслыҡтар араһынан уң яҡҡа киттек. Бер аҙ барғас, тағы ла тәрәп капауға төшток. Канау буйында,

2*

аҙым һайып тип әйтерлек, үлек кәүҙәләр осрайҙар. Улар һыу эсендә яталар. Беҙ уларҙы тапап уҙабыҙ.

Шул канау буйлап, өҫтонә тоҡтар ойолгәп окопҡа килеп еттек. Был алғы позиция ипе. Беҙҙе роталарга, взводтарға бүлделәр. Беҙ бпш кеше айырылышманыҡ. Етенсе ротаның пкепсе взводында ҡалдыҡ. Беҙҙе эсенә ҡомдар тултырылган тоҡтарҙан яһалған блиндажға индерҙеләр.

—    Богөпгә дежурить итмәҫһегеҙ, ял итегеҙ! — тинеләр. Өшәләккә ҡамалған ҡуяндар кеүек ҡурҡып, бөршәйешеп, блиндаждың төпкөлөнә инеп ултырҙыҡ. Һис өҙлөкһөҙ мылтыҡтап аталар. Окоп эргәһендә бомбалар ярылалар. Ваҡыт-ваҡыт пулеметтар ҙа таҡылдап ала. Беҙҙең окоп тапҡырынан немецтәрҙең ауыр снарядтәре геүләп, артҡа, беҙ килгән яҡҡа осалар. Беҙҙең яҡтан килгән спа-рядтәр ҙә немец окобына табан уҙып ярыла.

Блиндаждың эсе һыу. Ергә ултырһаң, артҡа һыу үтә. Шул сәбәпле сүкәйеп кенә ултырабыҙ, һәр бер шартлаған бомба, һәр бер баш осонан уҙған снаряд беҙҙең блиндажга төшөр төҫло. һәр береһендә күҙҙәрҙе йомабыҙ, тоҡ стенаға нығыраҡ һыйынабыҙ, һөйләшкән юҡ. Тамаҡтар кипкән, һыу һораған юҡ.

Алгы дозорҙан ҡайтҡан бер һалдат беҙҙең блиндажға килеп инде:

—    Әллә яңылармы? — тине. Беҙ:

—    Шулай,— тинек. Ул әкрен генә тәмәке тоҡандырҙы, һөйләнә башланы:

—    Бына бер ай була инде, ошо позицияла ятабыҙ. Бында бик ҡаты һугьпп булды. Ике-өс көп генә элек немоцтәр ике тапҡыр атакаға килделәр. Беҙҙекеләр кире ҡайтарҙы. Был бик әшәке урып. Ход сообщепияһы уңайһыҙ. Кухня килә алмай, һалдаттар асығалар. Артҡа аҙыҡҡа барған кешеләрҙең күбеһе һау ҡайтмайҙар. Әле генә немецтәр ике тапҡыр бик мул күстәнәс ебәрҙеләр. Моғайын, һеҙҙе ҡаршылағандарҙыр әле. Булыр ул, булыр.

Уның һалҡын ҡап менән шундай фажиғәле күренеште ябай бер ваҡиға итеп кенә, әкрен генә һөйләүе беҙҙең өсөн бик ят тойолдо. Гүйә, ул ошо окоп эсендә пулялэр, спа-рядтәр араһында тыуған да, уға бер нәмә лә булмай: уға пуля лә теймәй, уны снаряд тә алмай. Ул ошо тормош өсөн генә яралған. Беҙ уның һүҙенә ҡатышмайбыҙ. Сөнки беҙҙә телдәр юҡ. Улар бәйләнгәндәр. Улар һөйләмәйҙәр. Теге ҡарт һалдат беҙҙән ашарға һораны:

— һеҙ арттан килгәнһегеҙ, берәр һынын икмәгегеҙ юҡмы? — тине. Новиков сумкаһын аҡтара башланы. Теге / һалдат шырпыһын сыйыл яҡтыртты. Беҙгә берәм-берәм ’ ҡорап сыҡты:

Йәштәр, йәштәр икәнһегсҙ...— тине. Новиков уға ҙур киҫәк икмәк бирҙе. Уның рәхмәтенә ҡаршы Новиков тарафынан шулай уҡ бер һүҙ әйтелмәне. Теге ҡарт икмәкте ашап бөттөмө, юҡмы, әллә бет тыштағы дәһшәтле гөрһөлдәүҙәргә ҡарап һиҙмәнекме — ул хырылдап йоҡоға китте. Гүйә, уның осоп ботэ урында тыныслыҡ. Гүйә, тышта яуған пуляләр, осҡан ауыр снарядтәрҙә теге һалдаттың әше юҡ. Ә беҙ һәр бер һыҙгырган пуля но. һөр бер өҫтән үткән снарядте бөтә ҡурҡынысы менән эстән кисерәбеҙ.

Ер ыңгыраша, һауа шомло тауыш менән һыҙғыра...

ДҮРТЕНСЕ БҮЛЕК

\

Полыпа яланы. Урал яланы кеүек, ҡатлы, ҡалып тиреле түгел. Йоҡа тиреле кеше кеүек, бер спртһәң, ҡапы сыга: бер ауыр спаряд соҡор ҡаҙыһа, ҡоҙоҡ сыға, бер метр окоп ҡаҙыһаң, һыу сыгһ. Ҡшп булһа, ярты аршын, бер сирек тәрәнлектән дә һыу сыга. Шуның оҫтәуепә өҙлөкһөҙ яуган яыгыр ор оҫтөн һыу менән күпсетә.

Бына беҙ шул урында окоп ҡаҙып, немецтәргә ҡаршы позиция тотоп ятабыҙ.

Йылдың һәр сезонына ҡарап, хайуандар, йәнлектәр тоҫ алыштыра белә, тиҙәр. Еренә, урынына ҡарап, окоптарҙы ҡаҙырга ла хәйләһен тапҡандар. Нсмсцтең һуғыш тохпп-каһы, окоптың насарлығынан файҙаланын, рус һалдаттарын күп ҡыргап. Атака саҡтарында ул олон: тағы ла ике тапҡыр артҡан. Ул факт рус гәскэре осоп, бер яҡтан, сәлби һөҙөмтә бирһә лә, икенсе яҡтап, ижади һоҙомтә тыуҙырған. Рус һалдаттары араһынан ниндәйҙер бер ихтирағсы табылгап. Ул тегендә, бында тәгәрәп ятҡан үлектәрҙе торо кешеләрҙе һаҡлау осоп ышыҡ итергә мөмкинлек тапҡан. Бының өсөн тәбиғәттең дә ҡулан момепттәрс бар: Поль-ша ҡышы — копдоҙ ҡарлы ҡатыш ямғыр яуа, кис меиәи һыуыҡ тошкәс, ул ябалаҡ ҡар киҫәктәренә әйләнә, ер туңа, батҡаҡтарҙы ла туңдыра. Көндоҙ тағы ямғыр яуып, ер өҫтон бысрата... һауа шулай бара.

Шул һауаның торло момепттәренән файҙаланырға мом-кнн. Шул момкпплекте файҙаланғандар: һәр кис үлектәр-

38

н' ташый, ике рәт итен һалғандар ҙа, шуларҙың араһына батҡаҡ тултыргандар. Ул тонғо һалҡында таңға тиклем туңған. Уны тағы өҫтәгәндәр, тағы ла өҫтәгәндәр... һәр коп өҫтәлә тора, һәр кон туңа тора. Ул кеше әһелен йорөр-лөк стена-окоп булған, һуңға табан полотноларҙан тоҡ тектереп, уларҙың эҫтәренә батҡаҡ тултырып, шул тоҡтарҙан окоп ойә башлағандар.

Беҙҙең яҡтан окоп һәм уның блиндаждары шул ике торло материалдан тора ине.

Шуға күрә, окоптың топ нигеҙендә кешеләр — йәғни үтек кәүҙәләр яталар. Уларҙың ҡайһылары ҡабырғалары менән, ҡайһылары арҡалары мөвән, ҡайһылары йоҙҙәре' менән яталар. Ләкин үлек кәүҙәләрҙең береһе лә позициялағы Һалдаттарға ерәнеү яғынан да. ҡыҙғаныу яғынан да иҙ тиә, бик әҙ генә лә тәьҫир итмәйҙәр. Еүеш балсыҡ ме-НӘ11 бергә Iуңған күп баштар окоптың әс яғына ҡарап яталар Уларҙың к\ лҙәренә, танауҙарына тупраҡтулгап, ауыҙ-ыры асыҡ ҡалған. Шул асыҡ ҡалған ауыҙҙарҙа ҡайһы Һалдаттарҙың кашыктары тора. Оғәр ҙо окопҡа аш килһә, ны л кпшыҡ менән аш ашай ҙа, тағы ла шунда ҡыҫтырып ҡуй. Күн кешеләр тәмәке төргән саҡта, тәмәке янсыҡтарын шунда ҡуйып торалар. Ашаган ваҡытта икмәктәрен шунда ҡуйып торган кешеләр ҙә бар. Үлек багпыпа баш кунын йот,лау бин ябай күренеш. Сонкп, ҡыш коно атака һуғыштары булмаһа ла, немец пуляһс, немец бомбаһы, немец спарядо менән һәр кон ]1алдаттар үлеп торалар. Уларҙы күмеүсе лә, ташыусы ла юҡ. Кәрәкмәгән тиреҫ кеүек, улар Һәр кис окоп оҫтонә ташланалар. Алгы окоц шрәһендә иң күп нәмә: патрон гильзалары, обоймалар,

Iашланған мылтыҡтар һәм үлгән һалдаттар. Улар йәйге үләм, кмнгкы ҡар кеүек ябай, иң ябай күренештәр, һуғышта һалда I үлеме гугайҙа сабылған бесән бортоктәре тиклем дә . ,    Ләкин үҙең менән бергә йөрөгөн,

бер!Ә .1111111Л1II, фронт ауырлыгын бергӘ КИСОргӘН ИПТӘШТӘ-рең үлһә, ул онотолмай, уға ҡалай ҙа булһа хөрмәт иткә килә. Больница алдында дозор булып торғанда беҙҙең иң яҡын иптәшебеҙ Тимеров башы яраланып үлде. Беҙ уны окоп оҫтонә ташлан ҡуйҙыҡ. Ул ш улда ун көн ятты. I ><■ р тынысыраҡ саҡта, командирҙан рохсәт алып, төндә беҙ уны күтәреп алып киттек. Окоптан ос саҡрым артҡа алын бирын, ҡәбер ҡаҙып, шунда күмдек. Арабыҙҙа ша-1 ирҙәр ҙә табылды. Бер таҡтаға химик ҡәләм менән шундай шиғыр яҙып ҡуйҙыҡ:

39

һип ҡотолдоң ҡаплы, һалҡын һом өшәкө донъянан;

Лл мине лә үҙ яныңа,

Бында юҡ шатлыҡ вә йәм...

Был шиғыр барыбыҙга ла оҡшапы. Ләкип торәп тәьҫир ҡалдырманы. Таҡта янынан киткәс, ул юлдарҙың ботәһө лә онотолдолар.

Беҙҙең арала уҙ иптәштәребеҙҙе былай күмеү һәм беренсе һәм аҙаҡҡы тапҡыр булды. Был — окопта беренсе көндәр нпе, һөжүмһеҙ, атакаһыҙ көндәр ине.

Был дәүер — атака һуғышынан окоп һуғышына киткән беренсе дәүер ипе. Шуға күрә лә һор яҡ һәр хәрәкәт осон күҙ асҡыһыҙ ут аса ине. Тон булһа, мылтыҡтан һәм пулеметтан өҙлөкһөҙ атыш дауам итә. Дежур сағында һәр һалдат төндә ос йоҙ, дүрт ноҙ патроп атырға мәжбүр була ине. Рус винтовкаһы — Польшалағы ҡомло окоп осөп пц уңайһыҙ виптовка. Упьгд затворы асыҡ; һәр ваҡыт уға ҡом тула. Ҡом тулһа, упың затворын асыу, ябыу эше атҡан һайып ауырая. Бара-тора ул эшләмәй башлай. Мылтыҡтарҙы таҙартырга шомпол юҡ, май юҡ. Шул арҡала күп мылтыҡтар окоп башына ташланалар йәки блиндаж тубэһено арҡыры-торҡоро һалынып, орлөк ролен уйнайҙар. Йыйнап әйткәндә: окоп тулы мылтыҡ, атырға мылтыҡ юҡ.

Ләкнп үлек күп. Немецтең һугыш техникаһы беҙҙең һанһыҙ һалдатты молотилка барабаны кеүек ашай, йота. Килгән бер ортәмә ғәскәрҙе окоп шартында тәртипле рәүештә ҡырып, һейерен тора...

Беҙ хәҙер инде алғы позицияла, ике ан шул шарт эсендә йәшәйбеҙ: окоп әсе тубыҡтан һыу, кон-төн атыш, йылы аш юҡ, күберәк ваҡыт ас.

Ләкин беҙҙең блиндаж халҡы күберәк ваҡыт бәхетле саҡтар үткәрә: Байғужа менән Новиков артҡа китәләр. Топдә позицияға килгән кухплне беренсе улар осраталар. Шуның оҫтоүепө улар, ҡайҙалыр ауылдарға барып, һу-тьгга арҡаһында крәҫтнәпдәрҙең кеҙ йыйылмай ҡалған картуфтарын табып, ҡаҙып күтәреп ҡайталар, бер ваҡыт улар икеһе ҡайҙандыр ҙур-ҙур түшәктәр күтәреп килгәндәр. Беҙ уларҙы блиндаждың еүеш иҙәнепэ матрац итеп түшәнек. Ул тон беҙҙең йоҡо айырыуса тәмле булды:

— Офицерҙоргә быпдай йомшаҡта ятыу ҡайҙа ул! —• тип, маҡтанып ҡуйҙы иртәгеһенә Новиков.

Беҙҙә обед һәр ваҡыт мул була. Упың оҫтәүепә картуф

бешкән саҡ булһа, беҙҙең рота командире подпоручик Васильев кнлә. Ул килһә, беҙҙең Новиков картуфтың ҡабығып тантаналы рәүештә әрсеп, тоҙға манып, ҙур итеп ҡаба ла уйы айырым бер ләззәт мепәп сәйләй башлай. Картуф ҡабығын Васильевка табан ырғыта.

Васильев күберәк ваҡыт ас. Уның ике денщиге аҙыҡ килтергәндә юлда яраланғандар. Өсепсө денщиге, ҡарт запас һалдат, торло һылтау табып, окопҡа, үҙенең барипе зргәһепә, һирәк килә. Һалдаттар үҙҙәрепец пуляләр аҫтынан алып килгән ашып бер ваҡытта ла командирға бирәсәк түгелдәр. Шуға күрә ул ас. Һәр бер һалдаттың ашағанын ул йотоп ултыра. Үҙе ашамаһа ла, ит консерваһынан бешергән атты маҡтай:

Консерванан бешергән аштың һурпаһы тәмле була \|,    I н п һәйлонеп ултыра. Новиков подпоручик Василь-

еитең т\ I момептенәп файҙаланып, унан көлә, упы мыҫҡыл ти Вғәр ҙо беҙҙең зргонән китһә:

Дин, маъмай китте!—тип, башҡаларҙы колдөрөп ала Ник асыуы килгән ааҡытта ярым колкө менән;

Ваше блағородио, һеҙгә асҡа үлоүе ҡыйып бульгр. бик оҙаҡ аҙап күрен үлерһең, әллә окоптан сығып маңлайыңды тотоп тораһыңмы? Әллә үҙем генә бер пуля ебә-ройемме? — тнп уға бәйләпә башлай. Подпоручик Василь-оа уға асыуланмай, писек тә булһа Новиковтың һүҙен уйынға борорға тырыша.

0 подпоручик Васильовтең сәстәрен ҡараһаң, һарғылтланып ағарып тора. Нҡьпгмраҡ барып ҡараһаң, һәр бер сос борғосонда ваҡ ҡына төймәләр кеүек теҙелгән бет, һеркәләр йәбешкән булалар. Башта уның сәстәре ҡуңыр булған, хәҙер теге иҫәпһеҙ һеркәләр арҡаһында һарғылт а н тоҫкв өйләнгән. Йәшкелт тоҫтәге офицер погоны ғәскәри докторҙар таға торған аҡ уҡа поғоп тоҫопә пигәидәр. һыуып,(ра к конда уның елкәһенә ҡараһаң, унда теге мәхлүктәрҙең мыжғырҙан торған донъяһын күрәһең, һалдаттар тоғо мәхлүктәр бик тынысһыҙлай башлаһалар, күлдәк, ыштандарын утҡа тоталар. Ә ул был турала сара ла күрмәй. Окопҡа ингәндәй бирле күлдәк, ыштандар иңдән һалынғандары юҡ. Шуға күрә лә теге мәхлүктәр подпоручик Васильев кейемдәрендә ҡурҡынысһыҙ, көрәшһеҙ, тыныс, рәхәт йәшәйҙәр. Тоҡомдарын үрсетәләр.

Беҙҙең отделепиего бер кон уп йәшлек бер доброволец малай килде. Уның артынса подпоручик Васильев бик асыҡ ноҙ мепәп геиә килеп:

41

лгЬсг? ппдс доброволец Тимашевте үҙ звеноғыҙға алы-.-ү-пппчо бик/өш’ һе? боевой һалдаттар, һеҙҙең арала уға күңелле лә булыр,- тпп беҙҙең блиндаж алдына ултыр-ҙы I нмандев бик йәш, ҡыҙҙар тоҫло бер малай. Тауышы октторе саф, күҙҙәре сабыйлыҡтан да сығып бот-.мәгәң. Хәйләһеҙ ҡарайҙар. Ә бармаҡтары, ҡыҙҙар барма-ьг. кеүек, нәҙек һәм нәфистәр. Уның тоҫөно һәм ҡулдары-пд ҡарағанда, үҙ ғүмерендә ул ауыр эш тотмаған: Ләкпп ул бармаҡтар менән мылтыҡ тоторға, уның менән атырға бе? угл барыбыҙ „ ғәжәпләндек. Ул беГь1ПЛаЖГҡ ННГӘСг.ТӘ’ бөтө нәмәләргә ҡаран сыҡты.

аотпҡ Й ЛУР ЫПДа һ0рау бир?е- Бирелгәп яуаптарҙы р лҡ бер ғәжәпләнеү мепәп тыңланы. Шунан һуң ул

с\;мнаһынап бик күп ашамлыҡтар сығарҙы: колбаса, сусҡа майы, ветчина, аҡ ман, печенье, кәнфит һәм башҡалар. Ьерәр кнҫәк маи, колбасалар менән барыбыҙҙы ла һыйланы. Подпоручик Васпльевкә бпк күп кенә итеп ҡырҡып сусҡа маны һәм колбаса бирҙе.    Р    ып

Ул кис ] имашев беҙгә бик күп әңгәмәләр һойләне. Үҙенең оер сауҙагәр балаһы булыуын, гимназияла уҡыуын. атайы яратһа ла, үгәй әсәһе менән тыныша алмауын, шул арҡала доороволец булып һуғышҡа кнлоүен оҙон һәм күңелле итеп хикәйә итте. Ул беренсе тапҡыр окопҡа килеү-ә ҡарамаҫтан, яҡын ярылған спарядторгә, выжлай осҡан пуляләргә, иөрәк ярғыс итеп окоп алдында ярыла торған юмоаларға «ик артыҡ иҫе китмәне. Тормош ауырлығы күрмәй үҫкән бер сауҙагәр малайының ҡапыл шундай ауыр окоп тормошон һалҡын ҡап менән ҡаршы алыуына

биргеләнек:    ҮҘЛ°Шеүеиә    и*обе? ки™. Уға һорауҙар/

-    Нисек йәш башың менән бында ҡурҡмай килдең? Үлемдән ҡурҡмайһыңмы?

^к; ҡурҡмайым, миңә барыбер,— ти. Ул турала башҡаны һөйләмәй. Новиков күн ваҡыт уны мәрәкәләй: һин оит яҡпщ бүлмәлә, йомшаҡ карауатта йоҡлай торған, шоколадлап, вареньелап сәй эсә торған, кеҫәңә һәр ваҡыт кәнфиттәр тығып йорон торған малай бит! — ти. Ул Новиковтың мәрәкәләүепә бор ваҡытта ла яуап ҡайтармай, .үҙю лә килмәй, көлә лә ҡуя. Новиков артыҡҡа ебәрелә башлаһа:

-    Ҡуй инде. Новиков! - ти. Уға дүрт-биш көндә бер посылка килә. һәр посылкала сусҡа майы, колбаса, кәнфит һәм башҡалар булалар. Подпоручик Васпльевкә дүрт-

биш кендә бер кшле обед алып килмәйҙәр. Ә Тнмашевкә посылканы килтереп тапшыралар. Беҙ уға:

—    Атайың риза булмағас, ул писек итеп һиңә посылка ебәрә? — тибеҙ. Ул йөҙҙәреп көлдөрөп:

—    Минең бер апайым бар. Ул бик бай кейәүҙә тора. Ул мине ярата, ҡыҙғана. Посылкаларҙы ла шул ебәреп тора,— ти.

Ләкин килгәп посылкаларҙы бер ваҡытта ла үҙе генә ашамай, бар&быҙға ла өләшә. Алмаһаҡ, көсләп, үпкәләп алдыра. Беҙҙең бәхеттән бота батальон һалдаттары көнләшәләр:

Бәхет, малай, һеҙҙең... Ҡайҙан һеҙгә уңай килеп тора. һеҙҙең кеүек, окопта офицерҙәр ҙә тора алмайҙар ► бит.

Былай ҙа боҙҙоң звенола күңелле халыҡтар. Тимашев-"'Ц Ч‘ "оси Iәре беҙгә тағы ла көрлөк бирә. Күп ваҡыт н Ю1П.1 тширо< тар тарта башланыҡ. Башҡалар махоркаға аптыраныр |нм 1ГНПМ иапиростаи таныш һалдаттарға «кыркты» калдырабыҙ. Аҙ таныштарға «сгормене» ҡалдырабыҙ.

I имашев килгәндән һуң беҙҙең йәшәү шулай китте.

• 1әк1ш беҙҙең Байғужа уны баштан уҡ яратманы. Тима-

.....н кешегә артыҡ бәйләнә: артыҡ күл һорауҙар бирә.

Байгужа уға бер ваҡытта ла яуап бирмәй: «Выж үҙ юлыңа!» - ти ҙә ҡулын гына һелтәй. Бер көндө Байгужа минән хат яҙҙыра. Ул һөйләй, мин яҙам. Беҙ уның менән хат яҙғанда бото ағай-энеләргә хат яҙабыҙ, ботә ағай-энеләрҙең хәлдәрен һорашабыҙ, һуғышта йөрөгәндәрҙе, һалдатҡа алынғандарҙы ҡабат-ҡабат хатҡа яҙырға һорайбыҙ. Бөтә баштан кискәндәрҙе, окоп тормоштарын яҙабыҙ. Беҙҙең хат һор ваҡыт биш-алты бит була. Беҙҙең полкта Мин-нә.чо, Боголмә, Боғорослан, Бәләбәй яғынан килгән һал-даттар байтаҡ -кына. Позицияла тынысыраҡ ваҡыт булһа, 1шуп матур булһа, улар ҙа беҙгә киләләр, хат, адрес яҙҙыралар. Ул наҡыгта беҙҙең арала һүҙ күп була. Тима-шен башҡортса белмәһә ло, һәр ваҡыт беҙҙең яҙғандарҙы ■каран, һөйләшкәндәрҙе тыңлап ултыра. Күп ваҡыт һүҙгә ҡыҫыла:

.

Пи турала яҙаһығыҙ, пл турала һөйләйһегеҙ. Мосолман телеп миңә лә өйрәтегеҙ әле? — тип теңкәгә тейә башланы. Уның һүҙенә аҙ ҡолаҡ һалалар. Ҡайһы ваҡытта Байгужа уға башҡортсалап:

43

—    һип ҡойошҡанға ҡыҫылгаи ат тиҙәге! Мишайтла-ма әле! — тил уның күкрогепән этел урыпьгна ултырта. Тнмашев уның һайын Байғужаға бәйләнә:

—    Ни әйттең? Ни һөйләйһең, руссаға тәржемә ит әле? — ти. Упап һуң башҡаларҙан Байғужа һүҙҙәренең тәржемә ителеүсп һоран. Уға бер кем дә яуан бирмәй. Байгужа ауыҙ әсеиәи генә мыгырҙана:

—    һуғыш булһа, был малайҙы бер пуля мепәп генә сәңгелдәтәм инде, — тип ҡуя, асыуланып ҡырға ҡарап ултыра башлай.

Бер ваҡыт шулай марттың йылы ҡояшында Байгужа менән икәү генә ултырабыҙ. Австрий фронтындағы бер ауылдашҡа хат яҙабыҙ. Хатта фронт хәлдәрен хикәйә итәбеҙ. Күрәһең, боҙ окоп, снаряд, мир тигән һүҙҙәрҙе ҡабатлағанбыҙ. Беҙҙән алыҫ ҡояшҡа ҡыҙынып ултырған Тнмашев беҙҙең эргәгә килде:

—    һеҙ һуғыш, окоп. мир тураһында һөйләйһегеҙме әллә?..— тип, нимәлер һорашырга уйланы. Тып ғына ултырған Байғужа ҡайыл күтәрелде. Бер секунд үтмәне, Тнмашев. осоп барып, окоп эргәһенә тәгәрәп ятты. Ул арала нескә, балалар тауышы менән Тнмашев шыңшый башланы.

—    Йыртҡыс! Варвар!.. Вәхши!..

Мин Тимашевте күтәреп алдым. Уның ауыҙыиап ҡан килә ине. Байгужа бүре кеүек әкрен генә блиндажға инде. Новиков югереп Тнмашев эргәһенә килде:

—    Тимашев? Ни булды һиңә?

—    Тоҡтомалға Байғужа һуҡты.

—    Быпа пәмә, моғайын, телеңдәп тапҡанһыңдыр. Ярар, былай булғас, һиңә Георпш тәреһе яҙырбыҙ,— тип кәлде. Тимашев ауыҙындағы ҡандарын, күҙендәге йәштәрен һортоп, блиндаж эргәһенә килеп ултырҙы. Байғужа блиндаж эсендә һамай мыгырҙапып һүгенә ине.

Кискә табан немөцтәр әллә ннсә батареянан беҙҙең артҡы лппняға ҡарай ут астылар, Беҙҙең полк штабы тирәһенә еңел сиарядтор төшәләр, ауыр спарядтәр алыҫ-алыҫҡа барып ярылалар. Бер аҙҙан һуң беҙҙең алғы линияны ла еңел снарядтар пләп алдылар. Байтаҡ һалдат ранец булды. Үлгәндәре лә бар ппе. Ләкин алғы окопҡа атыу тиҙ туҡталды. Артҡа атылған артиллерия командаһы өҙлөкһоҙ дауам итте. Кискә табан ул тағы көсәйҙе, һалдаттар немоцтэрҙең кискә һөжүм башлауҙары ихтималын һөйләй башланылар. Богон Байғужаның уйлама-

гандан теле асылды. Ғүмерендә һүҙ башлан һөйләмәгән кеше бөгөн һүҙ башланы:

—    Март айында мир була, тин һөйләйҙәр ине. Былай булғас, булмаҫ ппдо,— тине. Байгужаның был һүҙе Новиковка тәьҫир итте буғай, ул ҡапыл тоҡанды. Иң башта ун ҡатлы итеп һүгенеп алды. Уның күптән бирле улай һүгенгәне юҡ ине. Шунан һуң һүҙгә башланы. Өҙлөкһөҙ баш осонан үткән ауыр снарядтәр тауышына күрһәтеп:

—    Ана мирҙар осалар. Беҙгә тигән мирҙар шулар ул. Һ ип мир тнгәп булаһың, Байгужа! Беҙгә мирынан да, һу-гышынан да файҙа юҡ. Беҙгә мир, ана күргәнең бар бит, тугандар ҡәберен — шунда. Унда күмелһәк ярай әле. Беҙ бына ошонда окоптар аҫтында хәбәрһеҙ-нпһеҙ күмелеп кадырбыҙ әле. Әҙме пи беҙҙең браттар күмеләләр? Хәйер, барыбер пнде. Шулай ул, һуғыш та, мир ҙа' беҙҙең өсөп түгел. Уларҙың барыһы ла генералдар, байҙар осоп... Беҙгә пи. Беҙҙең бер табан еребеҙ юҡ. Богон бында, иртәгә унда... Боҙ бит ябай үлем кешеләре, пушка ҡорбандары!..

Тимашев айырым бер иғтибар менән Новиковтың ауыҙының иҫтыпа барып, уның һүҙен тыңланы. Байғужа бпк ауыр һулап:

—    Дөрөҫө шулай инде улың...— тип ҡуйҙы. Новиков тағы нимәлер һөйләмәксе ине. Беҙҙең окоп алдына бер снаряд тошто. Беҙҙең окопты тупраҡтар менән тултырҙы. Югарыға саң бурандары күтәрелде. Блиндаж һелкенде. Һауала выжлап осҡан снаряд ватыҡтары гөпөлдәп ергә төшә башланылар. Беҙ йәшен тиҙлеге менән блиндаждарға йәшерендек.

Ҡараңғы тошор алда подпоручик Васплъев килде, Тимашевка осмөйошлө пакет бирҙе:

—    Ошоно бик ашытыс рәүештә полк командиренә илт! — тине. Шатлығынан Тпмашевтең күҙҙәре уйнаны. Беҙгә аҙыҡтарын оләшә башланы.

—    Килгәс, үҙеңә кәрәк булыр бит,— тибеҙ. Ул:

—    Мин тағы ла алып килом. Посылка кплгәп булырға тейеш,— тип нәмәләрен йыя. Новиков көлә:

—    Күрәһең, тағы ла килмәҫкә уйлай, һуғыш елкәгә тейә ул,— ти. Ул китте.

Ҡараңғы тошор-тошмәҫ немец окоптарынан бер-бер артлы ракеталар күтәрелә башланы. Бер ппсә урында пулеметтан биш ут асылды. Беҙҙән уҙып тешә торгап еңел снарядтәр беҙҙең окоптарҙа ярыла башланылар. Уларға ауыр бомбалар өҫтәлде. Ер сайҡала, окоптар ишеләләр.

45

һис түҙер әмәл юҡ. Арттаи беҙгә ярҙам килде. Беҙҙең пулеметтар эшкә башланылар. Туптар немец окобына ут астылар. Үҙебеҙҙең бер нисә снаряд беҙҙең уң яҡта торған икенсе батальон окобына тошоп ярылды. Беҙҙең һалдаттар:

— Бына мәргәндәр! Үҙ кешеләрен ҡыралар!..— тип һүгенәләр. Бомбаларҙы әҙерләнек, һис өҙлөкһөҙ бойницаларҙан немец окоптарына ҡарата ата башланыҡ. Ут тағы ла көсәйҙе. Окоп өҫтәре тотон, саң менән тулды. Атырга мөмкинлек ҡалмай башланы. Үлгәндәр, яраланғандар менән окоп буйы тулды. Яралапгандар ыңғырашалар. Уларға бер кем дә ярҙам бирмәй һәм бирерлек тә түгел. Сөнки өҙлокһөҙ яуган снаряд, пуляләр баш ҡалҡытырға мөмкинлек бирмәйҙәр, һәр кемдә үҙ ҡайғыһы. Беҙгә алгы окопты ташлап, икенсе окопҡа күсергә приказ булды. Ход сообщения буйлап, ноҙ сажиндар булыр, икенсе окопҡа күсә башланыҡ. Канау буйы тулы үлек һәм рапепдәр... Беҙ уларга эләгеп йығылабыҙ, ҡайһы ваҡыт бер урында өймәкләшеп китәбеҙ. Бер урынға тығылғас, канауҙан сығып асыҡ ерҙән артҡа югерәбеҙ. Пуляләр ямғыр кеүек яуалар. Теймәгәс теймәйҙәр. Снаряд ярылғанда барыбыҙ ҙа ергә йығылабыҙ. Уның ярсыҡтары, тупраҡтары ергә ятҡас, тағы тороп югерәбеҙ.    ,

Ниңәлер, немецтәр атакаға килмәнеләр. Тон урталары уҙғас, атыш туҡталды. Тик өҙлөкһөҙ ракеталар, прожекторҙар яҡтырталар ппе. Шул ваҡыт арттан Торкостан дивизияһының бер полкы беҙҙе алыштырырға килде. Беҙ ос ай һуңыпда артҡа ял итергә сығабыҙ. Ләкнп беҙҙең полк тамам буталған. Ҡайһы рота, ҡайһы батальон икәнеп аңлар хәл юҡ. Иптәштәрҙе табыр хәл юҡ. Пошехоп-ский полк исеме менән артҡа ҡайтабыҙ. Окоптан бер километр самаһы киткәс, беҙгә бер емерек заводтың стеналары буйында тупланырға ҡуштылар. Беҙ унда тупланып өлгөрмәнек, немец прожекторҙары беҙҙе күрҙе. Завод ҡоймаларына ауыр спарядтор ебәрә башланы. Беҙ стена буйына һырылдыҡ. Нсмецтэрҙең уңышлы төшкән бер спаряде беҙҙең алға сығып барған ноҙләп һалдатты ер менән тигеҙләне. Беҙ ятҡан стенаның бер яғы емерелеп тошто. Шул ваҡыт бер нисә снаряд валсығы минең яндағы һалдаттың аяҡ йөҙөнә тейҙе, ул ыуаланып, аяғын тотоп стена буйында тәгәрәп йөрөй башланы. Мин уның итеген һалдырып өлгөрмәнем, беҙҙән шаҡтай уҡ алыҫта шартлаған спаряд-тең киҫәге минең һул беләккә килеп ултырҙы. Ул ҡуңыҙ

кеүек ыулап килгән кнҫок ҡул га тейеү менән, мннец ҡолаҡ шаулап китте. Беләк иҫһеҙләнде, йөрәк ойоп китте. Мин теге һалдаттың итеген ташланым да:

—    Миңә лә эләкте! — тип, беләгемде тотон стена буйына ултырҙым. Таң һыҙылып ата башланы. Атыш туҡталды. Билдәле, бинт пакетен асып һыңар ҡул менәп йәрәхәтте арлы-бирле генә бәйләнем. Беҙгә стена буйынан тиҙ генә китергә бойороҡ булды. Бер-ике километр самаһы киткәс, таң яҡтырҙы. Бер һалдат минең бәйләгән ҡулды күргәс:

—    Ҡулдан ранеи булдыңмы? Бына бәхетле кепю. Бер-ике аша ебәрерҙәр инде. Уга тиклем бәлки мир ҙа булыр әле. Тимәк, ҡайтанан һуғышты күрмәйһең? — Ул турала минең башта ботөнләй уй юҡ ине әле. Ҡаты йоҡонан уянған кеүек ҡапыл уяндым, ацга килдем.

Ысынлап та, шулай бит, мин әйтәм, эстән генә — мине аҙ тигәндә бер а й га ебәрерҙәр. Мин лазареткә китермен. Бер а й га тиклем әллә нәмәләр булыр. Ләкин мин һау ҡотолдом. 0 Байгужалар, Буранбайҙар тураһында ауылға ни яҙырмын? Улар һаумы икән?..

Ҡыҙарып, матур булыи март ҡояшы күтәрелә. Иртәнге һауа тымыҙыҡ. Ә мин яңы тыуған кеше кеүек барамын. Ниңәлер, йорәк ышанмай, алда лазареттор юҡ кеүек тойола, алда ла окоптар бар кәүек тойола. Окопта саҡта ойгә ҡайтыу тураһындағы уйҙар онотолғайны. Хәҙер ауыл нҫкә төшә. Ысынлап та ауылға ҡайтыу паспн булырмы икәи?.. Бер урман буйында перевязка пункты күренде. Теге һалдат миңә әйтә:

—    Юләр, ранен булғас, мылтыҡ күтәреп бараһың. Уны әллә ҡасан ташлап ҡалдыралар. Бар, перевязка пунктына югер. Упда бәйләйҙәр,— тине. Мин тиҙ гепә сафтап айырылам да шунда табан атлайым. Хәҙер мылтыҡ ташлан китеүе уңайһыҙ, һаман күтәреп барам.

Упда йөҙҙәрсә ауыр яралы һалдаттар ята. Сапнтар-ҙар яралары бәйләнгәндәрҙе двуколкаға тейәйҙәр. Үлгәндәрен, үлергә яҡын булғандарын бер яҡҡа ташыйҙар. Шәфҡәт туташтары яңы килгән яралыларҙы бәйләйҙәр.

Бер корәк һаҡаллы һалдат йөҙтүбән ята. Былай битендә, ҡулында ҡандар күренмәй, эсенән яраланған булған буган. Ул ҡыҫып эсеп тотҡан, ыңғыраша. Уның йөҙө ап-аҡ, ирендәре күм-күк, күҙҙәре майланғандар. Ул бер ҡулын югары күтәреп кемдедәр саҡыра, мин уның эргәһенә барам.

47

—    Улым, улым!..— ти. Мпп флягапап һыу алып би-ром. Ул һыуҙы күрмәй, һаман һөйләнә; флягаға ҡарамай, һаман югары ҡарай:

Улым, улым, яҡыныраҡ кил, яҡыпыраҡ. Кил... кил... мнпө тартып ал! Күрәһең бит, мпн ҡайҙа ятам, тартып ал!

Пер ҡулы мепәп һаман эсен тота, бер ҡулын юғары күтәрә. Бик оҙаҡ югары ҡарап тора ла көлөргә маташа, тагы башын баҫып бик оҙаҡ ыңгыраша. Бының яраһы аУЬ1р, күрәһең. Ул һаташа, ул белмәй һөйләшә, ул үлем алдынан ҡайҙалыр ҡалған улын к\'ҙ алдына килтерә. Шул ваҡыт бер санитар килә. Уны эйләндерен һала, шул ваҡыт уның ҡапыл күҙе йомола.

—    Быны үлектәр эргәһенә алын кптегеҙ! — тип санитар бойороҡ бирә. Мин әйтәм:

Исмаһам, иркенләп үлергә ирек бирегеҙ, үлгәс алып китерҙәр,— тинем. Ул миңә күҙенең агын эйләндерен ҡараны ла ары китте. Теге көрәк һаҡаллы һалдат санитар өйләндергән килеш ҡалды, башҡа хәрәкәт яһаманы, ҡулын да һуҙманы. Йомолган күҙҙәрен ҙур итеп асып, күккә ҡарап йыш-йыш һулыш ала башланы. Ул ҡайҙалыр осорға, күтәрелергә ашҡыиғап йоҙ менән күкрәктәрен ҡалҡытты, аҙағында ул хырылдай башланы. Тештәрен шыҡырҙатты, препдәреп ослайтты, күрәһең, ул һүҙен һой-ләргә теләй. Ләкнп уга мөмкин түгел.

Баш өҫтөндә немец аэропландары осалар. Беҙҙән алыҫ түгел пемецтең ауыр снарядтәре төшоп ярылалар. Яралта һалдаттар югары ҡарап һөйләшәләр:

—    Бында бомба ташламаһындар тагы.

Яралы һалдаттарҙың бында килгәс үлгеләре килмәй. Тиҙ-тиҙ гепә алыҫҡа, тыныс ергә киткеләре килә. Төрлө урындан сестраларға ҡысҡыралар:

—    Тиҙерәк бәйләһәгеҙ ине, тиҙерәк оҙатһағыҙ пие...

Минең алга бер ҡарт сестра кплде. Йәше илленән өҫтөн булыр. Уның саллы сәс бөртөктәре уны тагы ла дөрөҫләйҙәр.

Яраң ҡайҙа? — тин минең ҡулды сисә башланы. Ҡандарын мамыҡ мепәп һортөп, дарыу һорттө, бәйләргә тотондо. Минең йөҙгә ҡарап, әсә ҡиәфәте мепәп һөйләй башланы:

—    Йәш кенә балалар харап булалар. Богон атыш, артиллерия командаһы бик кослө булды шул. Мпп үҙем дә төп буйы алгы позицияла ут аҫтында йөрөнөм. Унда күп-

48

ме кешеләр үләләр. Бер ярҙамһыҙ үләләр. Терелерлек яралылар ут аҫтында ҡалып һәләк булалар...

Күптән ҡатын-ҡыҙ ауыҙынан бындай һүҙ ишетмәгәс, мпцә был һүҙ бик яҡын тойолдо. Мин уйламай-нитмәй генә һорау бирҙем:

—    һеҙ бында үҙ иркегеҙ менән килдегеҙме?

Ул миңә ҙур күҙҙэреп тултырып ҡараны. Унан һуц әкрен генә ҙур ҡара күҙҙәрен түбән баҫты. Уларҙы оҙон керпектәр ҡапланылар:

—    Юҡ...— тине, бик тәрәп һулыш алып,— Мин һу-ғышты яратмайым. Мин һуғышҡа дошман кеше.

—    Нп эшләп һуц, улай булғас, бында ут аҫтына килдегеҙ?

—    Мин фронтҡа бына ошо ҡурҡыныслы һуғыштарҙа яраланған, яфа сиккән тугандарыма ярҙам итеү осон килдем. Бына, күрәһеңме, быларҙың барыһына ла беренсе ярҙам кәрәк.

Мин уның был һүҙҙәренә тошопмәнем. Үҙе һуғыш яратмай, үҙс тондор буйы пулялар, спарядтәр аҫтында алғы позицияла йорой. һуңғы һорауымды шаяртып ҡына бирҙем:

—    Үлемдән ҡурҡмайһығыҙмы?

—    Юҡ! — тппе, бик ҡапыл гына киҫте. Шунан һуң ул баҫынҡы-әрпсүлс тауыш менән һөйләп китте.— Минең ике улым фронтта үлделәр. Хәҙер мппец бер кемем дә юҡ. Хәҙер минең осоп барыбер. Миңә унда ойҙә ултырыуы ҡыйып. Мин бында балаларымдың ҡандарын, үлем алдында кисергән ҡурҡыныстарын күрергә килдем. Хәҙер мин уларҙың ҡалай үлгәндәрен беләм. Үлем алдындағы ботә кисерештәрен, яфаларын күрәм. Мин көнөнә йөҙҙәрсә үлектәр күрәм, йөҙҙәрсә яраланған ауыр яралыларҙы күрәм. Мин уларҙың барыһына ла үҙ балаларым кеүек итеп ҡарайым. Мин уларҙың барыһында ла үҙ балаларымдың үлем алдындағы кисерештәрен күрәм...

Ул тағы һонләр ине, яралы һалдаттарҙың ҡысҡыры-шыуҙары, ыңгырашыуҙары уның һүҙҙәрен киҫтеләр. Ул башҡаларға ярҙам бирергә ашыҡты. Мин ул ссстрапан бик оҙаҡ күҙҙәремде алманым. Унда миңә әсо яҡынлығы, әсә мохәббәте тыуҙы, окопта уттар аҫтында бер йылмайыу күрмәгән, снаряд, пулялэр шауы менән томаланған, тупаҫланған күңел ҡапыл ҡыҙыу тпмергә һалған боҙ кеүек ирене. Күңел йомшарҙы. Күҙгә ауыр йәштәр тығылды. Ул сестраны барып, ҡосаҡлап, алдына башты ҡуйып, оҙаҡ

49

итеп илағы килде. Ләкин уны эшләү мөмкин булманы, йөрәгемде әйтеү осоп былай ҙа һүҙҙәр етмәй, уны рус телендә аңлатып биреүе шулай уҡ мөмкин булмаған эш.

Март ҡояшы ике һөңгө буйы күтәрелгән, һауа тымыҡ. Япраҡ ҡатырлыҡ ел юҡ. Окоп ягьгпда һаман да пушка тауыштары гөрһөлдәй. Э беҙҙең китә торған яҡта алыҫтарға һуҙылған урман, март ҡояшы аҫтыпда күм-күк сағымдарға күмелеп, тыныс ята. Шул урмандар өҫтөндә осҡо, шаярғы килә. Шул сағымдар өҫтөпдә тороп, бөтә пушкаларҙың. мылтыҡ, пулеметтарҙың уттарын һүндерге килә. Боуә һуғыгн фронтын юҡ итке килә. Ә минең сестрам яралылар араһьгида, үлектәр араһында йорон. Мин уның ҡояшҡа ялтыраған күн тужуркаһына ҡарайым да, шул ялтырауыҡлы тужурка эсендәге әсә шәфҡәтенә тағы мөхәббәтем арта. Ҡалын болоттар араһынан сығып бер нисә минутҡа яҡтыртҡан ҡояш ҡалай матур һәм яғымлы булһа, ул да бер генә йылмайыу, яҡшы йерәк күрмәгән, секунд һайып үлем ташыған пуляләр, снарядтар араһынан сыҡҡандан һуң күренгән шул күн тужуркалы сестра шул тиклем яғымлы, шул тиклем яҡын ине, мин ул минут уның теләге юлында бөтәһен дә, ботәһен дә эшләргә, уның һуғьппта үлгән ике улының балалыҡ йөрәген бөтә ҡорбандар биреп алыштырырға әҙер инем. Ләкин уны эшләү мөмкин түгел бит.

Мин дивизия штабының околодогына киттем. Әкрен барам. Тәрәп уйҙарға сумып барам. Минең уй хәҙер бер нәмәне лә хәл нтә алмай. Минең баш осонда яҡтыртҡан март ҡояшы минең осоп ят. Гүйә, мин әллә кем еренән барам, әллә кем ҡояшына ҡыҙынам.

Әллә ҡңйҙа, мин йәшәргә тейеш түгел донъяға барам. Мин һар ерҙә яңғыҙ, һәр урында ташландыҡ... Хәҙер мин аҙашҡанмын. Бара торған юл минең юлым түгел. Минең тағы ла ҡайтҡым килә. Кире фроптҡа ҡайтҡым кплә. Байғужа, Буранбай, Повиковтар эргәһенә барғым килә. Улар миңә яҡын, улар мине аңлайҙар. Улар менән һөйләшкем, улар менән ултырып тәмәке тартҡым килә. Уларға теге сестра тураһында оҙаҡ итеп һөйләгем килә...

Хәҙер мин барам... Ҡайҙа барам, кемгә барам, ниңә барам... Минең осон ботәһе ҡараңғы, бөтәһе мәғәнәһеҙ... Гүйә, мин бара торған юлда миңә тормош юҡ, миңә һауа юҡ. Миңә юл юҡ...

Март ҡояшы югары күтәрелде. Уйпат урында дивизия гнтабы күренде, миңә бик күп обоздар ҡаршы килделәр.

Мин уларга юл бирҙем. Мип юл эргәһенән ҡомдан бара башланым. Юлда йөҙгә яҡын һалдат ята, улар ҙа окоптан киләләр бугай. Улар ял итәләр, тәмәке тарталар. Улар эргәһенә баргы килмәй. Туҡталдым, ултырҙым, тәмәке тарттым. Улар һаман яталар.

Урман араһына индем, югары ҡараным, һирәк ботаҡлы ҡарағайҙар төҙ һәм югары күтәрелеп үҫкәндәр. Уларҙың ҡойолмай торған йәшкелт ылыҫтары, ҡараһыу төҫкә инеп, елһеҙ һауала тын һәм тәрән уйҙарга батып ултыралар. Минең йорәктэ тулҡын. Ел сыгаргы килә, шул япраҡтарҙы шаулатҡы килә. Ләкин улар һелкенмәйҙәр, шауламайҙар. Уларҙың тын тороуҙары минең осоп ауыр, бөркөү... урмандан сығам, һалдатта р киткәндәр. Юл аулаҡ. Мин иркен юлдан ҡыҙыу атлайым. Ниңә атлайым, ҡайҙа бара-мын — мин уга хисап бирмәйем, һаман барам...

Дивизия штабы. Околодокка килдем. Унда еңел яралылар. Мин докторға беләгемде һуҙҙым:

—    Ҡулыңа үҙең аттыңмы?

Беренсе һорау шулай булды. Асыу килде. Мип снаряд киҫәге менән яраланыуымды һөйләнем. Улар ныҡ ҡаранылар. Беләгемде ҡайырҙылар, яраны соҡонолар. Ауырта, йөрәктәргә үтә. Ләкин ҡысҡырмайым, һөҙөмтә шул булды: ос көнгә околодокта ҡалдырҙылар.

БИШЕНСЕ БҮЛЕК

96

•    нЧ'|'йы б\ ең.I Пщинмәр әриһымди уға айырым

МАН М

11нIаш,,*р риаа булгаг., иртәге кштдоң маҡсаты ла

МИҢе мат 1,отапа '11НТГН куЙҘЫ!

ИКЕНСЕ КИҪӘК

Ҡа ны л ғына беҙҙән һулдараҡ косло атыш башланып к

Ҡайһы берҙә Новиковтың ҡаштары емерелә, ул, телен 

һүҙҙе йәһәтерәк икенсегә борорға тырыша. Хәсәнов т

БИШЕНСЕ БҮЛЕК

Ҡулға операция яһанылар. Спаряд ярсығын алдылар. Яра ла төҙәлеп ботмәпе. Беләктәге шеш тә бөтмәне, мине полкка ҡайтарҙылар. Байгужа ла. Буранбай ҙа, Новиков та һауҙар. Мине күктән төшкән кеүек ҡаршыланылар.

—    һине үлгәнгә хпсап иткәйнек,— тпп бер ауыҙҙан ҡысҡырып ебәрҙеләр. Етмәһә, Байғужа минең үлеү тураһында ауылға хат яҙған. Ул хәбәр мине борсоно, тцҙ генә хат яҙырга ултырҙым. Мин барак алдында ергә йоҙтүбән тошөп хат яҙып ятҡанда, Новиков минең эргәгә килеп ятты, әкрен генә һөйләй башланы:

—    Беләһеңме,— ти Новиков,— беҙгә быпда бик яҡшы ял Сирәләр, һәр кон иртә менән дүрт сәғәткә строевой занятиегә алып сығалар. Шуның өҫтәүенә мине нкс тапҡыр штабҡа саҡырҙылар, «һеҙ һуғышҡа нисек ҡарайһығыҙ, һалдаттарҙың кәйефе ппсек?» — тип һорашалар. Теге Тимашев беҙгә кире ҡайтманы. Ул юғалды. Могайып, ул ипшоп булғандыр. Беҙҙең окопта һөйләнгән һүҙҙәрҙең ба-

51

рыһы ла түкмәй-сәсмәй штабҡа еткерелгән. Башҡа бер кем дэ түгел, шул гыпа. Да, һппе лә штабҡа саҡырғайнылар. Беҙ: «Ул үлгән»,— тип хәбәр иттек...

Ул һүҙ дөрөҫкә сыҡты. Мип ҡайтып, рота бойороғо буйынса үткәрелеү менән иртәгеһенә мине штабҡа саҡырттылар. Мип бер капитан алдына барып баҫтым. Ул коләс йоҙ менән мине ҡаршы алды. Мин уның алдында под козырек алып тора инем, үҙ ихтыярыма торорға ҡушты:

—* Был хат һинекомс? — тине, өҫтәлдәге бер хатҡа күрһәтте. Мин упы таныным. Ул хат мнпеке пие. һуғышҡа китмәҫ борон Красный крсст обществоһы тарафынан бүләк итеп бирелгән һүрәтле конверт һәм ҡағыҙга яҙылган хат ппе. Хаттың ботә йөкмәткеһе иҫкә тошто. Мип унда һуғыш, ҡырылыш, уның дәһшәте тураһьшда, аслыҡ тураһында яҙам. Беҙҙең снарядтәрҙең үҙ окоптарыбыҙға төшөп, үҙ һалдаттарыбыҙҙы үлтереүҙәрен тасуир итәм. Уларҙың барыһы ла ҡыҙыл ҡара мепәп цензура тарафынан һыҙылғандар. Капитан хатҡа төртөп:

—    Был һеҙҙең ҡулмы? — тин миңә ҡараны. Мпн ҡурҡтым, ҡаушаным. Тәндәрем аяҡ табандарыма тиклем сымырҙап китте. Сөнки мин бындай хәлде беренсе күрәм. Нп тип яуап бирергә? Мппекө түгел тиһәм, хаттың аҙағында минең полк адресе ята. Унда үҙ ҡулым менән исем, фамилиям яҙылған. Хатта роталары, взводтары ла күрһәтелгән. Минеке тиһәм, ҡаты яуапҡа тарттырырҙар, тип уйланым. Йәшереп ҡалып булмай, ни булһа ла булыр, арестовать итерҙәр, судҡа бирерҙәр, төрмәгә ултыртырҙар. Исмаһам, унда тыныс булыр.

—    Эйе, минеке, ваш высокоблагородпе! — тинем. Ул миңә бик оҙаҡ ҡарап торҙо. Улап һуң минең губернамды һорашты. Тыуған ауылымды, кәсебемде, уҡыуымды һорашты. Ботәһенә лә дороҫ яуап ҡайтарҙым, һорау бөткәс, ул мыйыҡтарын борон, бер аҙ уйланып ултырҙы.

—    1шн башҡорт икән, башҡорттар малсылыҡ менән кәсеп итәләр, һин мал таныйһыңмы? — тпно. һпс бер ваҡиғаға бәйлопеше булмагап был һорауга мин аптырап ҡалдым. Бер аҙ уйланғас:

—    Эйе, таныйым, ваше высокоблагородпе! — тинем. Ул ҡәнәғәтләнде бутай. Миңә табан яҡыныраҡ килеп:

—    Хатты улай яҙырға ярамай. Полктың торғап ерен, һуғыш хәлдәрен хатта яҙырға ботонләй ярамай. Ул хәрби сер.

—    Мип белмәнем, ваше высокоблагородие.

52

Ул мине ебәрҙе. Тышҡа сыҡҡас, был турала үҙемә иҫәп бирә алманым. Барактар ятына ҡыҙыу-ҡыҙыу атланым. Кисә, оҙон итен яҙып, почтага һалтан хатым иҫкә тошто, һуңғы хат мннец артыҡ оҙон, шуның менән бергә ботә' әхүәл унда ваҡлыҡтарына тиклем тасуир ителгән, етмәһә, теге Тимашев тураһында ла лҙылган. Шулар иҫкә тошкэс, быуындарым ҡалтыраны:

—    Былары осон гәфү иттеләр инде, ләкня быныһы осон тагы ла саҡыртырҙар, тагы бәйләнерҙәр. Яуапҡа тарттырырҙар,— тип уйланым. Шул уйҙар оҫтопдә борсолоп иптәштәр эргәһенә ҡайттым. Новиков ҡаршыланы:

—    Йә, ни булды? Ни һоранылар?

Иптәштәр мине һырып алдылар. Ботә хәлде һөйләп бирҙем. Новиков ҡысҡырып колдо. Ботә кешеләргә ишетелерлек нтеп:

—    Чепуха! Әйҙә, ҡурҡһалар, окоптан алһындар, аре-стантский ротага ебәрһендәр. Беҙҙең осоп тагы ла яҡшыраҡ булыр.

Новиковтың бил һүҙен барыһы ла тыныс йөҙ менән дороҫләпеләр. Новиков менән икәү һалдаттарҙың иғтибарҙарын ҡараттыҡ. Шунан һуң улар айырым иғтибар мепән ҡарай башланылар, һәр ваҡыт үҙен һалдаттарҙан айырым тота торған, аҙ һойләшә, асыулана торгап эстон һалдаты Индрил минең эргәгә килде. Миңә айырым яҡынлыҡ күрһәтеп:

—    Нечево, беҙҙең браттарга ҡайҙа ла шулай инде ул! — тип, ауыҙындағы оҙон тештәрен сыгарып колдо. Ул кон Индрил кискә тиклем беҙҙең эргәнән китмәпе. Ул һәр торло анедкотҡа оҫта икән. Ҡыҙыҡлы анекдоттар һойләп топгә тиклем беҙҙе көлдөрҙө. Ул Ригала механика заводында эшләгән, Лебавала сәгәт мастере булып торған, һуғыш алдынан Петербургта электр станцияһында эшләгән. Хәҙер ул беҙҙең ротала телефонист, ул нескә буйлы, артыҡ оҙон кәүҙәле, уның муйыны оҙон, башы бәләкәй, оҙон тештәре һәр ваҡыт ауыҙынан күренеп торалар, көлгән мәлдә ул оҙон тештәр бөтә аҙауҙары менән күренәләр. Ул иңгыҙ, тыныс ултырган мәлдәрҙә бик уҫал кеше кеүек күренә, ул иптәштәр араһына инһә, шул тиклем асыҡ, ҡатлауһыҙ күңелле, уның эсендәгеһе тышында.

Ул беҙгә бик тиҙ эйәләште. Беҙҙең кеше булды. Ул ут ягырға, картуф бешерергә оҫта. Ул усаҡ тирәһенә бер кешене лә килтермәй. Утты яҡҡас, уның яныуына айырым бер ләззәт мепәп оҙаҡ итеп ҡарап ултыра. Әгәр ҙә коте-

локта һыу ҡайнап сыҡһа, уның урғылыуын, һикереүен тоҫонә айырым бер кисереш сыгарып, шуны күҙәтә. Күҙҙәрен шул ҡайнаған һыуҙан алмайынса беҙгә ҡысҡыра:

—    'Кайпан!.. Кайпан сыҡты! Урғыла!.. Ургыла!..

Гүйә, ул шуның эсендә үҙе ҡайпагап, урғылған кеүек

ҡысҡыра. Котелоктарҙы усаҡтан алып, ҡырга ҡуйғас, уның төҫөндәге тантана ҡапыл бөтә. Ул ябай Индрил, тын Индрил булын ҡала. Ашаған ваҡытта һөйләшмәй, алдына ҡаран шым ғына ашай. Ашап бөткәс, һауыттарҙы сайҡап йыйыштырғас, тәмәкеһен тоҡандырып ала ла һүҙҙе •башлай, бер-бер артлы беҙгә анекдоттар теҙергә тотона.

Беҙ инде ялда ун көн ятабыҙ. Беҙгә меңдән артыҡ өҫтәлмә ғәскәр килде. Бер аҙы Казан яҡтары. Калгандары Украинанан. Быларҙың составы сыбар: өсөнсө наборҙа алган новобранецтәр бар. Улар артыҡ йәштәр, һаҡаллы чшолчиндәр бар. Улар килгәс, беҙгә йәйге кейем бирҙеләр, смотр булды. Дивизия начальинге бер генерал килде. Ду-ховой оркестр аҫтында беҙ уның алдынан уҙҙыҡ. Шунан һуң генерал беҙҙе стройға ҡуйҙырып һөйләй башланы:

—    Шанлы рус ғәскәре һәр кон ҙур еңеүҙәр менән алға бара. Австрняпың Львов ҡалаһы алынды, хәҙер Австрня-ның бик ҙур территорияһы беҙҙең ҡулда. Беҙҙең ғәскәр Перемышлгә яҡынлай. Перемышль алыныу менән беҙ был яҡтан һөжүм итергә тейешбеҙ. Тиҙерәк мир яһау өсөн, нығыраҡ һуғышырга кәрәк! — тине. Беҙҙең әргәлә торған Индрил, башын юғары күтәреп:

—    Әле мир яһау өсөн тағы ла һугышырга кәрәк икән! — тине. Үҙе генералға ҡараған хәлдә ҡатып ҡалды. Новиков, Индрилдец һүҙенә ҡушылып:

—    Был генералдың үҙен алгы линияға ҡуйырға ине. Күрәһеңме, ул ҡалай таҙа. Кын-ҡызыл, һугымга ашатҡан сусҡа кеүек. Улар бит, беҙҙең кеүек, ике-өс көнгә бер тапҡыр ярты котелок һалҡын өнрә эсмәй...

Взвод командире, Новиковтың тауышын ишетеп, уны тәртипкә өпдәпе. Беҙ тып булдыҡ.

Смотр һуңында, беҙ ҡайтып аш ашап ултырганда рота лигаре Барсук килде:

—    Новиков менән һине рота командире саҡыра,— тине. Беҙ бер-беребеҙгә ҡараштыҡ. Минең күҙ алдына һуңғы хат килде. Новиков ҡулындағы ҡалагын ҡуйын:

—    Булат, беләм, беҙҙе бөгон аталар; егеттәр, һау бу-лыгыҙ! — тине. Үҙе шарҡылдап көлдө. Ашаған ваҡытта һүҙһеҙ ултыра торғап Индрил һүҙгә килде:

—    Әгәр ҙә ундай ат булһа, быға тиклем полевой судҡа бирерҙәр ние. Башҡа берәр урынға күсерергә уйлай торғандарҙыр,— тине. Байгужа менән Буранбай был хәлгә тәьҫирләнделәр.

—    Бергә-бергә күңелле ине әле. һеҙ китһәгеҙ, беҙгә-күңелһеҙ булыр инде,— тинеләр.

Ипдрилдең пәйғәмбәрлеге дороҫ булды. Прапорщик Па-ннп беҙгә шулай тине:

—    һеҙҙе интендантствоға ебәрергә приказ булды. Берегеҙ котоүселәр командаһында старший булыр, берегер скотовод булыр. Хәҙер үк арматура списоктарын алығыҙ, ҡоралдарығыҙҙы тапшырығыҙ...

Башта күңелдәр ышанманы. Новиков менән беҙ, прапорщик Панин эргәһенән сыҡҡас, бик оҙаҡ һүҙһеҙ барҙыҡ. Юл ыңғайында рота ниеаре Барсук торгап баракка индек. Ул уга билдәле икән. Беҙгә арматура списоктары бирҙе. Ҡулдарыбыҙға приказ копияларын тотторҙо. Приказды алғас. Новиков йәпләнеп китте:

—    Пәшойбеҙ, брат, йәшәйбеҙ... Ҡурҡма, барыһын да булдырырбыҙ. Тик бына иптәштәр гснә йәл... Пәл, ҡалалар,..

Беҙҙең был эш иптәштәр осон ҙур удар булды. Байгужа йөҙтүбән бик оҙаҡ уйланып ятгы ла ҡапыл гына күтәрелеп:

—    Мпцә тоге Тимашевте үлтерергә карәк булған икән. Ул ваҡытта мнп до һеҙҙең менән кпткән булыр инем. Белмәйем! — тине.

АЛТЫНСЫ БҮЛЕК

Беҙ, фронттан ҡырҡ саҡрым самаһы артта, Варшава аҫтында ҡыҙҙар приютында ятабыҙ. Әле беҙ эшкә башлағаныбыҙ юҡ. Казначей менән закупочный комиссияның началышге поручик Аликсакип ос кон инде әсәләр, приюттың хеҙмәткәр ҡатындары менән гулять итәләр. Маклерҙар ҙо икенсе бер йортта әллә ниндәй вольный халыҡтар менән әсәләр, Новиков менән беҙ кон буйы приют баҡсаһында йөрөйбөҙ. Кухняләрена инеп ашан сығабыҙ. Беҙ кухаркалар менән танышып алдыҡ. Улар беҙҙе туйғансы һыйлайҙар.

Был приютта ике йөҙҙән артыҡ ҡыҙҙар тәрбиәләнә. Был приют ниндәйҙер бер тол бай ҡатын тарафынан һа-

55

■лынған. Хоҙер ул ҡырҡ йылдан артыҡ дауам птә. Уның төрлө емештәр менән тулган баҡсаһы гына егерме деся-тиналап бар.

Боҙ приютҡа килгәндә йәшел үләндәр баш күтәрә баш-лагап, емеш агастары япраҡ бөрсөктәре ебәрә башлаған ваҡыт ине. Беҙҙең көндәр быпдагы ирек менән иҫереп үтәләр, һис бер тынысһыҙлаған, борсоған кеше юҡ. Эш тураһында уйлаған юҡ. Киләсәкте иҫкә алган да юҡ. Полкта ҡалтай иптәштәргә бер-ике тапҡыр хат яҙырға уйлаһаҡ та, уны ла эшләгәнебеҙ юҡ. Көндәр йөрөү менән үтәләр. Беҙ приюттан ос-дүрт саҡрым ситтә йөрөп ҡайтабыҙ, ныҡ асыгабыҙ. Тагы ла кухнягә ппеп, һис тормошта күрмәгән тәмле, ләззәтле аштар ашайбыҙ. Упап һуң бик оҙаҡ итеп йоҡлайбыҙ.

Приют ҡыҙҙары беҙгә яҡыпая башланылар. Улар кис медән беҙҙең эргәгә киләләр. Новиков уларға ҡурҡыныслы позиция тормошон һөйләй. Улар айырым бер ғәжәпләнеү һәм ҡурҡыу менән тыңлайҙар. Ҡайһы ваҡытта, ҡурҡыныс картиналарҙы тыңлап:

—    Ах, ах! — тип банттарын баҫалар. Күҙҙәрен йомалар. Новиков уның һайын береһепән-береһе ҡурҡыныслы картиналарҙы тасуир итә башлай. Улар, ҡулдарын һелтәп:

—    Ҡуй, ҡуй, Һөйләмәгеҙ1 — тин. Новиковтың һөйлэ-мәүен һорайҙар. Шунан Һуң Һүҙ икенсегә күсә. Ҡыҙҙар беҙҙең офнцерҙәрҙе яманлай башлайҙар. Уларҙың ғәйептәрен асалар.

—    Поручик Аликсакип бик насар кеше икән. Ул ҡыҙ-ҙарга бәйләнә, Үҙенең эсә торган бүлмәһенә прнют ҡыҙҙарын һойрөп алып инә. Ул бер нисә ҡыҙҙы харап итте инде. Беҙҙә бер нисә аҙғын ҡыҙ бар. Улар һәр ваҡыт шулар эргәһендә, шулар менән гулять итәләр. Анау көндә шуларҙың береһен ата яҙғандар, туҡмап сығарғандар. Күлдәктәре йыртылған, биттәре ҡып-ҡыҙыл ҡап ғына ине. Беҙҙең начальниктар ҙә бына шулай әсәләр....

Шул ергә еткәс, улар туҡталалар. Күрәһең, улар на-чальпңктәрснәп ҡурҡалар. Йәки уларға берәй хәбәр ише-телеүенәп шикләнәләр. Бер-береһепә ҡарашып алалар ҙа һугдҙе икенсегә боралар.

Бер кондо көндөҙ беҙ Новиков менән уҙ бүлмәбеҙҙә йоҡлай инек. Берәү бик ҡаты итеп беҙҙең шпекте япты. Мин уяндым. Коридор буйынап югереп киткән бер аяҡ тауышы алыҫланды, тынды.

—    Был ниндәй хәл булды? — тип, мин урыпдан һикереп төштом дә ишеккә барҙым. Коридорҙа бер кем юҡ ине. Тәҙрәгә барҙым. Ишек алдыида приют ҡыҙҙары крокет уйнайҙар ине. Мин, тәмәке тоҡандырып, кире урыныма лтырға килһәм, беҙҙең аяҡ осопда кескенә коппертле бер хат ята. Тышында икебеҙҙсң дә фамилия яҙылған. Тиҙ ге-пә Новиковты уяттым. Хәлде һоиләп бирҙем. Хатты күрһәттем, асып уҡыйбыҙ:

«Беҙ һеҙгә хат яҙырға батырсылыҡ иттек. Беҙ һеҙҙе' яратабыҙ. Кис менән, ҡараңғы төшкәс, баҡсаның тоиья-гыпдағы беседкаға тошоғоҙ. Шунда күрешербеҙ».

Исемдәрен ҡуймағандар. Беҙ ул хатты бер пнсә тапҡыр уҡып сыҡтыҡ. Беҙҙең баштар этләмәне. Тиҙ гепә бер һоҙомтәгэ лә, бер ҡарарға ла килә алманыҡ. Бе.р нисә-тапҡыр тәҙрәгә барҙыҡ. Крокет уйпагап ҡыҙҙарға ҡараныҡ:

—    Уларҙың ҡайһылары яҙырға мөмкин?

Беҙ береһен дә белмәнек. Боҙғо ашарға ваҡыт еткәйпе. Хәҙер имде элеккесә ябай гына сығырға ярамай. Хәҙер беҙҙе ярата торгап ҡыҙҙар Сар. Беҙ хәҙер кавалерҙәр. Беҙҙең эҫтәрҙә әллә ниндәй тойғолар ҡайнайҙар, улар эскә һыймайҙар, тышҡа сығалар. Новиков әнләнгән һайып:

—    Бына һин әле, шайтан алғырҙары! — ти. Кейенгәндә ҡайышты тығыҙыраҡ ҡыҫа. Гимнастеркаһының арҡаларын тоҙәтә. Фуражкаларын ҡағып, тоҙәтеп кейә. Мин дә, маймыл кеүек, Новиков пи ҡыланһа, тулы ҡыланам.

Стройҙағы кеүек текә гепә атлап урамға сыҡтыҡ. Хәҙер беҙ ҡыҙҙар эргәһенән бармайбыҙ. Алға ҡарап ҡына башҡа аллея буйлап кухнягә барабыҙ. Башта дороҫ атлап сыҡҡайныҡ. Ҡыҙҙар тапҡырынан үткәндә беҙҙең аяҡтар яңылыштылар. Аяҡтарҙы тпгеҙ алыу өсоп ваҡ-ваҡ баҫып,, аяҡтарҙы тынырҙа тып, шыуыштырып алабыҙ. Ләкин ундай ваҡытта, үсеккән кеүек, аяҡтар тиҙ генә тыңламайҙар. Новиковтың елкәләро ҡыҙара. Тнмәк, ул ҡаушай, ояла. Кухня алдына килгәс, туп-тура кухнягә инмәнек, һуғыштан һау ҡотолған кешеләр кеүек, эскәмйәгә ултырып, һүҙһеҙ-ниһеҙ генә тәмәке тоҡандырҙыҡ. Ләкин ҡыҙ-ҙа р тураһында ла, килеү тураһында ла, ул юлдағы уңайһыҙлыҡтар тураһында ла һөйләшмәйбеҙ. Сопки һәр кем үҙенең серең уҙено йәшерә. Новиков бик йыуаш һәм әкрев тауыш менән:

—    Богөн оҙаҡ йоҡлағанбыҙ. Беҙ һуңға ҡалманыҡмш икән? — тигән була. Ләкин был һүҙҙәр беҙҙең йорәк һүҙ-

57"

ҙәре түгел. Ул теге ҡаушауҙарҙы ҡанлау осоп генә һөйләнә. Мин уны бик яҡшы аңланым. Л акил мин үҙем дә шул хәлдә...

Беҙ башҡа ваҡытта кухнягә шаулап инә торгайвыҡ. Бөгон, кейәү егеттәре һымаҡ, шым ғына, акреи генә индек. Кухаркалар менән бик мөләйем генә һаулаштыҡ. Урындарға ултырҙыҡ. Ҡарт кухарка Авдотья беҙго аш .килтергәндә:

—    Ниңә һеҙ богон йыуаш ҡына ултыраһығыҙ, әллә лачалышктәрегеҙ берәй ҡатылыҡ эшләнеме? — тип беҙгә ту,ра ҡараны. Новиков ҡарлыҡҡан тауыш менән:

—    Юҡ, былай гына,— тине. Әлдә Авдотья беҙгә башҡа һүҙ ҡушманы. Беҙ әкрен генә, шым гына ашаныҡ та, рәхмәт уҡып, сығыу яғын ҡараныҡ. Кухня ишеге арҡыры ҡапҡаға сыгып, шунан яланға табан атланыҡ. Беҙ ниндәйҙер эске тулҡын менән 1шс бер юыәлешһеҙ алга бара инек.

Кисте котөү беҙҙең осон бик оҙаҡ булды. Беҙ уны биҙгәкле рәүештә котток. Кискә табан быуындарҙы ҡалтырау алды. Новиков әкрен генә миңә һөйләй:

—    Улар беҙҙе шаяртмайҙармы икән? — Бер аҙ уйланып тора ла, кос алып:— Шаяртып ҡараһындар! Мин уларға кәроктәреп бирермен, шайтан алғырҙары, үҙҙәре күңелдәрҙе тарталар бит әле! 11и булһа булһын, барабыҙ. Бына уларҙың ҡайһылары икәнеп белергә ине.

Торлоһо тураһында торло фекер йөрөтәбеҙ. Ләкин ҡайһылары булыуы тураһында бер һөҙөмтәгә лэ килә алмайбыҙ.

—    Әйҙә барайыҡ әле! Ҡайһылары булыр икән? — тигән булабыҙ. Кис була башлағас, ишләп сыҡҡан һаҡалдар булмаһа ла, бәпкә йөндәрен ҡыргап булдыҡ. Ҡырып бөткәс, мин көләм:

—    Топдә улар беҙҙең бәпкә йөндәрҙе күрер тпп беләһеңме? — тинем. Новиков күтәреике рух менән:

—    Шулай ҙа, ҡыҙҙар эргәһенә барғас, формаһына килтерәйек инде,— ти. Шулай ҙа оҫтә кейемдәр таҙа, пке-4еҙҙә лә яңы гына алған яңы йәйге кейемдәр. Беҙ, итектәрҙе таҙартып, ҡайыштарҙы ҡыҫып быуып, немец око-бында табып алтай минең ватыҡ түңәрәк коҙгогэ ҡаран фуражкаларҙы кейҙек. Шппеддәрҙе яурынға һалып, иҙәп буйынса маршировать птә башланыҡ.

Ҡараңғы тошон етмәгән, иртәрәк әле. Поручик Алик-сакиндәр бүлмәһендә пианино уйнайҙар. Пианиноның ма-

.58

тур, моңло тауышы беҙҙең асыҡ тәҙрәнән бүлмәгә ағыла. Пианино тауышын, карауатҡа ултырып, икебеҙ ҙә тын гына тыңлайбыҙ. Ләкин йөрәктәр сығып баралар. Шул пианино тауышына ҡушылып ботә тауыш менән йырлағы килә, шул пианино тауышы менән юғарыға к\гтәрслге, осҡо, һауаның бушлығында ноҙөп йөрөгө килә. Был минуттарҙа беҙҙең кәүҙәләр шул тиклем еңел, улар мамыҡ кеүек еңелдәр. Шул пианино моңо аҫтында, шул күтәренке рух аҫтында мәңге ултырғы килә. Новиков ппаннцо көйөнә әкрен генә һыҙғыра, мин аяҡтарҙы бейетәм. Ппа-нипо туҡталды. Мин тәҙрәгә ҡараным. Минең ҡарау бер теләк менән түгел, бәлки пиацинопың туҡталыуы менән механик рәүештә ҡарау ине. Шул наҡыт тыштың ҡараңғылығын күрҙем.

—    Ҡараңғы төшкән! — тинем. Новиков, стройҙағы кеүек, шарт итеп тороп баҫты:

—    Әйҙә, китәбеҙме? — тпие. Ул минутта бөтә донъяға беҙ хужа инек. Беҙҙең алда фронт та юҡ. Ғәскәр хеҙмәте-,ю юҡ. Поручик Аликсакиидөр ҙә юҡ. Иртәгеһе иштәр ҙә юҡ. Донъяла беҙ якәү генә бар. Унан һуң беҙҙе көткән тағы икәү бар. Бөгөн беҙҙең осоп донъя шулай тора.

Баҫҡыстан тошкән саҡта, эске тойғоларға мауығып, мин бер баҫҡысты арҡыры баҫҡанмын, ахырыһы, бер писә баҫҡысты һөрлөгөп йығылып төштом. Ләкин ҡалай тош-кәнемде белмәйем, торғанымды беләм. Мин, әллә ниндәй бор кос менән торон, бер нисә аҙым югереп барҙым. Минең арттан Новиков та югереп килә пне. йл:

—    Берәй ерең ауыртманымы? — ти. Мин ашығып:

—    Юҡ, юҡ, бер нәмә лә булманы! — тинем. Беҙ, һис-бер нәмәгә ҡарамайынса, һис бер нәмә уйламайынса, ҡы-аыу-ҡыҙыу алга атланыҡ. Баҡсаның топъягыпдағы аҡ стенаға яҡынлашҡас, х’үйә, разведка ваҡытында ҡайыл алда дошман күргән кеүек, Новиков минең итәктән тартты:

—    Туҡта, етәбеҙ бит! — тине. Мин ҡапыл туҡталдым. Хатта бер-ике аҙым артҡа сиктем. Ул, минең шинелдең

яғаһынан тотоп:

—    Улар булһалар, шунда булалар инде. Әкрен генә* барайыҡ,— тине. Беҙ, төндә дошман позпңняһыпа үрмәләгән кеүек, әкрен генә, шым ғына бара оашланыҡ. Аҙ ғына ел бар. Яңы гына япраҡ бөрсөктәре еоәрә оашлагап ағастар һелкенәләр, беҙ, беседканың арт яғынан килеп,

5»

■экреп гепә күтәрелеп ҡараныҡ. Беседкала берәү ҙә юҡ. Новиков бик шомло тауыш менән:

—    Юҡ! Алдағандар, ахыры! — типс. Минең ике беләктән ҡыҫьш. миңә ҡарап алды. һауаһы бушатылған ҡыуыҡ кеүек, беҙҙең быуындар ҡапыл бушандылар. Ярһып, күтәрелеп, үҫеп килгән кешеләр беседка эргәһендә бәләкәй генә булып ҡалдыҡ. Беҙҙең эргәләге ағастар беҙҙең күҙҙәргә йыуан һәм бейек булып күренделәр. Беседка беҙҙең өҫкә ауып, ишелеп килгән кеүек булды...

Шул ваҡыт беседка артында нескә генә көлгән тауыш ишетелде. Ул тауыш беҙҙең ҡолаҡ тобөңдә асыҡ һәм яғымлы булып яңгыраны. Мип:

—    Могайын, шулар! — тинем. Беҙҙең ҡолаҡтар ҡарпайҙы, күҙҙәр ҙурайҙы. Тағы быуындар скрипка ҡылдары кеүек тартылды. Тагы ла һауа шары кеүек оролдок. Беҙҙең күҙ алдынан йыуан, оҙон агастар ҙа, ауып килә торған беседка ла юғалды. Беҙ, беседканы ҡыҙыу-ҡыҙыу уҙып, уның түбән төшкән баҫҡыстарынан апшгып түбән төшә башланыҡ. Шул ваҡыт беҙҙең артта бер юлы колко аҡтарылды. Беҙ тып туҡталып артҡа ҡарайыҡ, беседканың һул яҡ мөйөшөндә ике баҫҡыс түбән гепә ике аҡ кәүҙә ултыра ине. Беҙ, уларҙы күргәс, ҡаушап ҡалдыҡ. Бер һүҙ ҙә әйтә алманыҡ. Ауыҙҙарыбыҙҙы йырған хәлдә шул урында баҫып ҡалдыҡ. Береһе:

—    Оҙаҡ көттөрҙөгөҙ! — тине. Үҙе башын түбән баҫты. Икенсеһе көлә башланы. Уларҙың был һүҙҙәре беҙгц) йән индерҙе. Баяғы пианино тауышы кеүек, беҙҙе еңеләйтеп, күтәреп ебәрҙе. Новиков минең ҡабырғага төртоп, үҙе улар ятына атланы. Мин уның артынан, Новиков арҡаһына йөҙөмдо йәшереп, шулай уҡ атланым. Новиков, ҡулдарын болгап:

—    Беҙ, беҙ... — тип нимәлер һойлоргә теләгәйне, теге ҡыҙҙарҙың икеһе бер юлы:

—    Әйҙә, рәхим итегеҙ, ултырытыҙ! — тинеләр. Беҙ, һис бер һүҙһеҙ-ниһеҙ, уларҙың уң яҡтарыпа ултырҙыҡ. Беҙ ултырғас, бер-береһенә һыйынып, баштарын баҫып тағы ла көлдөләр. Боҙ уңайһыҙ хәлдә ҡалдыҡ. Новиков:

—    Туташтар, ниңә көләһегеҙ, әллә беҙ һеҙго мешать иттекме? — тигән булды. Новиковтың был һүҙе миңә оҡшаны. Мин, башымды күтәреп, Новпковҡа ҡарап, бер аҙ күтәрелеп ҡуйҙым. Ҡыҙҙарҙың береһе:

—    Юҡ, юҡ, һпс мешать итмәйһегеҙ, ножалуйста, ултырығыҙ! — тине. Ул һүҙҙәр тагы ла еңеллек бирҙеләр.

€0

Новиков ҡыҙҙарға яҡыныраҡ шыуышты. Мин Новиковҡа яҡыпыраҡ шыуыштым. Шул ваҡыт тәнгә ниндәйҙер бер йылылыҡ инде. Күңел иркәләнә башланы. Мин Новиковтың ботона ҡулымды һалдым. Миңә бер батырлыҡ инде. һис бер дәлилһеҙ, сәбәпһеҙ ҡыҙҙарға һүҙ ҡуштым:

—    Туташтар, һеҙгә һалҡын түгелме? — тигән булдым, һүҙемдең урынһыҙ булыуына уңайһыҙландым, ҡыҙарындым. Ҡыҙҙарҙың береһе, шуны котоп кенә торгаж кеүек, минең һүҙемә ялгап китте:

—    Юҡ, һалҡын түгел. Бүлмәлә бик күңелһеҙ. Эс боша. Шуға күрә Жепя менән сығьш ултырҙыҡ оле.

Новиков һүҙҙең ебен уңышлы алды:

—    Мин уйлайым, бында һеҙгә күңелһеҙ түгелдер. Ниндәй күңелле, яҡшы урып, ниндәй күңелле баҡса, йорттар матур итен һалынғандар, һеҙгә быида тормоштоң аҙабы юҡтыр,— тине. Женя күтәрелеп китте. Түбән баҫып ултырған башын югары күтәрҙе.

—    Ҡуй, һойләмәгеҙ. Был тормош тамам туйҙырҙы инде. Олло ҡайҙа, алыҫҡа, Рәсәй эсенә китке килә. Әйтәм бит, һис кенә торғо килмәй.

Шул ваҡыт Новиковтың елкәһе арҡыры икеһенең дә йөҙҙәренә ҡараным. Быларҙың береһе ысынлап та Женя, икенсеһе Иродка ине. Хәҙер уларҙың йөҙҙәре таныт. Беҙ һугьгш хәбәрҙәрен һөйләгәндә, улар айырым бер кжсереш менән тыңлай торғайнылар. Берәйһе беҙҙең һүҙҙе бүлһә, уга, мегаать итмәгеҙ әле, тип ҡысҡыра торғайнылар. Шуларҙың береһе — Иродка бында ултыра. Ләкин Жежягә оҡ-шағаныраҡ ике ҡыҙ бар ине. Ҡайһыһы Жепя булғандыр, асыҡ белеп етмәнем. Новиков ғәҙәте буйынса, ҡыҙҙар менән әңгәмәне һуҙыр осөнмо, тағы ла һугьгш тураһында башланы. Әлбиттә, уның урыны был түгел, был мжжут түгел ине. Иродка ялынғап ҡиәфәт менән:

—    Господип Новиков, ғәфү итегеҙ, һүҙегеҙҙе бүләм, випһар, һуғыш тураһында һөйләмәгеҙ әле. Мин ҡурҡам. Былай ҙа мипоц төшөмә һәр кон һуғыш инә, ҡурҡып уянам,— типе. Новиков уңайһыҙланды, һүҙен киҫеп:

—    Улай булһа, һөйләмәйем, нимә тураһында һөйләшәйек һуң? Йә, улай булғас һеҙ һөйләгеҙ, беҙ тыңлайыҡ. Женя әкрен генә:

—    Нимә лә булһа, башҡа берәй нәмә тураһыжда һөйләгеҙ!

Беҙҙең арала һүҙ бөттө. Барыбыҙ ҙа тындыҡ. Новиков эстән тулҡынлана. Ул башлап китергә һүҙ таба алмай. Ә

61

мин Новиков ауылына каран торай. Ләкин түҙем етмәй. Ул минутта һүҙһеҙ тороу — үлем. Пи ҙә булһа һойләргә кәрәк. Мин түҙмәйем, һис уйламаҫтан:

—    Ул ваҡытта теге хат тураһында!..— тин ыскындырҙым. Новиков минсц бөйөргә терһәге мепән төрттө, Ирочка, белмәмешкә һалынып:

—    Ниндәй хат! — тппе.

Мин һүҙемде ҡеүәтләү өсөн:

—    Үҙегеҙ белгән хат тураһында инде,— тип башымды икенсе яҡҡа әйләндерҙем. Ҡыҙҙар көлә башланылар. Мин дә көлгән булам. Аптырагас, уңайһыҙланып Новиков та көлә.

Ирочка бик ҡырҡыу гына итеп һорау бирҙе:

—    Әллә ул записканан берәй могәнә аңланығыҙмы?

—    Юҡ,— тине Новиков, ул да ҡырт киҫте. Мин, һаман ауыҙымды йырып, һауаға ҡаран, был һүҙҙең һөҙөмтәһен котөп ултырам. Шунан һуц Женя һөйләй башланы:

—    Пх, беҙ ҙә иҫәр бит инде. Ул записканы мин илттем. һеҙ йоҡлап ятаһығыҙ. Тәҙрәнән ҡараным, тәҙрә ябыҡ. Ш унан коридор буйлап акр ен гепә индем, ишекте астым, һеҙ йоҡлайһығыҙ. Мни записканы ырғыттым да сығып киттем, һеҙ уяна тип ҡурҡтым. Шул ҡурҡышымдан ишекте шул тиклем пыҡ яптым, бото коридор шауланы. Мин ҡалай югереп сыҡҡанымды белмәйем, һеҙ ҙә ҡурҡҡанһығыҙҙыр инде.

Улар икеһе лә баштарын баҫып колә башланылар. Беҙ ҙә көләбеҙ. Ҡысҡыра-ҡысҡыра көләбеҙ. Шунан һуң Ирочка ҡапыл колөүепэн туҡтап:

—    Ҡысҡырын көлмәйек, югпһә ишетерҙәр,— тине. Барыбыҙ ҙа тындыҡ. Өҙек-өҙөк итеп,'әкренләп кенә колә башланыҡ. Ул ваҡыт беҙ тамам яҡынлашҡайныҡ, бер-беребеҙгә үҙләшкәйнек инде. Шул момепттәп файҙаланып. Новиков батырланып китте. Ул, мппец эргәмдән күсеп, Женя яғына сығып ултырҙы. Мпп Ирочкага яҡын һыйынып ултырҙым. Ике ҡыҙ беҙҙең уртала ҡалдылар. Новиков:

—    һеҙ өшөйһөгөҙ, буғай,— тип яурынына һалған шп-нолеп Женянец арҡаһына яртылаш япты. Женя һис бер ҡаршылыҡ күрһәтмәне. Шуны күргәс, мин тағы ла Ирочкага яҡыныраҡ Һыйынып, уның арҡаһына үҙемдең шинелдең салғыйын яптым. Хәҙер беҙҙең дүрт баш бер-бере-һенә яҡын килде. Уңай, йылы, рәхәт булып китте. Беҙҙең һүҙҙәр ҙә хәҙер бер-беребеҙгә яғымлы һәм тартыу булып сыға башланылар. Һүҙ уңайындамы йәкп берәй хәрәкәт

яһагапдамы, бер генә сантиметр булһа ла ҡыҙҙарға тагы ла яҡыныраҡ, тагы ла тығыҙыраҡ ултырғы кило. Тағы ла эскәрәк, тағы ла эскәрек инге кило. Яурыпдагы шинелде тоҙәтеү һылтауы менән ҡулды Ирочканың биленә ҡунып, уны үҙемә тағы ла ҡыҫырға, яҡыныраҡ килтерергә тырышам. Ирочканың твидәронән рәхәт, тәмле йылы бәрелә. Ул йылыны күберәк, күберәк алғы килә. Ботә тәнде, бөтә йәнде шул йылыға уратҡы килә. Ҡанһы наҡыт беҙ дүртәү үҙ-ара һөйләшәбеҙ. Ҡайһы наҡыт үҙ-ара ғына һөйләшәбеҙ. Новиков менән Жени, баштарын яҡын гына ҡуйып, икәү-ара әкрен генә һөйләшәләр. Шуларҙы күргәс, Ироч-ка ла миңә башын яҡын ғына килтерә. Уның йомшаҡ бөҙ-ро сәстәре минең битте һыйпайҙар. Ул сәстәрҙең һыйпау-ҙары, музыканың нескә һәм матур ҡылдары кеүек, минең э'скә үтәләр. Тамаҡ төптәренә ниндәйҙер хуш, тәмле еҫтәр индерәләр.

Беҙҙең ике шинель дүрт кәүҙәне ҡапланы. Беҙ дүрте-беҙ ике шинель аҫтында ҡалдыҡ. Ике шинель беҙҙең дүртебеҙгә ой булды. Хәҙер беҙ дүртәү шул «ой» эсендә ултырабыҙ. Ул шул тиклем уңай, ул шул тиклем йылы, унда шул тиклем рәхәт: шунда ҡуҙғалмай мәңге ултырғы, шунда мәңге ҡалғы кило.

Хәҙер бер «он»ҙә дүртәү торабыҙ. Хәҙер унда икешәр-икешәр ике тормош йәшәй: береһе — Новиков менән Же-пя, икенсеһе — Ирочка менән мин. Ирочка ярты кәүҙәһе менән мипец алға ятҡан. Мин уны ике ҡулым менән тығыҙ ҡыҫып алғанмын да уның бөҙрэ сәстәре аша битенә башымды һалғанмын. Мин ботә йылылығым мепәп уны йотам. Ул ботә кәүҙәһе менән миңә йотола.

Хәҙер беҙҙең беребеҙ ҙә һөйләшмәй. Тик эске тойғолар менән генә янабыҙ. Бая һүҙһеҙ ултырыу үлем ине. Хәҙерге минутта һәр бер һүҙ артыҡ һәм килешһеҙ. Сөнки хәҙер йөрәктәр һөйләшәләр, һәр бер алынған һулыштар бер-бе-реһеи аңлашалар. Ирочканың йыш-йыш ҡыпа алған ҡайнар һулыштары минең уң беләккә тейәләр. Шунан улар эскә үтәләр, табандарга төшәләр...

Беҙ беседканан торгапда, таң һыҙылғайны. Икешәр-икешәр бер шинель аҫтында йортҡа ҡайттыҡ. Айырылғы килмәй. Ирочкалар начальпиктәренән ҡурҡалар. Беҙ уларҙы оҙаттыҡ. Ләкин улар ишеккә барманылар. Тәҙрә төбөнә килделәр. Улар тәҙрәләрен бикһеҙ ҡалдыргап бул-гандар. Хушлаштыҡ. Хушлашҡас, Ирочка мппең беләккә башын ҡуйҙы. Ниңәлер үкһене. Мийец беләккә бер нисә

тамсы ҡайнар йәш тамды. Был минең осоп ауыр булды. Гүйә, минең йөрәккә эҫе ҡургаш тамган кеүек ауыр булды.

Улар тәҙрәнән инделәр. Беҙ, бер аҙ ситкә китеп, тағы ла тәҙрәгә ҡараныҡ. Таң яҡтыһында уларҙың шәүләләре айырым серле, айырым мөхәббәтле күрепде. Боҙ тагы ла оҙаҡ-оҙаҡ ҡарап торор инек, улар беҙгә «китегеҙ» т игәп ишара яһанылар. Беҙ һүҙһеҙ генә бүлмәбеҙгә ҡайттыҡ. Беҙҙең һәр беребеҙҙә үҙ тойғобоҙ ине. Ҡайтып сисенгәс, Новиков һуҙып ҡына:

—    Көтолмәгән эш булды! — тине. Мин дә:

—    Да!..— тинем дә башҡа һүҙ әйтмәнем. Новиков нн эшләгәндер, йоҡлағандырмы, әллә шул тойғолар эсендә ятҡандырмы — мин уға ҡараманым, уның хәрәкәтенә ҡолаҡ та һалманым. Мин, таң яҡтыһына ҡарап, бик оҙаҡ йоҡлай алмайым, һыҙылып яҙғы таң ата. Таң яҡтылығы ептепдә бер йондоҙ йылтырай. Ул күскән кеүек, мнңә табан кплгән кеүек була. Мин унан күҙемде алам да эске тойғоға батам. Ул йылы, ул рәхәт, ул Ирочкапың йылы, ҡайнар һулыштары менән һуғарылған, мин шуға төрөнгәнмен. Мин шуның эсендә ятам.

—    Ирочка!.. Ирочка!..

Бәлкем ул да йоҡламай торғандыр. Ул йоҡламағас, мнн дә йоҡламаным...

ЕТЕПСЕ БҮЛЕК

Беҙ йоҡлай пнек әле. Беҙҙе уптер-офицер Карташов уятты.

—    Беҙ һеҙҙе юғалттыҡ, һеҙ йоҡлап ятаһығыҙ икән,— тпне. Ләкин һүҙҙәрен приказ юлы менән әйтмәне. Йомшаҡ һәм дуҫтарса әйтте. Новиков урынынан һикереп торҙо:

—    Ни бар?

—    Китәбеҙ, аттар егелгән. Команда күптән юлда инде. Әйҙә тиҙерәк йыйынығыҙ!— Карташовтың был һүҙе беҙгә уҡ кеүек ҡаҙалды. Мнн ырғып торон кейенә башланым. Новиков, күҙҙәрен тултырып, Карташовҡа ҡарап ҡалды. Карташов коломһорәп:

—    Новиков, әллә йоҡоң туйманымы? — тип, у п ың ар-ҡаһыпа һуҡты. Новиков карауатынан һикереп тошто лә аңра кеше һымаҡ:

—    Ни эшләп улан тиҙ уйланылар? — тип һорау бирҙе. Карташов ғәжәпләнгән ҡиәфәт менән:

64

9 Ш¹

—    Хорбн аш бпт, упың иртәһе, һуңы юҡ. Поручик шулай приказ бирҙе,— типе лә сыгырга ашыҡты. Ул арала мип кейенеп бөткәйием, сумкаларҙы йыйыштыра инем. Новиков һаман бер итеген кейеп, икенсеһен тотоп уйланып ултыра ппе. Мин упы ашыҡтырҙым:

—    Әйҙә, һуңга ҡалмайыҡ! — типем. Ул миңә яуап ҡайтарманы, һөйләнмәйенсә гсиә кейенде. Мип, тәмәке тоҡандырып, тәҙрәнән ҡаран торам. Кисәге ваҡиға миңә тош кеүек тойола. Минең күңел ышанмай. «Ысынлап та шулай булдымы?» тигән һорауҙы үҙемә бпрәм. Хәҙер уйҙар әкреи, һалмаҡ ҡына ағалар. Шөбһә менән ағалар. Кисәге күренештәр, миңә алыҫта, сағымланып, тулҡынланып күренәләр. Новиков миңә ҡысҡыра:

—    По, ни эшләп тораһың? — ти, Мип уға:

—    Ирочкалар тураһында уйлап торам әле,— тинем. Новиков ҡулына тотҡан сумкаһын кире карауатҡа атып бирҙе. Артыҡ гасабиләнсп, тулҡынланып пҙәпдә йөрөн башланы:

—    Мип дә шуны уйлан торам. Сәнселеп китһендәр! Ҡайҙан китергә ннкыт тапҡандар. Исмаһам, бер генә кон торорға ине!.. Былай булһа, беҙ уларҙы күрә алмай ҙа китәбеҙ бит инде!..

Новиковтың «күрә алмай ҙа китәбеҙ» тигән һүҙе миңә ниндәйҙер кос бирҙе. Мин тиҙ генә ишек төбөнә килдем.

—    Әйҙә, сығабыҙ! — тип атлай башланым. Новиков, елкәһенә аҫа торған сумкаһын ҡулына тотоп, минең арттан сыҡты. Беҙ сыҡҡанда ботә аттар егелгән, алдагы поповкалар, ҡуҙгалып, ҡапҡанан сығалар ине. Беҙ, ашығып, Карташов бричкаһына ултырҙыҡ. Аттар ҡуҙғалды. Беҙҙең күҙҙәр тәҙрәләрҙә. Ишек алдында бер ҡыҙ ҙа күренмәй, тимә к, улар дәрескә ингәндәр. Сәгөт 11. дәрес ваҡыты.

Беҙ, ҡапҡанан сығып, ҡойма буйлап, күпергә төшкәндә, пко ҡатлы аҡ йорттоң көньяғында, веранда баҫҡысында, пҡ күлдәкле ике ҡыҙ баҫып тора ине. Новиков, уларҙы күрен, фуражкаһын болғаны. Упың артынса мин дә болғаным. Улар беҙгә бер ишара күрһәтмәнеләр. Һаман бер урында һөйәлеп кллдмлар. Беҙ, һаман фуражкаларҙы болғай-болғай, артҡа ҡарап Сарҙыҡ. Улар баштарын түбән баҫтылар. Новиковтың күңеле йомшарҙы:

—    Күрәһеңме, улар илайҙар,— тине. Беҙ, фуражкаларҙы башыбыҙга кейеп, ҡарап ҡына бара башланыҡ. Улар беҙгә айырым-асыҡ күренәләр ннс. Гонаһ шомлоғона ҡаршы, беҙҙең юл урманға пндо. Веранда ла, унда

65

з Заказ 114

торған ксшедор ҙә йәшеренделәр. Беҙ, баштарҙы баҫып, ауыр тойғоларға сумдыҡ.

Карташов, беҙҙең был ҡыланышҡа өндәшмәй барған икән, урман эсенә ингәс тә, беҙ һаман артҡа ултырып барғас, ул беҙҙе шаяртып:

—    Был яҡҡа әйләнегеҙ нпде, урмай аша барыбер күрә алмаҫһығыҙ,— тине. Был һүҙ беҙгә ауыр тойолдо. Новиков ҡарлыҡҡан тауыш менән:

—    Пожалуйста, тик барығыҙ, һеҙҙән һорамайҙар бит! — тин. үҙ килешендә ултырып бара бирҙе. Беҙ шул асыуҙан тәмәке тоҡандырҙыҡ. Карташов та беҙгә башҡа һүҙ өы-дәшмәпе. Бер арбала ос кеше бер һүҙһеҙ тын гына бара инек. Тик күсер гепә һүгсиә-һүгепә аттарын ҡыуа нне.

ҺИГЕҘЕНСЕ БҮЛЕК

Беҙ баҙарлы местечкоға килдек. Местечконың бөтә халҡы тип әйтерлек сврей.ҙәрҙән тора. Мал баҙарында поляк крәҫтиәндәре. Беҙ арбанан тошөүгә казначей килде.

—    Маклерҙәр кисә үк килеп мал алгапдар. Крәҫтиәндәр аҡса көтәләр. Тиҙерәк барып, һатып алынған малдарҙы ҡабул нт! Инструкция буйынса, быуаҙ малдарҙы, сирле малдарҙы алырға ярамай. Ҡалғандары һимеҙме, арыҡмы — барыһы ла бара,— тпнс. Мин, әле үҙ эшем тураһында яцы мәғлүмәт алам. Быға тиклем ул турала уйға ҡалдым. Мин башҡорт булып, башҡорт ауылында үҫһәм дә. ошо конгә тиклем баҙарға сығып бер баш мал алғаным юҡ. Малдың һимеҙлеген, арыҡлығын һынап ҡарағаным юҡ, быуаҙ мал тураһында мпп аҙ ғына булһа ла хәбәрҙар түгел. Хатта һыйырҙың быҙаулаған сағын да күргәнем юҡ. Мин, боғоп һуғышта йөрөһәм дә, был йәшемә тиклем тауыҡ та, сысҡан да һуйғаным юҡ. Бөгон мин армия өсөн котоү-котоү малды ҡарап ҡабул итергә, ҡабул нтеү актына ҡул ҡуйырға тейешмен.

—    Бөттө баш!..

Юлда барғанда үҙемдең хәлемде Новиковҡа һөйләп барам. Ул мәсьәләгә еңел, анһат ҡарай:

—    Уның нимәһенә ҡарайһың, тот та ҡабул нт, иҫерек баштар шуны тикшереп торорҙар тип уйлайһыңмы? Унап һуң өйрәнерһең...

Новиковҡа бер яҡтан асыу килә. Икенсе яҡтап күңелде йылытам. «Әйҙә, һынап ҡарайым әле»,— тигән булам. Ләкин күңел ҡурҡа, ысын шөрләй:

г

Әгәр берәй яңылыш эш эшләһәм, полевой судҡа бирерҙәр, атырҙар, беҙҙе шуның өсөн юрамал ебәргэндәр-— тигән береһенәп-береһе ҡурҡыныс уйҙар башҡа киләләр. Мал ҡа ма л га н аҙбарға килдек. Ҡапҡа төбөнә өҫтәл ултыртылған, өҫтәл эргәһенә дүрг-биш мылтыҡлы һалдат ҡуйылған, ике маклер мине ҡарты алды:

һеҙ ҡабул итәһегеҙме? — тинеләр. Мин ҡыйыр-ҡыймаҫ ҡына:

. >йе. мин!. тинем. Өҫтәлдән МИҢӘ урын күрһәттеләр. Мим, т ы и.! ултырғансы, ҡапҡа аша малдарға I.үл һаллым. Пи күҙем менән күрәйем ул аҙбарға бер ниса йөҙ ипш сусҡа бикләнгән!.. Пысраҡ аҙбарҙа арҡаларына тиклем баткакҡа сумган сусҡалар гыэзз итеп сыйылдашып, тулҡынланып торалар. Һыл сирҡаныс күренешкә минең тәндәрем әҫелө-һыуыҡлы булын киттеләр. Кү I а I |арым ҡараңғыланды. Көскә пмто өҫтәлгә килеп > л 11.1 [I илм Мии быға тиклем һарыҡ, һыпыр малдары ту-

........... баш нптн пием. Хәҙер минең алдымда башыма

ки нч.н.ш, ата бабам аҫырамаған сусҡалар сыйылдашалар. Ү юрҙың ' ы йы 1Дпшыуҙпры, ҡолаҡтарымды ярып, йорә-11■ м11 исе ут булып инделәр. Шуларҙы күрмәҫкә, тауыштарын ишетмәҫкә тнҙерәк-тиҙерәк ҡасырға уйланым. Ләкин мөмкин түгел. Мин шул ауыр тәьҫораттан айпңр етмәнем, уға тиклем сусҡаларҙы аҡыртып берәм-берәм минең алга алып килә башланылар. Маклерҙар:

Гпсиодин нриемщик, йә, нисек, ярарлыҡмы? Веҙ-ҙеңси нрарлыҡ бит! тиҙәр. Ҡолағына тиклем бысрапгап суска ш р тураһында мин пи беләм? Ул ауырыумы, быуаҙмы береһен дә белер әмәл юҡ. Күбеһенең эстәро шалпайып пнцкән. Имсәктәре ергә һөйрәлеп баралар. Үҙҙәре оҙ |н|.1ны мырҡылдайҙар. Нығыраҡ тотһалар, әсе тауыштар менән ҡолаҡтарҙы нрырлмй итеп сыйылдап ебәрәләр. Мим \ щрҙың (ауыштарынан тиҙерәк ҡотолоу өсөн:

I    (ра й.    \    I ерлек! тигән булам. Ул сыйылдауҙар

араһын ы минең тауыш әллә ишетелә, әллә юҡ, һаман атым үтә бирәләр Минең күҙҙәр талды, ҡолаҡтар топдо; мниә . ы кәларҙың пә аяҡгары гына, йә ҡорһаҡтары ғына, йо Iу |• килаҡтары гына, йә кәкерэйеп торгап кескәй ҡой-рөмары гына күренә, күҙгә салына башланылар. Мпнең алдан бер ниса йөҙ сусҡа үтте, барыһына ла:

II    ра й, үтерлек! - тип, тутыйғош һымаҡ бер һүҙҙе сабит 1.111 . тара бирәм. Минең башҡа бер уй төшто, мин әйтәм:

67

—    Туҡта, былай ярамаҫ, бор аҙ формаһына килтерәйем. Ошо тиклем сусҡа араһынан исмаһам бор иисәһеп бракҡа сығарырға кәрок! — тпп уйланым. Ҡапыл айнып китәм дә, күҙҙәрҙе нығыраҡ асып, бер аҙ урындан ҡалҡа тошон, сусҡаларга иғтибарлыраҡ ҡарай башлайым.

Йәш кенә, түңәрәк, һимеҙ сусҡалар үтәләр. Йәш булғас, таҙа, һимеҙҙер, тип уйлайым. Бына берәүһе килен сыҡты. Бегемот ҙурлыгы булыр. Эсе шалпайған, әллә пи тиклем имсәктәре ергә тейә яҙып киләләр. Ҡорһаҡ аҫтары ҡьщ-ҡыҙыл, сейләнгән кеүек тора. Үҙе бысраҡ, ҡарауга имәнес инде. Үҙе оҙлокһөҙ ҡалын тауыш менәп мырҡылдап килә:

—    Был быуаҙ икән, ситкә алығыҙ! — тинем. Шуны ғына көтөп торған һалдаттар мылтыҡ прикладтары менәп төртөп сыйылдатып ситкә сығарып ебәрҙеләр. Уиыц ар-тыпса теге ҙур сусҡаның эйәһе — ҡарт поляк крәҫтиәне минең аяҡҡа килеп йығылды, бүркен алып, алла исеме менән миңә ялына башлавы:

—    Уның балалауына бер генә ай булды. Ул быуаҙ түгел. Ул бпк яҡшы тоҡом сусҡаһы. Ул егерме бот нт бнрэ. Нуждам өсөп генә һата ппем. Господин, пожалуйста, ҡабул итегеҙ инде!

Мин лнжәп уңайһыҙ хәлгә ҡалдым. Пи әйтергә белмәйем. Аптырағас, бер һүҙ әйтмәҫкә ҡарар иттем, һалдаттар, крәҫтиәнде етәкләп, өҫтәл эргәһенән алып киттеләр. Шунан һуң таты ла баяғыса, бөтә сусҡаларҙы:

—    Ярар, үтерлек! — тнп үткәрә башланым.

Был баҙарҙа бер һарыҡ, бер һыйыр булманы. Алғандары ылғый сусҡанан тора ппе. Сусҡаларҙың сыйылдау-ҙарына, күҙ алдынан үткән имәнес картинаға минең иҫ китте, ҡолаҡтар тондо. Фатиргә аңра булын ҡайттым. Тиҙ генә карауатҡа йығылдым.

Тәмәке тартып уйлап ятам:

Кисә генә Ирочкалар эргәһендә аҡылдан шашып, бөтә донъяны онотоп, уның боҙрә сәстәре арҡыры ҡайнар, йомшаҡ бнтенә башымды ҡуйып ултыра инем. Ул минең өсөн тормошомда осраған иң ҡәҙерле, пң ләззәтле минуттар пне. Бөгөн имәнес, сирҡаныс сусҡалар араһында ултырам. Уларҙың тауыштары минең йөрәгемде тутлы бысаҡтар менән ҡырҡалар. Мин Ирочкамды уйлаған, уның тураһыпдагы тойғоларым менән ләззәтләнгән мәлдә, ҡолаҡтарыма мырҡылдаған, сыйылдаған сусҡа тауыштары инәләр.

Кис Новиков менән бик оҙаҡ йоҡламаныҡ, һөйләшеп и'["Гыҡ, торло пландар ҡорҙоҡ:

— Бер төн приютҡа Ирочка, Женяләр эргәһенә ба-рырга, уларуы алып, ҡасҡын поляк крәҫтиәндәре булып, тоғолор менән Росәйгә ҡасырға...— Кире фронтҡа барып, үҙебеҙҙо-үҙобеҙ яралап лизароткә китергә, шунан һуц от-н\ с к алып Жоннлор, Ирочкилар эргәһенә килергә.

Ләкин бор 1111Н ба])ып сыҡмай, ҡалай ҙа килештереп булмай Пландар барып сыҡмағас, боҙ бер-беребеҙ менән һоиләшмәй, тын ятабыҙ. Шунан һуц, гүйә, бер ерепә ут тоҡанған кеүек Поннкон һикереп тора. Иҙән буйында ҡыҙыу ҡыҙыу йорон башлий. Бото донъяһын яндырьш һүгер! ә тотона:

Уйлап ҡараһаң, тиреңә һыймайһың. Йә, уйлап ҡара, боҙ ин ш он, кем осон былай итеп йоройбоҙ? Быларҙың барыһы ла халыҡтың аңралығынан! Әгәр ҙә аңра булмаһалар. һары к йотоу о һымаҡ утҡа баралармы пн улар? 1Һ>р уйлағанда, һарыҡ котоүонән дә нңрараҡ. Бар, һарыҡтарҙы утҡа ҡыуын ҡара, улар янып торған утҡа мәңге бармайҙар. Атһаң да бармайҙар. 0 бсҙ, аңралар, -барабыҙ. Уйың осон беҙгә ни бирәләр? Кукиш! — Бор аҙ уйлап тора: -- Әгәр ҙә халыҡҡа үҙенең шул аңралығын төшөндөрһәң, бероһо ло бармаҫ инә. Был һуғыш күптән, хатта башланмаҫ борон бөткән булыр иие, уйлан ҡара: әле беҙ яды донъя күрәбеҙ, әле беҙ тормоштоң рәхәтен яңы һпҙә башланыҡ. Шул инкыттн себен кеүек итеп, һипо бер снаряд һ!.п1.|и үлтерһен! Ул һуғыштан мнн ни файҙа күрәм? Миңә уның ни көрәге бар? Унап кем файҙа итә? Әлбпттә, беҙ түгел. Әлбиттә, ононда бөт күтәрен, түбәгә төкөрөп .11 к.ш баплар файҙа итәләр. Ошо беҙҙең арабыҙҙа ҡаяһы байҙың балаһы хеҙмәт итә? Барыһы ла ярлылар. Ҡайҙа ||н арлылар ҡырыла, ҡайҙа ла ярлылар әтлек күрәләр. Бер уйлағанда, беҙгә бер пуля атырға ла ярамай. Ә беҙ, яңралар, кон юя йоҡламай, ас, ялангас ут эсендә йөрөй-Гюл, Һис бер мпҡг.нтһмҙ, себен кеүек ҡырылабыҙ.

I(оникоя был һүҙҙәрен әллә ҡайҙа, юғарыға ҡарап һөй-I .но Мнн уны айырым бер тулҡьгн менән тыңланым. Ул 1П.ӘМЙӘГ0 ултырып тәмәке тарта башлағас, мин дә ятҡан урынымдан тороп:

Уйлап торһаң, дөроҫ ипдә, әй!..— тин, шинелде яурынға һалын, Новиковҡа ҡаршы ҡарап ултырҙым. Йоҡо .йылды. Хәҙер топ урталары яҡынлаша инде. Беҙ пкәү

69

Ъамап ултырабыҙ Окопта ҡал га и Байгужа, Буранбай, Иидрилдәрҙе иҫкә алдыҡ. Беҙ уларға әллә ҡасан хат яҙырға уйлағайныҡ. Ләкин беҙҙең кондор оллә нисек үтәләр. Күп иаҡыт бупт йөрейбоҙ. Ә хат яҙырга ваҡыт тапҡаныбыҙ юҡ. Дороҫон әйткәндә, ултырып хат яҙырға кәйеф булғаны юҡ. Бәрәк ярһый, йөрәк тулҡынлана, норок бер урында түгел. Окопта мәлдә беҙҙең күңелдә артыҡ теләк юҡ кеүек ппе. һәр бер выжлаған пуля, һәр бер ярылған спаряд беҙгә иркен уйларға, иркен фекер йорөторгә момкннлек бирмәй нпе. Уйҙар томалаптап, тойғолар тупаҫланғайны. Беҙҙә ике хайуан тойғоһо бар нпе: береһе — йәнде һаҡлау, икенсеһе — ас ҡарынды туҡландырыу. Хәҙер беҙ окоптан спткә киткәс, иркенгә, ҡурҡынысһыҙ ергә сыҡҡас, окоп дәһшәттәре бөтә кпцлеге менән күҙ алдынан үтәләр. Бәр бер күренештәре йөрәккә ут ағыҙалар. Тормоштоң матур яҡтары, йәшәүҙең ләззәте, рәхәте, күңелдең шуға ирекле булырға теләүе. Шул иреккә күңелдең ярһыуы, тулҡыштапыуы, баштағы уйҙарҙы, хыялдарҙы әшкә тарталар, уларға майҙанды киң итеп йәйеп ебәрәләр.

Оҫта һунарсылар, яланға сыҡҡанда, һунар эттәрен. айырым бер ябыҡ аҙбарға тейәп алып сығалар, һистә булмаһа, муйынына еп менән бәйләп алып баралар. Ул ваҡыт эт һупар ҡомары мепәп ярһынып, елкепеп бара. Ул түҙемһеҙлек менәп уҙенең йәнлеген көтә. Упың күҙҙәрен ҡан баҫа. Ләкпп, ул ҡасан булыр, ҡасан осрар, ҡасан һырт биреп ҡасыр, уны күрмәй. Ул уны һунарсы эйәһенең ишараһынан көтә. Уның осоп шундай минут була. Уйламағанда бер йәнлек күренә, һунар ҡомары менәп күҙҙәрен ҡан баҫҡан эт, бауын ысҡындырып, бер генә «һөс!» тпеү менән, ботә костәре, ботө ғәйрәте менән алға атыла. Уга ут, һыу күренмәй, соҡор, таш беленмәй, тик уның күҙҙәренә алдынан тәгәрәп барған йәнлек ыоктәһе генә күренә. Уның ярһыған йорәге шул нөктәгә етеү осон ашҡына. Ул мннут уның осоп донъяла шул тәгәрәп барған ноктә генә бар. Уның осон уйлаған уйҙарҙың сиге шунда ғына...

Боғоп беҙҙең уйҙар, хыялдар ҙа, нәҡ бауҙан ысҡындырылып. һунарға ебәрелгән эт кеүек ярһынып, ашҡынып сабалар. Беҙҙең уйҙар, хыялдар беҙҙең күңел теләгән ирек нөктәһенә ҡарап сабалар. Уларҙы тыйыу, югәиләү мөмкин түгел. Беҙ үҙебеҙ шул уйҙар, хыялдар артынан сабабыҙ. Соикп беҙҙең уйҙарҙың сиге беҙҙең осоп апа шул ирек поктәһепдә күренә...

1>оҙ үҙебеҙ йоҡонан үҙ ваҡыты менән уянмай башланыҡ. I >о1'он дә беҙгә, таң хәбәрсеһе булып, әлеге унтер Карташов килде. Ул беҙҙә уятҡанда иртәнге сәғәт ун нпе инде. Карташов беҙҙән колдө:

— һеҙ тамам бариндар булдығыҙ! һеҙҙе обязательно унтыргн кәрәк. Унан һуң кейенеү осөн кейемдәрегеҙҙе тотон торорға кәрәк.

Новиков ғәҙәте буйынса, нимәгәлер, уға бәйләнмәне. Копки был һүҙҙәрҙе Карташов ысынға алып әйтмәне. Ярым шаярып ҡына һипләне. Новиков бик етди ҡиәфәт менән;

- Неҙ окопта айҙар буйы юн ле йоҡо күрмәнек. Хәҙер ш> ның ҡәҙерен белергә кәрәк. Кем белә, тагы иртәгә окопҡа ебәрерҙәр,— тине. Карташов сығып китте. Уның армыт а, минең күҙ алдына тагы сусҡа котоүҙәре кплеп баҫты Улар мырҡылдайҙар, сыйылдайҙар. Уларҙан аңҡый тор!ап һаҫыҡ тиреҫ, еҫтәре тагы ыидец танауға бәреләләр.

ТУҒЫҘЫНСЫ БҮЛЕК

Неҙ кескәй генә баҙарлы ауылга кнлеп ннгөндә, урамда атлы казактар норойҙәр ине; маклерҙор баҙар моношөд-дә беҙгә ҡаршы осранылир.

Һоғон бында баҙар булманы. Баҙарҙағы халыҡты атлы казактар таратты,—тинеләр. Пеҙ аптырап ҡалдыҡ. ]>|сынлап ти, урамда халыҡ юҡ. Тәҙрәнән урамға ҡараған полҙор күренәләр. Кәр тәҙрәгә ҡараһаң, баш артында баш күренә. Неҙ урамға килеп туҡталғас, күп күҙҙәр беҙгә шобһә менән карайҙар. Ҡайһы тәҙрәләр ҡапыл ябылалар, йәкн тәҙрәләрҙән баштары әгкә тартылалар. Урамдан ҡыйыш арбаға ултырған бер еврей ҡарты килә. Ул ынтылып-ыптылып атып ҡыуа, йоронюп тиҙләтергә тырыша, уга ҡаршы йоҙгә н ҡын атлы казак килә. Улар баҙарҙан юғары үтәләр. Кер атлы казак беҙҙең янға килеп тәмәке тоҡандыра, һорашабыҙ:

- Назар ниңә таратылды?

Кнрейҙәр, полиптар бунтовать итәләр.

Ул туҡтап торманы, юлына китте. Беҙ ҙә постоялый Дворға табан аттарыбыҙҙы борҙоҡ. Началышктәп прпказ булғансы, үҙебеҙ тамаҡланырға, аттарыбыҙҙы ашатырға булдыҡ,

Неҙ постоялый дворға ппеп ҡагынып, йыуынып йөро-ғәндә беҙҙең янға бер поляк ҡарты килде. Заманында

ыҫпай, килбәтле нр булгапға оҡшай. Аягына иҫке итек башы, ҡыҫҡа балаҡлы туҙыл беткәй салбар, еҫтөнә ташландыҡ һалдат шинеле, башына козырекһыҙ фуражка кейһә лә, кәүҙәһе тоҙ, йөҙ һыҙыҡтары дөрөҫ, эскә батҡан ҙур күҙҙәре гепә өмотһоҙ ҡарайҙар. Ул беҙҙәп икмәк һораны. Новиков, йоктән сумкаһын алып, уға икмәк телеп бирҙе. Беҙ уның кем икәнлеген һорашманыҡ, ул икмәкте алып ҡултығына ҡыҫтырыу менән беҙгә һорау бирҙе:

—    һеҙ ҡайһы яҡтан булаһығыҙ?

Мии уға:

—    һаҡмар яғы,— тинем. Ул баҫҡыс тебояә барып ултырҙы ла бик ҡәнәғәт төҫ күрһәтен, һүҙгә башланы:

—    Исмаһам, һеҙ һугышта йөрөһәгеҙ ҙә, һеҙҙең ата-әсәләрегеҙ йылы, тыныс урында ҡайгыра торғандарҙыр. Ә беҙҙең хәлде һөйләргә түгел. Бына минең бер балам һуғышта йөрөй. Минең йортом познцня уртаһында ҡалды. Хәҙер минең семьям да юҡ. Үҙем генә...

—    Ссмьяң ҡайҙа, ҡарт? — тппем. Ул башын түбән ■ баҫты. Күҙҙәренән бер ппсә тамсы йәш тамды. Уның күҙ йәше мпнец өсөн бик ауыр булды. Мин, ҡарттың йәшен күрмәҫ өсөн, ситкә ҡарап, тәмәке төрә башланым. Ул әрнеүле тауыш менән һүҙен дауам иттерә башланы.

—    һорашма инде, һалдат. Әле беҙҙән фронт байтаҡ алыҫ ппе. Мип яланда саҡта немец аэропландары бомба ташлагандар. Шунда минең ауырыу ҡарсығым да, утта ҡалған йәш балаһын ҡотҡарам тип, балаһы менән киленем дә яндылар. Өйҙөң нигеҙ урыны һәм кәлдәре генә ҡалдылар. Бер мпп генәме пи, хәҙер минең ншеләр меңәр-, ләп, унар меңләп һаналалар. Баҫыу ерҙәребеҙ ҡаҙылып, боҙолоп бөткән, йорттар емерелгән, бөтә фронт буйы менән халыҡтар, уларҙың бала-сағалары торлаҡһыҙ, асыҡ һауала ҡалғандар.

Ҡарттың был һүҙҙәре йөрәктән, тәрәпдән ҡайнап сығалар. Ул фронт фажиғәһе кисергән йөҙҙәрҙең, меңдорҙең йөрәге. Хәсрәтен, аһыя һөйләп. Уның һүҙҙәре артында халыҡ фажиғәһе ята. Әйҙәп арыҡ һәм ҡаҡса гына бер еврей сыҡты. Күрәһең, ҡарттың һүҙҙәрен тыңлап торган. Ул ҡарттың Һүҙеп бөгөнгө баҙар наҡпгаһыпа бәйләп алын китте.

—    Ай-һай, ай-һай, яман эшләйҙәр. Атлы казактар яман эшләйҙәр. Еыпа һеҙ ҙә крәҫтиән балалары бит. Унлап ҡарағыҙ, уйлап ҡарағыҙ. Фронт буйында ерҙәре ҡалган крәҫтиәндәр батшаға нрошепне биргәндәр. Тпҙе-

рәк мир яһалыуьш һорағандар. Шуға яуап булмағас, борщ баҙарға йыйылған крәҫтиәндәр шаулаша башлағандар. Ьогпн шуның осоп атлы казактар ботә местечконы айҡап сыҡтылар. Крәҫтнәндәрҙе арестовать иттеләр. Еврей зәрҙе ц лавкаларын таланылар. Быпда еврейҙец пп ҡатнашы бар? Уның ере юҡ. Улар батшаға ғариза бирмәгәндәр. Айһай, ай-һай, атлы казактар насар эшләйҙәр. Насар эшләйҙәр...

Әллә беҙҙәц шикләнепме, теге еврей ашығып ҡапҡапап сыҡты, һаран аҫтынан бер пнсә ҡасҡы крәҫтиәндәр килеп беҙҙең.түңәрәккә сүгәләп ултырҙылар. Беҙ Новиков мөпән уларҙың хәбәрҙәреп тыңланыҡ. Уларҙың да ботә фекерҙәре прошешюнең богонгө һоҙомтәһе тураһында лорон. Яҙ етә башлағас, бер шгсә прошение яҙҙырғандар,

■ л нропишиеиоц ҡыҫҡаса айышы ошолай булғап:

■ Хәҙер яҙ яҡынлаша, сәсеү миҙгелдәре етә. Баҫыу, ерҙәребеҙ һуғыш аҫтында яталар. Әгәр был яҙ иген сәсә алмаһаҡ, боҙҙоң бөтә ерҙәребеҙ әрәм булын ҡалалар. Ссмьяларыбыҙ таш ла ас ҡаласаҡ. Беҙгә кәсеп юҡ. Шул аяныс хәлебеҙҙө бошг итеп, һеҙ гали император хәҙрәттәренән үтенәбеҙ: ботә ил һәм һуғыштан аҙап күргән халыҡтарҙың күҙ йәштәре хаҡына сәсеү ваҡытына тиклем солохҡа кнлеүегеҙҙе»,

9

Бындағы крәҫтиәндер, тпул прошеппегә таянып, мнр кәгкәмдәр, уларҙан аҡса алын. прошение яҙған адвокатта!) ул прошепнепең батша тарафынан иғтибарға алыны-уынц халыҡты ышандырғандар. Ниһайәт, халыҡтың түҙеме боткәи. Иҙ еткән. Сәсеү ваҡыттары уҙып баралар. Әле мир тураһында бер нәмә лә юҡ. Шул түҙемһеҙлектән сыҡта н крәҫтиәндәр, баҙарға йыйналғас, шунда кәңәш иткәндәр ҙо адвокат о н оно барғандар. Уны быуып ырғытырға уйлағандар. Ул ҡасҡан, уның асыуын приставтан алырға \ н Iа»айдар. Ул р» кпсҡап. Уның тәҙрәләрен ватҡандар. Ноеиный • а. тд|,а һожүм иткәндәр. Ләкин был хәрәкәт йәйелеп «дгормәгон, яҡт.ш тирәлә ятҡан атлы казактар омдарҙың \арәкәтеп баҫып олгоргэн. Беҙ пәҡ шул финал бөткән мәлдә гепә килгәнбеҙ.

Новиков был ваҡиғаға артыҡ әҫәрләнде. Ул башта, ике ҡулын яңағына ҡуйып, бик оҙаҡ тыңланы. Крәҫтиән-, дәр һүҙенә кнтвашмапы. һуңынан бөтә ата-бабаларынан алын атлы казактарҙы һүкте.

—    Бына эске дошман тигәндәре шулар инде. һай, тән кешеләр ни... Бындай коралһыҙ, ярҙамһыҙ ас крәҫтпән-дәрҙе туҡмарға килгәндәр. Шәп булһа, улар фронтта һу-гытһындар. Улар алғы позицияға бармайҙар тул. Унда беҙҙең кеүектәрҙе илтеп һалалар. Ә атлы казактар артта, крәҫтиән талап, һимереп яталар...

Новиковтың был ҡыйыу һүҙе крәҫтиәндәргә бик оҡшаны. Уларҙың барыһы ла Иовиковтан риза булғандарын йоҙҙөреп йылмайтып, баштарын һелкөү мепән белдерҙеләр. Ул арала унтер Карташов тәҙрәнән беҙгә ҡысҡырҙы. Сәйҙең әҙер булыуын белдерҙе.

Новиков крәҫтиәндәр эргәһендә сиселмөгөйпө. Сәй эсергә ингәс, туҙынып китте. Атлы казагын да, генералын да, һугышын да, бөтәһен дә ләғнәтләне. Эттән алын эткә һалды. Шым ғына тыңлап ултырған Карташов Повпков менән бәхәскә килде:

—    Г>сҙ һүгенеү менән әиг булмай бит. Бында мәсьәлә дипломатиянан тора. Дипломатия шулай. Шуның осон һуғыш кәрәк.

Карташов, бпк тәрәп мәғәнәле һүҙ әйткән кеүек, то-ҫоно бик мөһим ҡиәфәт сығарып, күҙҙәрен йылмайтып, Новиковтан һүҙ котә башланы. Новиков осон был дары өҫтонә кәрәсин һипкән кәүек булды:

—    Дипломатия тиһегеҙме? Дипломатия кем осоп, беҙҙең осон түгел, крәҫтиәндәр осоп түгел, үҙҙәре осоп генә. Халыҡ аңра. Әгор ҙә улар, аңра булмаһалар, ни за что һуғышҡа бармаҫтар ине. Погон күрәһең бит әле. Улар хәҙер аңлап башлағандар. Уларға хәҙер аҡыл инә башлаған. Артына штык менән ҡаҙай башлаһаң, тиҙ аҡыл инә ул. Бынан ҡара: бөтә крәҫтиәндәр, эшселәр, шулай күтәрелеп ҡараһындар әле, һинең атлы казагың ҡайҙа бара? Ә һалдаттар. уларҙың барыһы ла һуғыштан туйғандар.

Новиковтың был һүҙенә Карташовтың кәйефе китте. Ул, ҡулына тотҡан шәшкеһен оҫтәлгә ҡуйып, маңлайындағы тирзорен һыпырып, урындығын Новиковка яҡыныраҡ килтереп, бәхәсләшергә тотондо.

—    һип социалистәр һү.ҙеп һойләйһең, улар өсөн ватап да юҡ. ил до юҡ. Улар анархистар. Хуш, уйлап ҡара: әгәр беҙ ватап эсендә халыҡ ҡуҙғалышына ихтыяр бирһәк, ул ваҡыт беҙгә, илгә немецтар хужа булалар. Улар беҙҙе иҙәсәктәр. Хуш, шунан пи файҙа итәһең? Бына юләр баш.

Новиков, уның һүҙен бүлеп, оҫтәлгә бер һутын ҡуйҙы.

—    һеҙ нисек уйлайһығыҙ, господнн Карташов? Немең-тгң крәҫтиәне, эшсеһе, ярлыһы юҡ тип беләһеңме? Уларың ботәһе лә теләп һуғышалар, тип уйлайһыңмы? Әгәр

әл 11угыш былай оҙаҡҡа һуҙыла башлаһа, бөтәһен дә кө-торгә кәрәк.

Карташов башҡа һуҙ көрәштермәне. Өҫтәл эргәһенән горон китте. Новиковтың кәйефе килде. Ул көлә башланы. Карташов иҙән буйында йорон, һыҙғыра, Новиков һаман да һөйләпә-һөйләиә сәй эсә. Новиковтың һүҙе араһында Карташов көйлән кенә:

—    Да... да...— тип ҡуя ла тагы ла һыҙғырырға тотона. Миң Повиковҡа куҙ ҡыҫам. Карташов арты менән әилән-гәндә Новиков уға «нос# яһай, икәү көлөшәбеҙ. Карташов беҙҙең был ҡылыҡты яратманы ахырыһы, шинелен яурынына һалын, тышҡа сыҡты. Ул сыҡҡас, Новпков:

—    Кил бисара берәй дәрәжә алырға йорон, күрәһең. Ул киәфәте менән барыбер прапорщик итмәйҙәр, һаман \игер булын ауылыңа ҡайтырһың. Ул бик эре ҡылана, күн беләм щп уйлай буғай.

Кеҙ бер аҙ ял иткәс, урамға сыҡтыҡ. Кашка төбөндә беҙгә Карташов осраны.

—    Ноғон ҡунабыҙ, иртәгә икенсе пунктҡа китәбеҙ,— тине. Үҙе ашығып ишек алдына инде. Урамда кешеләр күренә. Епрейҙор лавкаларын асҡандар, сауҙа итәләр. Кеҙ, ҡаршы лавканан сығып, папирос алдыҡ. Папирос тартҡанда, полктағы иптәштәргә хат яҙырға кәңәшләштек. Бында күргән бото хәлдәрҙе теҙеп яҙырға булдыҡ. Шул ваҡыт Карташов ҡайтанан сыҡты ла мине өндәшеп алды:

—    һеҙ казначей эргәһенә протоколға ҡул ҡуйырға барығыҙ, унда һеҙҙе саҡыралар,—тине. Мин тиҙ гепо инеп кейендем. Казначей эргәһенә ашығам. Керенсе моноштө ҡайырылғанда, бор ишек алдынан атлы казактар иллеләп крәҫтиәнде кирауыл аҫтында алып сыҡтылар. Уларҙың күбеһе алама, бойоҡ һәм ябыҡтар. Урамдағы кешеләрҙе бер п шы һыбай алдан ҡыуын ҡапҡаларына индерәләр. Мии дә бер ҡаиҡпға индем. Үткәндәрен көттом. Бер ннсә катын, балаларын эйәртеп, арестанттар артынан эйәргәйнеләр. Уларҙы ла атлы казактар, ҡыуып, бер ҡапҡаға индерҙеләр.

Мии казначейға индем. Ҡабул итеү протоколына ҡул ҡуйҙым.

—    Башҡа эш юҡмы? — тип сығырға торғанда, мнне поручик Алнксакин үҙ бүлмәһенә саҡырып алды:

75

—    Йә, һаумы?

—    Ьау, вашо благородпо!

Ушщ күҙ ҡабаҡтары шешенгән, тауыштары ҡарлыҡҡан, ул йоҡонан яңы гына торған, күрәһең. Ул тәмәк©, тоҡандыра, мин һаман уның алдында баҫып торам.

—    һеҙ һуғышты яратмайһығыҙмы әллә? — тине. һынаулы күҙ менән миңә тура ҡараны, мин оҙон кенә:

—    һис юҡ, ваше благородие!

Минең һүҙгә мыйығын көлдөрҙө. Уның таралмаған, рәтләнмәгән һары мыйығы оҫтондә тәмәке тотопдәре бар ине. Шунан һуң ул:

—    Мин ишеттем...— тдп. бер аҙ уйланып торҙо. Шунан һуң «да» тшг әҙерәк тыныш яһаны ла, миңә тура ҡарап, һүҙгә башланы:

—    һеҙҙе бунтовать иткои крәҫтиәндәр яҡлы. тип һөйләйҙәр. Ул дөрөҫ хәбәрме?

—    һис юҡ, ваше благородие!

—    Ә һипең иптәшең Новиков! Бәлки һин түгел, ул яҡлай торғандыр?

—    һпс белмәйем, ваше благородпе!

Ул минең һуңғы һүҙгә ҡапыл ҡабынды. Аяғын тибеш

—    Алдама һин, сводочь! Вои, марш! — тине. Минең аяҡтарым ҡалтыранды. Мин тиҙ генә әйләнел сыҡтым. Артыма ҡарай-ҡарай ҡайтыуға ашыҡтым. Урамда мин берәүҙе лә күрмәйем. Был хәлде Повиковҡа еткерергә ашыҡтым.

Сөнки эт шәптән түгел, бының ахыры хәйерле ботәсәк түгел ппе. Өйгә ҡайтып етер алда, Карташов пҫкә тоштө. Шунан башҡа бер кем дә түгел. Сәй алды ваҡиғаһып шул поручик Алпксакингә түкмәй-сәсмәй гепә еткергәп. Минең быға иманым камил пне.

Мин бүлмәгә ингәндә, тәҙрә төбөндә Новиков хат яҙыв ултыра ине. Минең төҫөм бөтөп, туҙынып ингәнде ул һпҙҙе:

—    Ни булды, ни бар? — тине. Ҡулындағы ҡәләмен ташлап мпңә ҡаршы килде. Асыуҙан мппең йөрәк ярһыған, тулҡынланған, һөйләр һүҙҙәрҙе һөйлән булмай.

—    Карташов барып сыҡҡан! Поручпккә барып донос яһағап! — тппем. Новиков мәсьәләгә тиҙ үк төшөндө. Тәҙрә төбөндәге яҙа башлаған хатын йыртып, тәҙрә арҡыры ырғытты. Гүйә, һуғышырға йыйынған кеше кеүек, ҡайыштарын төҙәтен:

—    Мине саҡыралармы?—тпп дшск төбонә барҙы. Мин!

76

—    Белмәйем,— тинем. Карташов беҙҙең янда юҡ пне. Копюх увы командага киткән, тип хәбәр бирҙе. Беҙ Новиковтың Аликсакин эргәһенә саҡырылыуьш мипут һанын кета башланыҡ. Ул арала торло яуаптар әҙерләп ҡуйҙыҡ. Трапҡа төбопә сығып ултырҙыҡ. Мөйөштән күренгән бер һалдатты Аликсакиндоп килә тип уйланыҡ. Еврей лавкаһына барыл бер писә бутылка һыра эстек. Шулай ҡараңғы төшкәнсе тынысһыҙланып көттөк. Поручик саҡыртмапы. Беҙ йоҡога ятыр алдынан. Карташов бик эре гоно пиоп:

—    Поручик Аликсакин приказ бирҙе, һеҙ иртәгә үҙ часегеҙгә китәһегеҙ! — тине. Беҙ ул приказды бик тыныс ҡыла ҡабул иттек. Сөнки беҙ унан ямапырагын көткәйнек. Лакшг был беҙҙең өсон, ниңәлер, уңай кеүек тойолдо. Новиков:

—    Окоп беҙҙең өсөн яңы хәбәр түгел,— тине. Беҙ Карташов менән дә һүҙ корәштермэпек. Юлга китергә йыйынған кешеләр кеүек йоҡларға яттыҡ. Йоҡо алдынан артыҡ тынысһыҙланманыҡ та.

Мин:

—    Иптәштәрҙе күрәбеҙ инде! — тинем. Новиков та минең һүҙҙе ҡабатланы:

—    Эйе, иптәштәрҙе күрәбеҙ ппде. Әйҙә, йоҡлайыҡ әле,— тине. Шинелен бөркәнеп, бөгәрләнеп ятты. Окопта ултырған Байгужа, Ипдрил, Буранбайҙар минең күҙ алдынан китмәпе. Шуларҙы унлап йоҡога киттем...

УНЫНСЫ БҮЛЕК

Беҙҙең 286-сы Пошехонский нолҡ һул фронтҡа Себер дивизияһы эргәһенә күскәй. Был урында һыу яғы насар тиҙәр. Был тирәлә аҡҡан йылға ла, күл дә юҡ. Беҙҙең полк штабы эргәһендә бер ҡойо бар. Унда коп буйы оҙон сират тора.

Бары йөҙлө арыҡ балалар ҡайҙандыр һыу алып киләләр. Һалдаттарға һыу килтереп, икмәк алалар. Кухня тирәһендәге икмәк ҡатылпрын, картуф ҡабыҡтарын йыйыштыралар. Шуларҙы бешермәйенсә ашайҙар. Тьшысыраҡ ваҡытта хатта алғы линияға яҡын баралар. Шунда барым һалдаттар араһынан аҙыҡ йыйнап киләләр пкэн. Беҙ бер балаиан һорашабыҙ;

— Нисек ҡурҡмай бында ҡалдың? Ҡайҙа ҡунаһың?

Ул, күҙенә төшкән ҙур фуражкаһын күтәреп, оло кешеләр һымаҡ итеп, бик эшлекле геиә яуап бирә:

77

—    Беҙҙең ауылды немецтар топ д» алдылар. Беҙҙекеләр күсен киттеләр. Мин аҙашып ҡалдым. Ҡайҙа барайым, ошонда йоронмон,— ти, тутыҡҡан ҡалай һауыттағы бысраҡ һыуын беҙгә тәҡдим ито. Беҙ уның һыуын алмаһаҡ та, у га аҙ гына икмәк бирәбеҙ.

Хәҙер был фронт буйында ҡалған балаларға ҡаршы террор башланған. Полевой жандарм уларҙы әкренләп йыйыштыра. Уларҙың шпионлыҡ итеүенән шикләнәләр бутан, ләкин һалдаттар балаларға ярҙам итергә, уларҙы жандарм террорынан һаҡларға тырышалар. Уларҙың барыһының да өҫтөндә һалдат кейемдәре. Улар үлгән һалдаттарҙың кейемдәрен алып, шуның еңдәрен, итәктәрен ҡырҡын ташлап кейәләр. Уларҙа һаман .балалыҡ, торло уйынсыҡтар менән мауығыусылыҡ бар. Кеҫәләрендә әллә ни тиклем патрон, обоймалар, снаряд баштары, бомба капсюлдәре йөрөтәләр. Уларҙың араһында бомба капсюлдәре менән яраланғандары ла юҡ түгел. Улар ҙа, һалдаттар кеүек, немецтең снаряд һәм аэропландан ташланған бомбаларынан ҡорбан булалар. Емерек ейҙәр араһында торком-торком йөрөгән балалар өҫтөпә аэропландан бомбалар ташлайҙар. Уларҙы ысын һалдат тшх уйлайҙар, күрәһең.

Беҙҙең полк окопта. Ундағы иптәштәрҙе һәр көп иҫкә алабыҙ. Ләкин полк штабына барып күренгән юҡ әле. Полк обоздары араһында буталабыҙ. Унда Йосоп Баҡыйса е в тигән бер башҡорт һалдаты менән таныштым. Ул Оренбург яғы. Үҫәргән волосенән. Ул беҙҙе туйҙыра, ул беҙгә һәр көн аш килтерә, аҙыҡ табып килтерә. Уның менән дуҫлашып киттек. Ул беҙҙе обозга алып ҡалырға уйлан:

—    Мин начальник менән һөйләшәм. Лучше бында ҡалығыҙ!— ти. Ләкин ниңәлер беҙҙең ҡалғы килмәй.

Бында килгәс. Новиков менән икәү күберәк Женя, Ирочкалар тураһында һөйләшә башланыҡ. Ауылда йөрөгәндә һәр ваҡыт уларҙы иҫкә алһаҡ та. ашҡынып күреү теләге ул тиклем тыумағайны. Окопҡа китер алда уларҙы күреү теләге тағы ла косәйә төштө. Шул осрашыуҙың рәхәтен тамам татығы килә. Окопҡа ингәс, ул матурлыҡтар һис кире ҡайтмаҫ, мәңге ҡайтмаҫ кеүек тойола. Йәшел үшәндә салҡан тошон, төпһөҙ күк бушлығына ҡарап, һүҙһеҙ-ниһеҙ тик кенә ятҡан саҡтарҙа, Новиков романтикаға бирелеп китә.

—    Шайтандар, ниндәй матурҙар, һөйкөмлөләр бит улар! һын-килбәттәре, йөҙҙәре ҡойоп ҡуйған кеүек килешәләр. Әгәр ҙо мирный ваҡыт булһа, улар беҙгә ҡарамаҫтар пне. ә хәҙер улар беҙҙе яраталар. Мин үҙ ғүмеремдә ҡыҙ яратҡаным юҡ ине, мине лә ҡыҙҙар яратҡаны юҡ пис. Беләһеңме, был беренсе тапҡыр,

Мнн өндәшмәйем, үҙ уйыма күмедгәнмен. Сөнки ул үҙе тураһында һөйләгәндә, мин үҙемдекен кисерәм. Шунан һуң ул миңә балаларса һорау бирә:

—    һинең яратҡаның бармы?

Мин уға ҡайыл ғына яуап бирмәйем. Мнн Инна тураһында әйтергә уңайһыҙланам. Мин, һүҙҙе уралтып:

—    Шундайыраҡ әт булғайны. Ләкин ул үҙемдән булманы.— тимен. Ул, ятҡан еренән торон, минең эргәмә ултыра.

—    Йә, һөйлә әле, ҡыҙыҡтыр ул. Ысынлап та, ҡасан, ҡайҙа, нисек булды? һөйлә әле, Һулатчик, һойлә? — Мин ҡалай ҙа булһа һөйләмәҫкә тырышам. Ниңә әйтеүемә үкенәм. Ул ҡыҫтап һорай. Ялындырғас, үпкәләргә тотопа. Сөнки богөн Новиковта шундай настроение тыуған, ута, ҡалай гына булһа ла, шул туралағы һүҙҙе оҙағыраҡ һуҙырға, шуны тыңларға кәрәк. Мин булдыра алманым. Аҙағына теге Быҙаулыҡтағы булып үткән Нина ваҡиғаһын оҙон итеп һөйләп бирҙем. Ул айырым бер тынлыҡ һәм эске кисереш менән тыңланы. Мнн һөйләп бөткәс:

—    Уны һин яратмағанһың, ул һине яратҡан. Ундай булырға мөмкин. Ләкин һөр хәлдә Нина Ирочка кеүек матур һәм һөйкөмлө булырға тейеш түгел. Мин һамар ягы-н|,|ң ҡыҙҙарын беләм. Улар тупаҫ, йыуан, ҡалын балтырлы булалар. Теге Инна ла шуларҙың береһелер әле.

Новиков был һүҙҙәрен, гүйә, минең күңелдән уҡыған кеүек Һөйләне Пинлнм үҙе күрмәйенсә тороп уны Ирочка менән I агыштырыуы, минеңсә, дорөҫ ние. Ысынлап та, 11шш I иреһенә һыйыша алмай йөрөгөн, бәрәмәс кеүек,

I \ ил 1.Ш1 ь I I н.1.1 Гнмле ҡыҙ ине. Ә Ирочкалағы нәзәкәтле

I.    • у 1.1, п.н|)|1г йо.1 һы и,т,1. оҙон керпектәр араһында яньш торған кара күҙҙәр Минала юҡ ине. Нина үҙ күләмендә яғымлы, тере ҡыҙ ине. 0 Ирочка тураһында бер-ике һүҙ менән и нә әйтеп булмай. Уга ҡараһаң, күҙҙәр, диңгеҙҙең

II. Н1 ваҡытындағы ҡояш нуры төшкән матурлығына ҡарама кеүек, уның матурлығының киңлегенә китәләр. Уның эргәһенә килһәң, бөтә тәбиғәтте үҙенә йыйып алғап кеүек иғтибарҙың бөтә нөктәһе шунда йыйыла. Шуның осөн дә

■

уның тураһында бер-ике һуҙ менән әйтеүе ҡыйын. Был урында Новиковтың пәйғәмбәрлеге хаҡлы һәм урынлы. Ирочкалар хәҙер беҙгә матур хыял. Ул хыялды хәҙер аҙ гына булһа ла, бер генә көн, бер генә сәғәт булһа ла, ирекле ваҡытта кисерге килә. Беҙҙең полкка барын күренмәҫкә теләүебеҙҙең, аҙ ғына булһа ла шуны кисектерергә тырышыуыбыҙҙың топ сәбәбе лә шул.

Новиков ҡанһы мәлдә һис тормошҡа ашырырға мөмкин булмаған пландар уйлай:

—    Әллә барып ҡайтабыҙмы? Күп булһа, бынан илло саҡрым юл. Бер көп барабыҙ, бер көн ҡайтабыҙ. Унан һуң окопҡа...

Бьгл инде аптырағандан бер һүҙ генә. Сөнки илле саҡрым ер барғансы, унан ҡайтҡансы, беҙҙе әллә нпсә урында тотасаҡтар, арестовать итен, конвой менән оҙатасаҡтар. Аҙағында уларға хат яҙыу тураһында уйлашабыҙ. Беҙ приютты беләбеҙ. Ләкин беҙ аңралар /Кепя менән Ирочка-пың фамилияларын һорарға онотҡанбыҙ. Шайтан белә, унда күпме Женя һәм Ирочкалар барҙыр. Үҙебеҙҙең ад-рестәрҙе бирҙек. Хәҙер Пошехонскпй полкка киләбеҙ. Быларҙың быныһы ла беҙҙең йәшлек, тәжрибәһеҙлектән инде.

Беҙҙән алыҫ түгел ауыр снарядтәр ярылалар. Баш осонда аэропландар осалар. Беҙ быларға һис иғтибар итмәйбеҙ, былар беҙгә күптән, күптән таныш һәм күнеккән тауыштар инде. Мин һыу алып киләм. Новиков картуф әрсей. Баҡыйбаев килтергән пг консерванан бик тәмле аш әҙерләргә уйлайбыҙ. Обоз тирәһендә туйынып норөгэп бер поляк ҡатыны, беҙ һорамаһаҡ та, беҙгә ҡоро утындар йыйып килтерә, ут яғыша, һыу һалғанда, тоҙ һалғанда, беҙгә кәңәштәр бирә. Новиков уның кәңәшеп тыңламай.

—    Беҙҙең зауыҡ башҡа төрло, шуның осөн үҙебеҙсә эшләйбеҙ,— тпн үҙ эше менән булаша. Ҡатын башҡа һүҙгә күсә:

—    Йәш саҡта мин панда аш бешереп тороусы булдым. Ул нандар нипдөй генә тәмле аш ашамай торғайнылар! Әле иҫкә тошһө, ауыҙҙан һыуҙар килә. Тәмле аҙыҡтар булған саҡта, мин дә иремә шундай яҡшы аштар бешерә торғайным.

Уның һүҙен мин дә. Новиков та тыңламайбыҙ. Шунан һуң ул янган усаҡҡа ҡарап һүҙһеҙ генә ултыра башлай. Ул ҡатындың ире һуғышта, йорто пемецтәр яғында ҡалған. Ул һәр ваҡыт теге яҡта ҡалған йортон һағына. Би-

80

герәген унда тороп ҡалғап тегеү машинаһына йөрәге әрнеп. Ул тегенсо булған. Шуның менән тамаҡ туйҙырған, өҫтөн бөтәйткән. Хатта иренә күстоиәс, аҡсалар еоәреп торған. Хәҙер ул тормош теге яҡта, уттар артында ҡалған.

Уйың бында килеп эләгеү тарихе шулай: ул, ҡасҡылар менән китеп, ниндәйҙер бер стаицняла, Рәсәйгә китергә гин поезд киткәндә! ауылдың беҙҙекеләр тарафынан алыныу хәбәрен ишеткән. Шул имеш хәбәргә ышанып кире ҡайтҡан. Ҡайтһа — фронтта үҙгәреш юҡ. Ҡайҙа барырға белмәй торғанда, уға бер нестроевой команданың коптинармусы осраған. Теге коптинармус упан файҙаланған. Бер аҙ ваҡыт үҙе менән до йорөткәп, кәрәге ҡалмағас, ҡыуып ебәргән. Хәҙер беҙҙең полктың обозыпда йәшәй. Пачалышктәр ул ҡатынды бынан да ҡыуалар. Тик уны обоз халыҡтары йәшереп тоталар. Ул богои беҙгә утын йыя, ашағас, котелок, ҡашыҡ, шәшкеләрҙә таҙартып бирә. Беҙ уға икмәк бирәбеҙ, алмай:

—    Үҙегеҙгә корәк булыр. Мине обозда туйҙыралар,— ти. Ул беҙгә гали йәнәплек күрһәтә. Беҙ уға бер мәғәнә лэ бирмәйбеҙ. Беҙ үҙ эшебеҙ, уҙ уйыбыҙ менән йәшәйбеҙ.

Беҙ кискә табан сәй ҡайнатып ултырғанда, Новиков аҡылдан шашҡан тауыш менән ҡысҡырҙы, һүгенә башланы. Мин землянка эргәһендә хат яҙып ята инем. Ҡапыл, күтәрелеп, тауыш ягыпа килдем. Килһәм, пп күҙем менән күрәйем, Новиков тего ҡатынды быуып алган да һөйрәп йөрөтә.

—    Ах, аҙғын ҡатын, фахишо! — ти. Мин барып әрсәләргә башланым, теге ҡатынды Новиковтың ҡулынан тартып алдым. Ҡатындың тоҫтәре агарған, күҙҙәре ҙурайған, һулыштары ҡыҫылган, ғыжж-ғыжж килә. Үҙе һөйләнә:

—    Бына йыртҡыс кеше, шаярып әйткәнде белмәй!.. Үлтерә яҙҙы!..— Новиковтың асыуы бик тиҙ баҫылды. Ирония менән ҡатынға ҡарап колэ башланы:

—    Әллә һип мипе обоз крысалары тип белдеңме? Мин упдай кеше түгел, мин ундай бысраҡ әш менән булашмайым! — тине. Тауыш тынды. Теге ҡатын, усаҡтан ситкәрәк китеп, өкрен гевө пырхылдап илай башлапы. Новгжов, йоҙтүбән ятып, усаҡҡа табан ҡараны ла тәмәке тоҡандырҙы. Мин ике яҡҡа ла ҡаран торҙом, ҡатынды барып йыуата башланым:

—    Ин булды? Ниңә илайһың?

Ул өндәшмәй. Яурындарын һелкетеп, һаман да шыңшый. Усаҡ эргәһендә ятҡан Новиков:

81

-

—    Ул һиңә лә тәҡдим яһар әле,— тип көлдө. Шунан һуң мин мәсьәләне аңланым.

П е;,! сәй эсен, тамаҡланып бөткәндә, ҡараңғы төшкәйне. Боҙ, обоздан брезентгәр алып, аҫҡа түшәнек. Тон аяҙ, матур булһа ла, кнс һалҡын. Яңы гына ҡалҡып килгән йәшел ыуыҙ үләндәр, ысыҡланып, тәндәрҙе сирҡандыралар. К үк саф, унда иҫәпһеҙ йондоҙҙар һибелгәндәр. Тик көнбайыш яғы ғына алыҫҡа күтәрелгән ракета, прожектор яҡтылары менән ҡыҙарып, күк йөҙөнә ҡан төҫө бирәләр, Өлкән янғынды күҙ алдына килтерәләр. Алыҫта, алыҫта ярылған туптарҙың һаңғырау тауыштары киске тынлыҡ менән яҡын кеүек ишетеләләр. Беҙ Новиков менән. һүҙһеҙ гепә күккә, йоидоҙҙарга ҡарап, уйланып ятабыҙ. Новиков пи уйлай торгапдыр, минең уйҙар торлө яҡҡа сабалар. Йә ауылдағы ҡайһы бер картиналарҙы күҙ алдына килтерәм. Йәш кенә кешенең фронт буйында аҙап күреп, мәсхәрәләнеп йороүенә мәғәнә бирә алмайым.

Новиков, урынынан ҡуҙғалын, усаҡта һүнергә яҡынлаған күмерҙәрҙе аҡтарын, тәмәке тоҡандырҙы. Теге ҡатын ятҡан арба эргәһенә барҙы, ута бик йомшаҡ тауыш менән Һөйләй башланы:

—    Ҡәҙерлем, ниңә һин бында этләнеп йөрөйһөң?., һинең ирең бар. һау булһа, һуғыштан ҡайтыр. Ҡулың һонор белә, тегеүсеһең, һиңә бынан китергә кәрәк. Берәй урынга барып эшкә инергә кәрәк. Юғиһә бында үҙеңде эт кеүек итеп үлтереп китерҙәр...

Новиков һуңғы һүҙен айырым йомшаҡ, туғанлыҡ хисе менән әйтте. Новиковта бындай йомшаҡлыҡ бик һирәк була. Был минутта ул артыҡ нескәрҙе. Уның был нескәлеген миңә тыңлау ауыр булды. Мин уп ы ишетмәҫ осоп шинель менән башымды бөркәнем. Новиковтың был һүҙе ҡатынға ла бик ныҡ тәьҫир итте, бутай, ул балалар кеүек үкһеп иларға башланы. Новиков уның эргәһендә ҡалманы. Урынына килен ятты ла бик тәрәй итеп һушы ш алды. Бер аҙҙан теге ҡатын да тынды. Новиков менән беҙҙең арала һүҙ ботто. Мин. ул һүҙ ҡушмаһын тип, күҙгә йоҡо килмәһә лә, хырлаган булдым. Алыҫтан, алыҫтан туп тауыштары ишетелә. Беҙҙән алыҫ түгел торган обоз аттарының бышҡырыуҙа ры. үлем хырылда уйҙары кеүек, күңелгә шом һалалар. Мин Байгужалар, Буранбайҙар тураһында уйлайым. Шулар осон гепә позицияға барғы килә. улар менән һөйләшке килә. Яҡын гына ерҙә агас араһында ҡоро-һарылар шытырҙан. Тонда ҡуяндар йөрөйҙәр. Күп

ваҡыт ҡыр кәзәләре килеп сыгалар. Ул мәгсүм ¹ йэнлек-тәрҙең бында, фропт буйында, йөроүҙәренә бер ҙә күңел ултырмай. Әгәр ҙә мии улар кеүек ирекле булһам, оыл урмандар әсепдә бер .минут та ҡалмаҫ инем. Тыныс урмандарға, туп тауыштары ишетелмәгән ерҙәргә китер нпем.

(1 Ә былар бында йерейҙәр...

Беҙ иртә менән торғанда, теге ҡатын урынында күренмәне. Обоз тирәһендә лә юҡ ине. Новиков тирә-яғына ҡаранды ла:

— Киткән, ахыры! — тине. Мин уга һүҙ ҡантарманым. Беҙ ул турала башҡа һойләшмәнок. Сенки беҙҙең алда башҡа эштәр, башҡа уйҙар торалар ине.

Беҙ алгы линияға кплгәпдә, Байғужа менән Индрил беҙҙе ҡаршы алдылар. Байгужа шатлыгынан ауыҙын гына колдерҙө. Индрил икебеҙҙе лә ҡосаҡлан үпте. Беҙ килгәндә. саҡ эңер теткәйне. Фронтта атыш юҡ пне. Тик беҙҙең снарядтар гсиә, баш осонан уҙың, алыҫҡа барын ярылалар ине. Индрил беҙҙе блиндажға алып инде. Беҙҙең хәлде һорашып торманы, үҙе һүҙ башланы:

—    Бәхетегеҙ бар икән, шайтан алғырҙары! Беҙҙекеләр наступлениегә әҙерләнәләр, о һеҙ шуны ҡотлар өсөн килгәнһегеҙ, буғай.

Был хәбәр беҙгә артыҡ тәьҫир итмәне. Млн Буранбайҙы һораштым.

—    Буранбай ҡайҙа? — тинем. Индрил ашығып яуап

УН БЕРЕНСЕ БҮЛЕК

бирҙе:

—    Улмы? Ул бәхетле булды инде. Ул, һыуга барғанда, ҡулынан бик еңел генә яра алды. Дивизия штабында лазареттә ята. По крайпей мере, ул алдағы наступлениене күрмәй...

Беҙ блиндажга ҡараныҡ. Хәҙер ҡышҡы окон түгел. Ботөнләй башҡа. Окоптар тәрән ҡаҙылғандар, блиндаждар пыҡ эшләнгәндәр, әсе ҡоро һәм иркен. Эре туптар тошмә-гәндә. ваҡ туптар алдырырлыҡ түгел. Беҙ блиндаждарҙы маҡтап алдыҡ. Байғужа һалҡын гына:

1

—    Беҙ, был позицияға күскәндән бирле, һаман эшләнек. Беҙҙең бында күп тирҙәр түгелде инде...— тип ҡулын һелтәне.

Ул арала теге тәүҙә окопта осрашҡан ҡарт һалдат —

¹ Магсум — гонаһһыҙ.

83

белорус Тарас инде. Ул хәҙер беҙҙең халыҡтар мепэн дуҫлашҡан икән. Беҙҙе тугандарса ҡаршыланы:

—    Ҡайҙан ел ташланы һеҙҙе?' Беҙ инде, мәңге килмәҫкә киткәндәр, тип уйлағайныҡ. Бпллаһн, беҙ шулай уйлағайныҡ.

Иовиковҡа был һүҙ артыҡ тәьҫир итте, буғай. Ул, то-ҫопә сәмселлек сығарып:

—    Эйе, беҙҙең браттарга ошо окоптан башҡа урын юҡтыр инде. Унда, интендантствола, эшләү осон, иң башта бәхетһеҙ ефрейторҙарҙың аяҡтарын үбергә кәрәк. Иң кәмендә подхалим бультрга кәрәк. Шунда гына йәшәп була. Беҙҙең телдәр уга екрәймәгәндәр. Беҙҙең телдәр кәке-ре. Телдән таптыҡ инде.

Новиковтың был һүҙенә ҡаршы башҡа төрло һорау булманы. Сөнки пптәштәр беҙҙең холоҡто яҡшы беләләр ине. Арала бер аҙ ваҡыт тынлыҡ дауам итте. Иптәштәрҙең күңелдәренән беҙҙе ҡыҙғаныу тойгоһо күренеп тора ине. Тарас өндәшмәй генә тәмәке төрә башланы. Ҡапыл Новиковтың йоҙө асылды. Эстән, йөрәктән, бер ҡәҙерле нәмәһен һурып алған кеүек, һүҙгә башланы:

—    Башҡаларын шайтан белә. Булат менән беҙ гәжәп бер ваҡиғаға осраныҡ, аңлайһығыҙмы?

Иптәштәр Новиковтың ауыҙыпа ҡараиылар.

—    Йө, йэ, һойлә әле! — тиештеләр. Новиков, күкрәген һыйпап, эсенән кисереп алды. Мин уның инмә һой-ләйәсәгеп алдап белеи тора инем. Ул бер тапҡыр ҡуҙғалып алды:

—. Аңлайһығыҙмы?.. Ул гәжәп ваҡиға булды. Уны һис онотоу мөмкин түгел!..— Минең арҡаға һуғып алды,— бына ошо Булат менән икәү инде. Аңлайһығыҙмы?.. Беҙ полктан киткәс тә, ҡыҙҙар приютына барып эләктек. Их, унда ҡыҙҙар!.. Ҡыҙҙар!.. Ожмах хурҙарымы ни! Шулай бит, Булат?..

Тарас гасабиләнде:

—    Йә, иә, һойлә, күп булһа берәй ҡыҙ менән булғанһығыҙҙыр.— Новиков артыҡ еңеләйеп кптте:

—    Туҡта, туҡта, улап гына түгел. Уның хикмәте бар. Ул ҡыҙҙар бына! Урта бармаҡ кеүектәр!..—Миңә ҡаран:— Женя, Ирочка!.. Шулай бит?..— Шул ваҡыт ҡапыл паль-ба күтәрелде. Беҙҙең окоптар өҫтонэ сиарядтәр тошә башланылар. Тарас, ҡайыл тоҫоп үҙгәртеп:

—    Ана, пемеңтәр һеҙгә Йрочкалар ебәрәләр. Котоп тороғоҙ, хәҙер беҙҙең окоиҡа тошорәлэр...

84

Арала һуҙ өҙолдө. Новиков та ҡапыл үҙгәрҙе. Тьшдарьв бетоп, отделение командпре инде:

—    Тарас! Звеноңды секреткә ебәр. Немецтәр бик ҡаты ут астылар. Наступать нтеүҙәро бик мөмкин.

Тарас бик етди тоҫ менән Новиков менән миңә:

I

—    Барығыҙ, ҡыҙҙарығыҙҙы ҡаршыларға барығыҙ, һеҙ ил итеп килгән кешеләр бит! — тиие. Новиков был һүҙгә-ныҡ гәрлонде. Ҡапыл тоҡанып китте:

—    Тарас! Етәр һиңә!.. Юғиһә әллә турэ булдыңмы: —

Бик асыулы йоҙ мепән ҡараны. Мылтығын тотоп:    Әй

ҙә, Булат! — тип блиндаждан сыҡты.

Прожектор, ракеталар тондө көндөҙгө кеүек яҡтырталар. Беҙ блиндаждан сығыуға, беҙгә яҡын ғына бомба — колбаса ярылды. Беҙ ергә яттыҡ. Беҙҙең баш осонан ғына, яҡын гына, уҙып, еңел снарядтар ярылалар. Мылтыҡтарҙан, пулеметтарҙан атылған пуляләр ямгыр кеүек окоп оҫтөнә яуалар. Беҙ, окоп буйлап шыуышып, ята-ята кнт тек. һис бер баш ҡалҡытыр әмәл юҡ. Бер снаряд ярылды. Мин спарядтең еле менән бор ппсә аҙым ситкә ыргытыл-дым. Бик ҡаты ергә һуғылдым. Минең ҡолаҡтарым томаландылар. Ҡулдар, аяҡтар хәлһеҙләнделәр, ағас кеүек ҡаттылар. Ац югалды. Минең күҙгә прожектор, ракета яҡтылары гына тоноҡ булып күреиәләр. Ә ҡолаҡтар бер пәмә лә ишетмәйҙәр. Аталармы, юҡмы, әллә бөтә һуғыш* ергә йотолдомо — мип хәҙер аңламайым. Кемдер минең беләктән тарта. Ләкин мип кем тартҡанын, ниңә тартҡа ны н белмәйем. Шунан һуң мине канауға һөйрәп төшөрҙөләр. Ниңә һөйрәйҙәр, ҡайҙа һөйрәйҙәр, мипең оашым ул турала эшләмәй. Мин яҡтыларҙы ғына кү’рәм. Бер баш минең ҡолаҡҡа яҡыная, мип уга текәлеп ҡарайым. Мип уны саҡ таныйым. Ул—Новиков йөҙө. Ул миңә алыҫтан, югарынан ҡараган төҫлө күренә. Уның ҡарашына мин бер мәғәнә лә бирә алмайым. Беҙ уның менән ҡайҙа торабыҙ? Мпн ни эшләп ятам? Ул турала бер нәмә лә хәтергә килмәй. Мипең ауыҙға Новиков фляга менән һыу һалды. Мип уны йоттом. Ул рәхәт булды. Тагы ла йоттом, тағ ы ла йоттом... Улар миңә тағы ла, тағы ла рәхәт Сирҙеләр. Башым шаулай башланы. Ул шау баш осонда уйпаған. музыка кеүек булды. Гүйә, мине күрмәй, минең өҫтән тапай уҙалар, күҙҙәремде йомам, күҙҙәрҙе йомган һайын, музыка тауыштары көсәйәләр. Ул тауыштар шарлауыҡ кеүек шаулайҙар. Ул тауыштар йөрәккә ауыр, тәндәрҙо баҫалар. Биткә ҡайҙандыр һалҡып һыу ҡойола. Әллә

85-

4

мин шарлауыҡ аҫтында ятаммы? Әллә көслө ямғыр аҫтында ҡалдыммы? Ҡапыл күҙҙәрҙе астым. Һүҙ кабактары -ауыр булып асылалар. Ҡарайым. Ҡарайым. Бер таныш йөҙ. Кем һуң ул? Мип ул кешене беләм. Таныйым. Ләкин кем нконен хәтерләмәнем. Ул кеше мине тотоп һолко, стена га һойәп маташа. Мин аңлар осөн күккә ҡараным. Күктә уттар тулҡынланалар. Хәҙер минең ҡолаҡҡа әллә ниндәй тауыштар ишетеләләр. Мин тагы теге таныш йөҙгә ҡарайым. Ул хәҙер миңә асыҡ күренә. Локпн мин уның исемен әйтә алмайым. Ысын ут кеүек яиа. Тамаҡ кипкән:

—    Әй, әй, һыу бир! — тинем. Ул тагы ауыҙға фляга ҡоя. Мин ҡомһоҙланып нотам. Ул миңә һөйләй, мин ишетмәйем. Мин һорашам:

—    Мин ҡайҙа? Миңә ни булды?..

Үҙ тауышым да үҙемә ишетелмәй. Уныҡы ла ишетелмәй. Баш ҡатып ҡалган таш кеүек. Ҡулдар, аяҡтар юҡ кеүек тойолалар. Гүйә, мин — әллә ҡайҙа ташланған тоҡ. Шулай ятам...

Ҡапыл ер һелкенде. Күҙ алды ҡараңғыланды. Өҫкә тупраҡтар ҡойолдо. Шул ваҡыт минең бер ҡолаҡ асылды. Ул ҡолаҡта туп тауыштарға, нуляләрҙең выжлауэары ишетеләләр. Ләкин улар миңә алыҫта кеүек ишетеләләр. Беҙҙең эргәгә генә бер ракета тошто. Ул, выжлай яныл, уттарын сәсрәтеп, тиҙ гепә һүнде. Икенсе ракеталар яҡтыһында уйың быҫҡый ятҡан төтөндәре күренде. Мин хәҙер хәтерләнем. Мин һугышта, мпн ут аҫтында ятам. Мдңә ни булды? Ләкин аңламайым. Хәҙер минең эргәләге кешене лә беләм. Ул Новиков, һорашам:

—    Ни булды?

Ул һөйләй, ишаралар яһай, ләкин уның тауышы мнңӨ ишетелмәй. Ауыҙ кипкән, һыу һорайым. Ул эсерә. Хәҙер һыу ниңәлер ауыр тойола. Эскә ҡурғаш кеүек булып барып тошә. Туңдыра, башты һедкәм, эсләйем, тинем. Баш осонан снарядтар шаулап уҙалар. Ҡайҙалыр бәрелеп шартлаған пуля тауыштары ла хәҙер миңә асыҡ ишетеләләр. Уларҙың береһе лә миңә ҡурҡыныс түгел. Мпн үҙемде аңламайым. Ни эшләп мпн былай булдым? Уйҙар ауыр һәм өҫтәп эшләйҙәр. Гүйә, улар ҡапланғандар, улар ҡалып стена арҡыры этләйҙәр... Ләкин мин һугышта, ут аҫтында нтамын. Уны хәҙер аныҡ белем.

Бер аҙҙан һуң бер һалдат килде. Новиков менән икәүләп, мине ҡултыҡлап, имгәкләтеп канау буйынан алып киттеләр. Аяҡҡа баҫырга тырышам. Улар баҫмайҙар, ерҙә

һөйрәләләр. һөйрәлгәндә, минең аяҡтар үҙемә оҙоп кеүек тойолалар...

Хәҙер мпп үҙебеҙҙең блиндажда, беҙ ул блиндажға бө-1он генә килдек. Мнн уны хәтерләй башланым. Шунан һуң Новиков менән секреткаға киттек. Шунан һуң белмәйем. Миңә ни булды? Хәтерләмәйем.

Байгужа миңә текләп ҡарай. Аяҡтарҙан, ҡулдарҙан тота, баштарҙы һыйпай. Новиков, ҡулдарын болған, уларға ниҙер һөйләй. Мин аңламайым. Бер аҙҙан улар блин-даждан сыҡтылар. Яңғыҙ ҡалдым. Улар сыҡҡас, миндә уйлау бөттө. Күҙ ҡабаҡтарын ауырлыҡ баҫты. Ойой башланым... Топдә мине Байғужа уятты.

—    Тор!.. Тор!.. Китәбеҙ!—ти. Уның тауышы миңәсте-иа арҡыры килгән кеүек ишетелә.

—    Пи булды? — тинем. Ул, минең ҡолаҡҡа бик яҡын килеп:

—    Бин контужен булғанһың, һипе пунктка оҙатып ташлайым. Атыш баҫылды. Хәҙер таң яҡын...

Хәҙер баш эшләй башланы, ботон хәл күҙ алдына килде:

—    Эйе, әйе, топдә бит минең эргәлә ауыр снаряд ярылды, тимәк, мин һуштан яҙғанмын...

Аяҡҡа баҫтым. Иҫерек кеше кеүек, тәнтерәкләп, йығылып барам. Кәүҙәне яҡшылап тотоп булмай. Баш шаулай, ҡолаҡтар сыңлайҙар, Байғужа ҡултыҡлап тота. Бер ҡулына сумканы тотҡан. Блиндаждан сығабыҙ, һирәк-мирәк ке и э атыштар бара. Прожектор, ракеталар оҙлек-һоҙ яҡтыралар.

Ход сообщення буйлап артҡа киттек. Юл буйынса үлгән һалдаттар яталар. Ҡайһы ваҡыт мпп уларга абынып йығылып китәм. Байгужа һөйләнә:

‘ — Бәлки, һин берәй ай лазареттә ятырһың әле, — ти. Ләкин ул миңә артыҡ тәьҫир итмәй:

—    Әллә шул,— тимен, һүҙҙе оҙайтмайым. Оҙаҡ барҙыҡ. Мин һөйләмәгәс, ул да һөйләмәй. Шулай тын гына барабыҙ. Минең башта бер уй ҙа юҡ. Барабыҙ ҙа барабыҙ.

>11 ИКЕНСЕ БҮЛЕК

Бәйләү пунктында доктор мине ҡараны ла:

— Зарарлы түгел, өс көндән кирә полкка китерһең. Хәҙергә ял нт! — тине. Хатта мине койкага һалырға ла

87

ҡушманы. Еңел яралылар барағына ебәрге. Юлда барғанда, Байғужаға асыу килде:

—    Эйо, ебәрҙеләр бер аша! — тинем үҙ-үҙемә.

Ярты өлошө ерҙән ҡаҙылған барак. Ике яғына һикеләр һалынған, һалдаттар шунда аунайҙар. Эс ауырыуы мепәп, ецел яра менән, минең кеүек контужен булып килгән һалдаттар яталар. Араларында бик ауыр хәлдә ятҡандары ла бар. Ниңәлер уларҙы лазаретко оҙатмайҙар.

Мин, юлда арып килгән кеше, упы-быны ҡараманым. Бер мөйөштән урын таптым да, сумкамды баш аҫтына ҡуйып, йоттарға яттым.

Обед ваҡытында уяталар икән. Бер санитар барак буйынса ҡысҡырып үтте. Минең торғом килмәй. Ашағы ла килмәй. Тәндә эҫелек һиҙелә. Сапптар килеп минең аяҡҡа тнпте:

—    Әллә һинең осон айырым обед бешерерҙәр тнп беләһеңме? Әйҙә, тор, котелок, ҡашыҡтарыңды ал! — тине. Минең йөрәктә асыу ҡабарҙы. Ҡапыл һикереп торҙом да тегегә текләп ҡараным:

—    Әллә ятырға ла ярамаймы? — тинем. Ул миңә бик юҙаҡ ҡарап торҙо. Уның ҡарауына минең йөрөк тулҡынланды. Шул секунд уны оҙголәп ташлағым килде. Минең преядор ҡалтырай, быуындар дерелдәй пие. Сапнтар һүҙһеҙ-ниһеҙ гепә минең эргәнән китте. Мин бпк оҙаҡ бер урында баҫып торҙом. Тирә-яҡҡа ҡарандым. Мндә ҡаршы һнкелә тағы берәү ята. Ул ыңғыраша. Өҫтөнә яртылаш шинелен япҡан, йыртыҡ салбарҙан һис йыуылмаған, ҡа- * райып, тимгелләнеп боткән тубығы күренә. Бер аяғында обмотка, икенсеһендә — юҡ. Мин уға ҡарап торғанда, ике сапнтар носилка тотоп ишектән инделәр. Теге һалдатты носилкаға ҡуйҙылар. Шул ваҡыт теге һалдат ҡарлыҡҡан тауыш менән һойләшә башланы:

—    Мине ҡайҙа алып бараһығыҙ? Ошонда ғына ятһам икән!..

Санитарҙар һүҙһеҙ генө носилканы күтәрҙеләр. Уны .алын сыҡтылар. Котелок менән ҡашығымды алып, улар артынап тышҡа сыҡтым. Ҡараңғы барактан ҡояшлы коп-гә сыҡҡас, күҙ алдары семәкәйләнде. Иҫерек кеше кеүек бәүелеп алдым.

һауа матур, асыҡ. Ер йәшәргән, йәшел япраҡтар йоҙ-ҙәреп асҡапдар. Миңә донъя ғәжәп киң тойолдо. Мин күрмәгән башҡа бер донъя кеүек күренде. Алыҫ та түгел, ҙур палатка эргәһендә, котелок тотҡан һалдаттар күренәләр.

Шул яҡҡа ҡаран атлайым. Минең башта бер маҡсат т& юҡ. Ул яҡҡа механик роүештэ гепә барам. Санитар әйтеүе* буйынса, шш унда барырга тейешмен.

Палаткаға яҡынайғас, минец танауға кәбеҫтәле аш> еҫтәре бәрелде. Ул еҫтәр бик ауыр тойолдолар. 111 уга ҡарамаҫтан, ул еҫтәр ниңәлер яҡын тойолалар. Шуларҙы еҫкәге, шуларға яҡынайғы килә.

Палатка артында ноход кухняһе. Уның алдында сират тора. Сиратта торғандарҙың барыһы ла бойоҡ күренәләр. Ғәҙәттә һалдаттарҙа була торған шау-шыуҙар юҡ. Ҡайһылары, сиратта торһалар ҙа, ергә ултырғандар, млн сиратҡа баҫҡанда, берәү килеп ҡулымдан тотто. Ҡараһам — Буранбай.

—    һин ни эшләп бында? — тние ул. Мин до уга> . ҡаршы:

—    һип ни эшләп бында? — тпнем. Беҙ аптырашын ҡалдыҡ. Мин Буранбайҙың еңел ранен булыуын, лазаретта ятыуын ботенләй хәтерҙән сығарғанмын. Мин яңынан фронтҡа кплеүемде, контужен булыуымды һойләнем. Ул мине сираттан алын китте:

—    Беҙҙә аш бар. Мпп повар менән таныш. Бик һимеҙен эләктерҙем,— тине. Буранбай өс һалдат эргәһенә алып килде. Улар йәшел үлән өҫтөндә ашап ултыралар. Береһе башын бәйләгән. Береһе ҡулын бәйләгән, береһендә бәй-фәлән күренмәй. Мин улар менән һаулаштым да башҡа һүҙ һойлап торманым, Буранбайҙың әйтеүе буйынса, ҡашығымды тотоп, котелокка үрелдем. Аш һимеҙ һурпалы күренде. Ләкин ауыҙға ҡапҡас, аштан юкә тәмеме, тимер тәмеме килә. Йотҡас, түбән тошон китмәй, тамаҡ тирәһенә төйөлөп ҡала. Бер-ике ҡашыҡ ҡапҡас, уҡшытырға уйлай. Ҡашыҡты әкреп гснә йәшел үгләнгә ҡуйҙым. Буранбай мпңэ ҡараны:

—    Ниңә ашамайһың? — ти. Мин түбән ҡарап ултырам. Әкрен генә:

—    Ашағым килмәй...— тинем.

Теге һалдаттар, миңә ҡарамайынса, минец һүҙгә иғтибар итмәйенсә, котелоктарҙағы аштарҙы бушаталар.

Тамаҡ тобө кипте, бик эске килде.

—    Сәй ҡайнатырға ине! — тинем. Буранбай ҡайҙандыр ҡаниаган һыу алып килде. Баракка ҡайтып, кирбес сәйе бешереп, сәй эсергә ултырҙыҡ. Сәйҙән дә шшдәйҙер бер ҡом тәме килә. Ләкпн сәйҙе әсәм. Маңлайҙан һалҡын

85-

тирҙәр сыгалар. Буранбай мннән бейҙең хәлдәрҙе һораша. Мин уға:

—    Туҡта әле, һөйләшербеҙ әле. Әҙерәк кәйеф килһен,— тимен. Кәйеф юҡ. Тәидөр ҡойолоп тошоң баралар. Ятҡым килә. Сумкаға башымды ҡуйып ятам. Күҙемде йомам. Күҙ йомғас, түбәнгә тошон киткән төҫлө булам. Ҡапыл күҙҙе асам. Буранбай минең эргәлә ултыра.

—    Ауырыймыи, буғай...— тимен Буранбайға. Ул ниңәлер өндәшмәй. Мин тағы ла күҙҙәрҙе йомам, тағы түбәнгә тошон китәм. Мин ятҡан барак бәүелгән кеүек була. һалдаттар ҡысҡырып һөйләшәләр. Уларҙы һөйләштерге килмәй. Уларҙың һөйләшеүҙәре ҡолаҡ ҡабына ныҡ бәреләләр. Ауыр иттереп бәреләләр. Буранбайға:

—    Тышта йылымы, шунда сығып ятайым әле,— тн-меп. Тьипҡа ҡояш битенә сығабыҙ. Ниңәлер бында нркеп, рәхәт кеүек тойола. Тик аҙ ғына ошатә. Минең өҫкә Буранбай шинелен яба. Шул ауырлыҡ аҫтында мпн ойоп китәм...

Мин был баракта ос көп ятам инде. Тәндәге ҡыҙыулыҡ, температура 38, 39 градустан түбән төшкәне юҡ нне. Бөгөн иртә менән нормаль күренә. Баш нҫәңгерәп торһа ла, хәҙер ҡолаҡтар асыҡ ишетәләр. Ләкин ваҡыт-ваҡыт сыңлай китәләр. Ул сыңлауҙар шул тиклем уңайһыҙ — һутты алалар.

Буранбайға иртәгә окопҡа китергә.

Уның беләгенә тейгән снаряд ярсығының урыны ныҡ төҙәлеп етмәһә лә, уны ебәрәләр. Ә минең турала хәбәр юҡ әле. Күрәһең, температура миңә бер аҙ миһләт бирә, ■буғай.

Бөгөн Буранбай менән бик оҙаҡ урманда йөрөнөк. Урман матурланған. Уҫаҡ ағастары йәм-йәшел япраҡ ебәргәндәр. Тпк уларҙың араһындағы нарат ағастары гына ҡараһыу булын, тегеләрҙең төҫтәрен боҙоп ултыралар. Мин уға баштан үткән хәлдәрҙе һөйләнем. Ул минең һүҙҙәрҙе төҫөнә кисереш сығармай гына тыңлан. Күрәһең, уның башында башҡа уйҙар бар. Ул үҙ уйҙарына сумған. Ул шулар менән йәшәй. Ә мин һаман үҙемдекен һөйләйем. Беҙ икәүләп йәшел үләнгә йөҙтүбән яттыҡ. Ул, күккә һәм тирә-яғына ҡарап:

—    Хәҙер беҙҙә лә һабанға төшәләрҙер инде. Яҙғы сәсеүгә тиклем һуғыш бөтә, тигәйнеләр. Ҡайҙа ул бөтөү!.. Берҙэюнле хәбәр ишетелмәй, һаман да һуғыш, һуғыш...— тип алдына ҡарап һөйләнде. Ниңәлер минең һуғыш тура-

90

һында һо иләгем килмәне. Ауылды хәтергә алгас, мин уға һорау бирҙем:

—    Ауылдан хат киләме?

—    Килә лә килеүен, юпле хәбәр яҙмайҙар. Атайым менән әсәнем карттар. Биеэ ауылына, аталарына, ҡайтып киткән. Уларға хәҙер тороуы ҡыйып инде. Быйыл ашлыҡ та сәсә алмаҫтар.

Ошо һүҙҙәр һуңында Буранбайҙың төҫөн ауыр ҡайғы баҫты. Ул һыҙғырына башланы. Беҙҙең арала һуҙ киҫелде. Мин дә, оҙон бер койгә һыҙғырып, көйлән башланым. Шул ваҡыт минең ҡолаҡтар сыңлап киттеләр. Мин, башымды ергә ҡунып, ҡолаҡтарымды баҫтым; Буранбай һикереп торҙо ла:

—    Хәҙер обед етә, әйҙә, ҡайтайыҡ,— тнпе. Икебеҙ ҙә һүҙһеҙ-ниһеҙ генә алга атланыҡ.

УП ОСОПС.О БҮЛЕК

Боғоп биш коп инде. Бор илсе яҡтан артиллерия канонадаһы бара. Баш осонда аэропландар оҙло1сһоҙ осалар. Беҙҙең артта әллә ни тиклем полк һәм артиллерия дивизиондары килгәндәр. Бик ҙур һуғыш котөлә, беҙҙең алғы лннняга кухня, аҙыҡ килгәне юҡ. Тик бирелгән сохарп. консерва запастары менән генә туйынабыҙ. Көндөҙ һыуһыҙ аптырайбыҙ. Топ булһа, артиллерия утына ҡарамаҫтан, окоптан артҡа, ярты саҡрцмлан ергә, һыуға барабыҙ. Бик күн һалдаттар һыу юлында үләләр. Ә беҙҙең иптәштәр ниндәй ҡөҙрәт менәндер һау ҡайталар.

Беҙҙең полкка килгән новобранеңтор пастунление булмаҫ борон уҡ ҡырылалар, улар үҙҙәрен окопта тота белмәйҙәр. Окопҡа ауыр снарядтор тошон ярылғанда, бер ергә өймәкләшәләр, павикаға биреләләр. Ҡасырға, йәшеренергә урын таба алмайынса, окоптан сығып, пемецтәр-ҙең пуляләреиэ эләгәләр. Фронтҡа яңы килгән ҡайһы бер повобранецтәр аңраға әйләнәләр, ашамайҙар, эсмөйҙәр. Әйткәнде аңламайҙар. Аҡылдан яҙған кеше һымаҡ, кәртәһеҙ күҙҙәре менән кешегә туп-тура ҡарайҙар.

Бер һүҙ өндәшһәң уға:

— А-а-а...— тпп торалар ҙа ботөнләй башҡа яуап ҡайтаралар. Уларға ҡараған, иғтибар иткән кеше юҡ. Кешеләр ҡайҙа барһа, улар шунда баралар. Мпп бер новобра-пең менән секреткала булдым. Ул дошман окобыпа һис

91

■ҡарамай, маңлайын дошман окобы ятына ҡуй га н да түбоп ҡарап тик ултыра. Ул, гүйә, шулай торорға хоком ителгән. Унда эске тойғо юҡ. Уның үҙ ихтыяры юҡ. Ул стихия буйынса йорой, уның тормошо стихия буйынса аға. Сәғәттәр буйынса беҙ уның менән секреткала ултырҙыҡ. Ул үҙенең шул ултырышын үҙгәртмәне һәм бер һүҙ өндәшмәне. Беҙ-ҙе алмаштырырға килеүсе һалдаттарҙы күргәс, ул ҡапыл тулҡынланды. Әллә нппдән ҡурҡып ҡасҡан кеше һымаҡ, мылтығын тотто ла канау буйлай артҡа югеро башланы. Ноғон беҙҙең окоптарға снарядтәр, шрапнелдәр яуалар. Беҙҙең окоп алдындағы тимер сыбыҡ загражденнелоре, •снаряд костәре менән аҡтарылып, окоптарға тошәләр. Окоп буйыпда норор әмәл юҡ. һәр мипут, һәр секунд ■үлем көтөлә. Окоп буйында үлгәп, яраланған һалдаттар тулып яталар. Уларға ярҙам бирергә мөмкинлек юҡ. Ҡайһы бер яралы һалдаттар йә аяҡтарын, нө ҡулдарын, нә эҫтәрен тотоп ҡысҡыралар, ыңғырашалар, ярҙам һорайҙар. Уларҙың яраларын бәйләүсе, уларға ярҙам биреүсе кеше юҡ. һәр кемдә үҙ ҡайғыһы, һәр кемдә үҙ башы.

Новобранецтәрҙең күбеһе блиндаж- эсендә стеналарға һөйәлеп ултыралар. Ҡайһы бер снарядтәр блиндаж эргәһенә тошоп. ботэ блипдаждьг һелкетеп, тупраҡтарын ҡоя-лар. Блиндаж эсендә саңдар ҡуба. Новобрапецтәр шул дәһшәткә түҙә алмайҙар, блиндаждан сытын, окоп буйынса йәшеренергә урын эҙләйҙәр. Аллы-артлы төшкән снарядтәр, һауала ярылған шрапнелдәр асыҡ һауала йәшеренергә ыомкипдек бирмәйҙәр. Аптырағас, улар, окоптан сыға килеп, асыҡ ерҙән артҡа югерә башлайҙар.

Беҙҙең ҡарт һалдат Тарас яраланған. Пуля, уң күҙенән инеп, сикәһен ярып сыҡҡан. Байгужа уны етәкләп блиндажға алып инде. Ябай пуля тейгән, үлерлек яра түгел. Уны тиҙ генә бинт менән бәйләнек, һыу эсерҙек. Блиндаждың мөйөшөнә ятҡырҙыҡ. Ул ыңғыраша, һөйләнә:

—    Үлермен инде. Атыш тынһа, берүк, мине артҡа алып китегеҙ инде. Тынмаҫ инде, тынмаҫ...

Беҙ уны йыуатабыҙ, тынысландырабыҙ. Беҙ тынысландырған һайын, ул тынысһыҙлана. Беҙҙең ҡулдарҙы алып, күкрәгенә ҡаты итеп ҡыҫа:

—    Минең адреето алығыҙ, үлһәм, минең семьяға хат яҙығыҙ, исмаһам, берәрегсҙ иҫәп ҡалыр әле. Хат яҙығыҙ...

Буранбай уйың кеҫәһенән дәфтәрен ала. Үҙ кеҫәһенә тыға. Кеҫәһенә тыҡҡас, үҙе һөйләнә.

—    Үҙемдең иҫәп ҡалыуҙы уйлаған юҡ, кешенең адре-сеп алған булам,— тп. Уга түбән ҡаран ултыра. Тарас һаман һөйләнә:

—    Балалар йәш ине, балалар... Иҫән ҡотолоп булмаҫ инде...

Шул ваҡыт ҡабаланың Индрил беҙҙең блиндажға инде. Уның тындары боткән, тоҫтәре ағарған. Әйтер һүҙен әйтә алмай:

—    Бөтә яҙҙым. Беҙҙең телефонный блиндажды снаряд аҡтарып ырғытты. Мин телефон линияһын ҡарап тышта ҡалдым. Унда бер кеше лә иҫән ҡалмағандыр. Уф... уф!..

Индрилдең һүҙе беҙгә тәрән тәьҫир бпрмөпе. Уны һүҙһеҙ тыңланыҡ, сөнки блиндаж аҡтарылыу, блиндаж емерелеү, кеше үлеү беҙҙең осон бпк ябай күренеш. Индрил иҫән ҡалған икән, беҙгә шул еткән.

Ҡараңғы тошто. Атыш тағы ла көсәйҙе. Көндөҙ пулеметтар һирәк аталар ине. Хәҙер ике яҡтан пулемет тауышы көсәйҙе. Бомбалар ярыла башланылар. Отделение ко-мандире ашығып и иде:

—    Оҙаҡламай команда булыр, әҙер тороғоҙ! — тине Беҙ, мылтыҡтарҙы тотоп, блиндаж ауыҙына килдек.

Батальон командире капитан Корягип беҙҙең блиндаж ауыҙына килде. Подпоручик Васильевте һорашты. Беҙ: «Юҡ!» — тип яуап бирҙек. Ул, әйләнеп, ҡайҙалыр китергә боролдо. Шул арала беҙҙең баш осонда бер шрапнель ярылды. Капитан Корягип шул уңайға окоп оҫтонә сығып югорә башланы. Уның был ҡылығы беҙгә оят тойолдо. Боҙ, блиндаждан баштарҙы сығарып, капитан югергән яҡҡа ҡараныҡ. Ул, ун аҙымдар самаһы югереп барып, ҡырҡылған ағас кеүек, йоҙтүбәп ауҙы. Отделение командире югереп килде:

—    Шрапнель капитандың башын оҙон алып китте! — тнцс. Беҙ баштарҙы блиндаж ишегенән алдыҡ. Ул турала бер Һүҙ опдәшеүсе ло булмапы.

Беҙгә команда булды. Беҙ барыбыҙ ҙа, блиндаждан с ығы и, окоп буйҙарына таралдыҡ. Баш күтәрер әмәл юҡ. Немецтэр цулялор, бомбалар, снарядтар яуҙыралар. Беҙҙекеләр утты, номсцторҙоң алғы линияларынан күсерен, артҡа табан ебәрә башланылар. Ул билдә атаканың яҡы-пайыуын күрһәтә.

Беҙгә окоптан сығырға, тимер сыбыҡ загражденпеһе артына урынлашырға команда булды. Беҙҙең окопҡа икенсе бер полк һалдаттары килеп тулдылар. Беҙ окоптан

93

сығып өлгөрмәнек, боҙҙоң уң яҡта «урра» тауыштары ишетелде. Немецтор утты көсәйттеләр. Тауыш баҫылды. Боҙ, ерго ятып, шыуышып алға барабыҙ. Баш осонан выжлап пулялар үтәләр. Хәҙер пемец спарядө ҡурҡыныс ту гел. Тпк бомба, шрапнелдәр баш осонда секунд һайьги ҡурҡыныс бирәләр.

Ракета яҡтыһында түш мепән алға шыуған һалдаттар, һоро түңгәклек кеүек, күҙгә бәреләләр. Окоптан егерме биш сажин самаһы алға киткәс, эштәр уңайланды. Окоп уртаһында ҡалған тимер юл буйындағы үлектәр, соҡорҙар «ҙлөкһеҙ яуған пул ял әрҙән һаҡланырға бер аҙ мом-кпнлек бирҙеләр. Мин, тимер юл арҡыры сығып, юлдың канауына яттым. Мппед эргәмә бер ниса һалдат килде. Кемдең кем икәнен белер хәл юҡ. Ергә түште ҡуйып, тимер ки рәк менән баштарҙы ҡаплап ятабыҙ.

Беҙҙән аҙ гына уҙа төшөп бомбалар ярыла. Беҙҙең окопҡа тошон өҙлөкһөҙ ярылған спарядтәр ерҙе бәүелдерәләр. һушты алалар. Хәҙер команда ла юҡ, алға барырғамы. юҡмы. уны белгән кеше юҡ. Баш әйләнә, ориентация км ала. Беҙҙең окоп алдамы, арттамы — белер хәл юҡ.

П«рәк һ ута, ауыҙ кибә, һыу юҡ. Йән алҡымға килә. Пуляһеҙ-ннһеҙ үлем кетолә. Башта башҡа бер уп юҡ. тпк үлем генә. Йән бар. Ләкин кәүҙә мәңге ҡайтмаҫҡа үлем соҡорона ташланған. Ул хәҙер көсһөҙ, уның ихтыяры юҡ. Ул ҡот осҡос костәр менәя ярыла торгап спарядтәрҙең ҡанундарына буйһонған. Шунда бөтөргә, тағы ла йәшәмәҫкә хоком ителгән. Унда ятҡан кәүҙәләр — тормоштан сығарып ырғытылған кәрәкһеҙ киҫәктәр. Ташҡындар менән һеперелеп ташланған сүп-сарҙар... Хәҙер бер көслө тулҡын килә лә, үҙенең көслө ипкене менән йыуып, диңгеҙ упҡынына алып китә. Улар шунда мәңге ҡайтмаҫҡа убылалар... УпаН кире сигенеү, ҡайтыу юҡ. Алда бер юл — ул да упҡынға...

Кешеләр ҡуҙғалалар, түш менән алға тыуалар. Артҡа сигенәләрме, дошман яғына баралармы — айышына төшөнөп булмай. Берәү минең эргәгә килә.

— Ҡайҙа барабыҙ? Команда булдымы?— ти. Мин, бага һелкеп, белмәйем тигән ишара яһайым. Беҙҙең эргәлә һалдаттар күбәйҙеләр. Белмәйем, — арттан, белмәйем, — алдап киләләр. Беҙ ҙә шулар уңайына ыңғайлайбыҙ. Ни-ҙәпдер ҡотолорға теләгән һымаҡ, алга шыуышабыҙ. Күкшәүел олполәрө араһына индек. Арттан взвод команднре килде. Беҙҙең ҡолаҡҡа шыбырҙай:

—    Күптән хәбәр бирелде, саф буйынса бер-бөреһенә хәбәр итергә ҡушылды, һеҙгә әйттеләрме? — ти. Мин упыц йоҙөнә ҡарап торам. Беҙҙең взвод командире. Уның ботә тәндәре ҡалтырай, һойләгәидэ, тапма йәбешкән кеше кәүек, тотдогоп-тотлогоп һойләй. Уга мия:

—    Юҡ! — тнп ҡулды һелтәмем. Ул минең эргәнән китмәне:

—    Бынан ары беҙҙең һалдаттар юҡтыр инде. Әллә пи тиклем полктар килделәр. Буталып бөттөк инде.— Ул шомло, хырылдаулы бер тауыш менән: — Хәҙер немец окобы яҡын, уларҙың электр токтары ебәрелгән тимер сыбыҡ заграждениеләре булыуы ихтимал. Шуны алдан байҡап барырга команда булды. Әгәр ҙә эләгеп ҡалдыңмы— бөттөң тигән һуҙ инде...— Минең эргәнән алга шыуа башланы. Ееҙ күкшәүелме, әремме өлпөләре араһынан барабыҙ. Пулялар, бомбалар беҙҙән аша төшәләр, һалҡын ел иҫте. Ниңәлер баш айныған кеүек булды. Эргәләге кешеләр ҙә асыҡ күренгәндәй булдылар. Шул ааҡыг .мин күккә ҡараным. Күк йөҙө зәңгәр, асыҡ; иҫәпһеҙ йондоҙҙар йымылдайҙар, улар югары торалар. Уларға пуля лә, бомба ла, снаряд тә етерлек түгел. Ләкин улар беҙҙе ҡаплаған кеүек түгел, башҡа донъяны ҡанлаған кеүек күренәләр. Улар беҙҙекеләр түгел, улар ят тойолалар.

Ҡапыл «ура» тауыштары күтәрелде, һалдаттар, тороп, югерә башланылар. Боҙ, тороц, бер-ике сажин ил ермәнек, алда уттар күренде. Шаулай мылтыҡ, пулемет тауыштары күтәрелделәр. Ямшр кеүек, беҙҙең баш осонан үтә, яуа башланылар. Бик күп һалдаттар йығылдылар. Беҙ ҙә. пу-ляләрҙәп һаҡланыу осоп, ергә йыгылдыҡ. Тагы бомбалар аҡтарыла башланы. Беҙҙең өҫтә һис өҙлөкһөҙ бомба, ракета уттары ялтырайҙар. Баш осонан йөрәк оҙгос еңел снарядтар уҙалар. «Ура» тауыштары тыпды. Ул мылтыҡ, пулемет, бомба, снаряд тауыштары менән күмелде. Бер аҙҙан мылтыҡ, пулемет тауыштары ҡапыл туҡтанылар. Бомбалар ҙа һирәгәйҙеләр. Беҙҙән артҡа уҙып төшкән снарядтар йышайҙылар. Взвод командире минең бейергә төрттө:

—    Немецтәр атакаға киләләр. Хәҙер киләләр, һаҡ булырға кәрәк.— тине. Шуны әйтеп бөтмәне, беҙҙең уң яҡта күмәк ят тауыштар, шауҙар пшетелә башланы. Беҙ шул ша уга баштарҙы ҡалҡытып ҡарағанда, беҙҙең алда бер ннсә немец һалдаты штыктарын беҙгә тоҙәп. баҫып тора ине. Улар беҙгә бик асыҡ күренделәр. Беҙ. мыл-

тыҡтарҙы тотоп, аяғөҫтө торҙоҡ. Улар ишаралар менән беҙгә мылтыҡтарҙы ташларға ҡуштылар. Боҙ мылтыҡтарҙы, бомбаларҙы ергә ташланыҡ.

Ул ваҡыт та ц яҡтыра башлағайны. Алда яҡын гына нөмецторҙең сыбыҡ загражденнеләре күренде. Беҙҙең һул яҡта тимер юл линияһы. Немец һалдаттары беҙҙең һалдаттарҙы, ҡоралһыҙландырып, бер урынға йыйнайҙар. Шул ваҡыт беҙ үҙебеҙҙең плепгә тешәүебеҙҙе һиҙҙек. Пе-мсцтәр.ҙең снарядтәре, баш осонан шаулап, беҙҙең окопҡа төшәлер. Ике яҡ та мылтыҡтан да, пулеметтан да атмайҙар. Ике ара тыныс. Беҙҙе һаман бер урынға туплайҙар, шикләнмәй, ботә ерҙе ҡапшайҙар, беҙҙән йәшергән бомбаларҙы әҙләйҙәр. Таң яҡтыра төштө. Беҙҙең һалдаттар ҡолаҡтан-ҡолаҡҡа ғына һөйләшәләр:

—    Иҫән-Һау плепгә төшкәс, ярай инде. Исмаһам, һуғыштан ҡотолорбоҙ.

—    Унда бик ҡыйып, тиҙәр, ашарға юҡ. Суррогат менән генә аҙыҡландыралар икән, тпҙәр. Ҡайҙа ла үлергә пнде.

Беҙҙең арала яралы кешеләр бар. Артта үлергә ятҡан ауыр яралыларҙың ыңғырашҡан тауыштары ишетелә. Беҙҙең уң флангынан яралы рус һалдаттарын күтәрткәндәр. Беҙ Ссргеев тигән йәш һалдат менән иң һул флангыла тимер юл буйында торабыҙ. Әле беҙгә сират кплеп еткәне юҡ. Сергеев миңә күҙ ҡыҫа:

—    Тимер юл бпк уңай икән, давай ҡасабыҙ!— ти. Мин алға, артҡа ҡарайым. Таң яҡтырған. Хәҙер тирә-яҡ айырым-асыҡ күренә. Беҙҙең артта, уң яҡта немец һалдаттары һәм санитарҙары яралы рус һалдаттарын бәйләйҙәр. Беҙ һаман баҫып торабыҙ, беҙ әҙ-мәҙ ҡуҙғалып, йорой башлаһаҡ, бармаҡ һелкәләр, штык күрһәтәләр. Күкрәктәренә мылтыҡтарын ҡуйып, атабыҙ тигән һүҙҙе аңлага-^ лар.

Уйҙар алғы көндәргә югерәләр. Хәҙер Рәсәй артта ҡалды. Ул алыҫта, дпңгеҙ артында кеүек тойола. Хәҙер инде беҙ, окоптарҙы уҙып, эскә, Германияпың топколөпа, китәсәкбеҙ. Шуларҙың ят ҡалаларын, ауылдарын, ҡырҙарын күреү ҡыҙыҡһындыра. Уғаса, бәлки, солох та булыр әле. Унан һуң тыуған илгә ҡайтырбыҙ... Ләкин ул уйҙарҙың береһе лә реаль тойолмай. Алда билдәһеҙ ҡара көндәр ТОра. Баш осонан выжлап үткән немец һәм беҙҙең снаряд-тор һаман күңелгә ҡурҡыу һалалар.

96

Беҙҙең уң флангылагы һалдаттарҙы әкренләп яралылар менән бергә немец окобына оҙаталар. Ике немец һалдаты беҙҙең һул флангынан бер нисә һалдатты айырып алды ла тимер юл буйлап артҡа алып китте. Унда беҙҙең яралы һалдаттар яталар. Үлгәндәре лә күп. Үлем алдында ятҡан яралыларҙы алырга ҡушмайҙар, еңелерәк яралыларҙы гына һайлайҙар. Боҙ, еңелерәктәрҙе һайлап, һаман артҡа барабыҙ. Беҙ таралыша башланыҡ. Шул моменттан файҙаланып, Сергеев ҡапыл гына миңә төрттө лә, үҙе тимер юл аша югереп, яр ягына сыҡты. Мин дә, һис пн уйламаҫтан, уның артынан югерен, тимер юл линияһынан арҡыры сыҡтым. Мин сыҡҡанда, ул тнмер юл канауы буйлап югерен бара ине. Мин ҡурҡыуымдан артҡа ҡараным. Немец һалдаты минең арттан килә. Шул уңайға мин, югереп, канауға һорөноп йыгылып төштөм. Артта мылтыҡ атҡан тауыш ишетелде. Мин торон югерә башланым. Артга тауыштар күтәрелде. Беҙҙең баш осопап мылтыҡ пулялөро выжлап үттеләр, тнгы туҡталдылар. Мип Соргееато ҡыуын еттем. Ул оҫтондәге шинелдәрен, сумкаларын ташлай. Мин дә ташларга маташам. Ләкпп сисеп булмай. Һулыш ҡыҫыла. Ботә тәндән тирҙәр аға. Быуындар ҡалтырай, йорәк тибә, һөйләшеп булмай, ауыҙ кипкән. Тнмер юлдың күпер төбөнә килдек. Унда күл кеүек һыу бар. Шул һыу ағамы, юҡмы, уны белеп булмай. Арттан һаман немец һалдаттарын көтәбеҙ. Улар ҡыуып етер төҫлө, беҙҙе атыр тоҫло тойола. Беҙҙең окоп алыҫ, һанап күренмәй, һыуҙы үтәһе бар. Ятып һыу эстек. һыу буйыпдагы үләндәр, күрәндәр араһынан шыуышып, уның сиген әҙләп киттек. Сергеев:

—    Беҙ килгәндә һыу аша сыҡманыҡ бит! Был ҡайҙан килде? — ти.

Мин:

—    Беҙ, немецтарҙан ҡасып, тагы немецтар окобына барып сыҡмайыҡ! — тинем.

Кон яҡтырҙы, ҡояш сығып кило. Юнәлетте белмәйбеҙ. Бтәр тимер юл буйына сыгып ҡараһаҡ, белгән булыр инек, ул мөмкин түгел. Ятҡан ерҙән снарядтәрҙец атылы-уып, шаулап уҙыуын ҡарайбыҙ. Ләкпп еңел снарядтәрҙән белоп булмай. Ауыр снарядтар, бер аҙ ҡарайып, күҙгә салынып ҡалалар. Улар беҙҙең тапҡырҙан уҙмайҙар. Төндә ракета буйынса белеп була. Немецтәр тарафынан күтәрелгән ракеталар яҡты һәм һауала оҙаҡ елпепеп торалар. Беҙҙең яҡтан күтәрелгәндәр шаулап күтәреләләр ҙә,

97

4 Заказ 114

һауала шартлап, ҡыҙыл осҡондар сэсоп, таралып, тиҙ генә ергә һибеләләр. Прожекторҙан белеп булыр ине. Кон яҡтырған, ул да юҡ. Әкренләп һыу буйлай шыуабыҙ. Сер-

геевтең сабыры етмәй:

— Был күлдең бер осо немец яғына бара торғандыр. Әйҙә, сисенәбеҙ ҙә йоҙөп сығабыҙ. Күл аръяғында беҙҙекеләр булырға тейеш,— ти.

Күл киң түгел, ләкин бик тәрән күренә. Ике арала мылтыҡ атыштары юҡ. Тыныс. Беҙ өҫтәрҙе һалаоыҙ. Иртә менән һалҡын — тәндәр өшөй, ҡалтырай, уның өҫтәүенә ҡурҡыу ала. Аяҡтағы француз ботинкаларын берәм-берәм Һыу арҡыры ырғыттыҡ, Кейемдәрҙе ырғытып өул-май. Исмаһам, салбар менән гимнастеркаларҙы ырғытырға нне. һыуҙан сыҡҡас, кейер инек. Ләкин уларҙыц сы-1 ыуҙарына ышанып булмай. Минең кеҫәлә плен төшкән бер'немец офицеренәп алған сәғәт бар. Конвой менән штабҡа алып барғанда, уға булған йомшаҡ мөғәмәләм өсөн ул кеҫәһенән шул сәғәтен сығарып биргәйне. Мнңә шуның менән әллә ниндәй бер яҙыу ҙа биргәйне. Адресө булғанмылыр, фамилияһы булғанмылыр — уны үҙем дә уҡып алманым. Кеше лә уҡыманы. Ләкин сәғәте шәп ине. Сәғәттең тышы комош, өҫтө алтын һәм торло таштар менән биҙәкләнгән. Шуға күрә мин уны юғалтмай һаҡлап йорой инем. Салбарҙы һалғанда сәғәтте күргәс, минең күңелгә бер шомло уй килде:

_ Үлгәп кешенең нәмәһен алһаң, һуғышта кеше үлә,

ул кеше һуғыштан пҫән сыҡмай, — тиҙәр һалдаттар. Һыл сәгәт үлгән һалдаттан алынмаһа ла, йөҙоп сыға торған күл алдында күңелгә шик төшөрө. Шул сәғәт һыуға батырыр, шул арҡала һыуҙан сыға алмам кеүек тойола. Ул шомло уй эсендә оҙаҡ ҡалғы килмәне. Мин тиҙ генә сәғәтте күлгә ырғыттым. Ул ҡумп итеп һыуға сумды. ^ ып ятҡан һыу оҫтөндә ваҡ ҡына йыйырсыҡлы түңәрәк тулҡындар йәйҙе. Шуны күргәс, Сергеев:

— Ни ташланың? — тине. Мин үҙемдең эшемдон бик

риза булған ҡнәфәт менән, колон.

_ Теге матур сәғәтте ебәрҙем,— тинем.

Ул миңә: «Дурак!» — тине лә башҡа һүҙ әйтмәне. Аяғын һыуға тыгын ҡараны, тиҙ генә тартын алып:

— һалҡын, ай, әйҙә, кем алдап тошә? — тип мпцә ҡараны. Мин ул ваҡыт гимнастерка, салбар, күлдәк-ыштандарҙы муйынға урап маташа инем. Шуэд ваҡыт күҙ алдына ҡаҙаҡ сахраһы килеп баҫты. Мин, ҡаҙаҡ араһыпда нө-

98

рогон саҡта, ҡаҙаҡтар мепәп бәхәсләшеп. Илек һыуының иң киң ерепәи йөҙөп сыҡҡайным. Ул һыу алтмыш-етмоот сажин киңлегендә Сар, о тәроилегепец иҫәбе юҡ ине. Тәрәнлегенән ҡурҡып, ул урында бер ҡаҙаҡ та һыу инмәй торгашш. Мин, хәл йыймайынса, шул һыуҙың аръяғына һәм бирьяғына йөҙөп сығып, бүлок алғаным бар. Мин Сер-ғеси һүҙенә ҡаршылашын торманым. Тәүәккәлләп, төшөргә булдым һыуҙың киңлеге биш саисипдон ары юҡ. Ләкин сыгн торған нп.1 насар һәм һаҙлыҡ булып күренә. Мин ине аяҡты һыуға тығып елгәрмәнем, һурылып һыуға тошон киттем. Гнипым һыуға күмелде. Көскә ҡалҡып сымым. Ауыр, йөҙән булмай, төпкө тартын бара. Бер писә ынтылғас та, һыуҙың ситенә килдем. Ләкин аяҡ ергә

н й мәй, ярҙың ас...... табан тартыла. Яр ентепдәге тотҡан

каммнмар Һ М ■ 1.1.1 ш п, убылып һыуға, эскә инәләр. Эскә ишәи һайын, мин ҡамыш типтәренә тотонам. Тотонған Яер 1Ө1МКНН 10Йп бата һәм мине һурп, хәл ботто. Күҙ ал-Д • |*'-1 караң» ылаш* башланы, уның һайын мин, ҡаушап,

ғасаби......'п камыштарға үрелә, оҙгояәна башланым. Сер-

1'өеа әллә нәмә Һөйләй, мин ишетмәйем. Аҙағында ҡулым "ер Iал төбөнә тгиҙо. Мин ике ҡуллан шуға тотондом. Ул Да әкренләп Һығыла, ләкин кәүҙә ауыр, күтәреп булмай. Б"е111е ярҙамы кәрәк. Бер а;ҙ паҡыт аҫылынып торҙом. Сер-ғееа х ырылда ғпи тауыш менән ҡысҡыра:

I отҡан талың да !шңә бара бит инде. Тиҙерәк сы-м,1» ип.ш кара! ти, Уның һүҙе миңә көс бирҙе. Мин бө| I көсөм менән талды ҡосаҡлашам. Шуның төбөнә күк-рәк һалдым Шул миңә таяныс бирҙе. Локип кәүҙәпец ярмаһынан күбе Һыуҙа, аяҡтар тошсо тартылалар. Уларға | а и ш,к юҡ ине әле Аҙаплана торғас, уң ҡул талдың ҡаты |||мк|рынң сейҙе Шул самырға аҫылынып, алға ынтылыу

" И........ ш I» 1М пиктар өҫкә ҡалҡтылар. Кәүҙә еңелөп-

4*

¹ ө» кеүек б\ааы N'.(1 аакыт минең тубыҡтар тал тобөнән ""'ш.и "ш 1ЧП1И.1 щ{> Мин, тал төбөнә баҫып, ҡороға сы-1Ы|ө,» н .щһәм, пиы ла аяҡтар һаҙға баттылар. Тиҙ генә ¹ ү" I • " мең,ш 1,.ыы түмһәгә ятып, ҡаты ергә баҫтым. Түш 'ө ө >н ш ы»1.МЩ.1Н, ҡороға сыҡтым. Ерҙең ҡатылығында, мине еү Iиреүендә шөбһә ҡалмағас, торҙом. Аяҡҡа баҫтым. Л " ин наширҙың тамам хәлдәре бөткән, улар һыгылды-"Ч' ¹ ултырҙым. Күкрәк ҡыҫылғап, һулыштар саҡ-саҡ ¹ ы"1Ө1|1 Күҙҙәр томаланған, саҡ-саҡ күрәләр; ҡолаҡтар шаулаишр. Ниҙер тамаҡҡа тығыла. Бөтә тйндәр, ергә ғашлағак пружина кеүек, ҡалтырайҙар, һелкенәләр, аяҡ-

90

тар, ҡулдар тартышалар. Аръяҡта әкрен генә тауыш менән Сергеев ҡысҡыра:

—    Ни эшләнең, ни булды? Мин пи эшләйем?.. • ти. Минең уға яуап ҡайтарырлыҡ та хәл ҡалмаған. Ауыуҙан һүуҙәруе сығарып булмай. Шулай ҙа, тырышып:

—    Туҡта! Аҙ ғына көт! — тинем. Ауыҙҙан йәмһеҙ, ҡара һыуҙар ҡойолалар. Ул һыуҙар яңаҡты тартыштыра, ҡолаҡтарҙы сәнсә, мин һаман йоҙтүоән ятам. 1 әпде тағы ла ямап ҡалтырауыҡ алды. Урындан торҙом. Ултырған ерҙән аяҡтарҙы бейетәм. Ҡулдарҙы хәрәкәткә килтерергә маташам, улар ауырҙар, гүйә, ғәрҙәр тағып ҡуйғап кеүек ауырҙар. Сергеев ялынған тауыш менән ҡысҡыра.

—' Өшөйһөң, буғай, тиҙерәк күлдәктәреңде кейеп ебәр,— ти. Мин муйындағы күлдәк, гимнастеркаларҙы сисергә маташам. Ҡулдар ҡалтырайҙар, тыңламайҙар. Етмәһә, улар һыуға шешенгәндәр, ауырайғандар. Э ҡулдар, төйнәлгән ергә ҡуйһаң, минең ихтыярҙан тьпп ҡалтырап ситкә китәләр. Оҙаҡ маташтым, муйындағы төйөндәрҙе систем, аҡтарҙым. Күлдәктәрем ҡоро, тик салбарым гына һыуланған. Күлдәк, ыштанды кейеү менән тәндәр йылынғандай булды. Ләкин ҡалтырау бөтмәне. Күлдәктә ҡандар күренде, ҡараһам, түштәр буй-буй булып һыҙырылғандар, ҡанағандар. Бөтә түш һәм боттар ҡып-ҡыҙыл ҡап булғандар. Уларҙы йәшереү өсөн тиҙерәк гимнастерканы кейеп алдым. Ыштанды кейеп, балаҡтарын төрҙөм до салбарҙы үлән өҫтөнә ташланым. Аяҡтар күм-күк оулгандар, күк тамырҙар бармаҡ йыуанлыгы булып ҡалҡҡандар. Кейенгәс, тән йылынғанда!! булды. Ҡолаҡтың гааулауы баҫылды. Тик яңаҡ ҡарыша, тештәр һаман шаҡылдайҙар. Мин һыу ситенә килдем. Сергеевкә ҡарайым:

—    Йә, һине ҡалай сығарабыҙ?

—    Мин йоҙә белмәйем. Минең осон был һәләкәт! — ти. Ҡалтырана, төҫтәре ағарған, бөршәйгән, күҙҙәре ҡаймаҡланған. Мин уны йыуатам:

—    Ҡурҡма, ҡурҡма, Сергеев! — тигән булам. Ләкин уның сығыуына өмөт юҡ. Ул үҙе лә сыгыуына ышанмай. Хәҙер ҡояш сыҡты инде. Күл буйында шыйыҡ ҡына томан күтәрелде. Беҙҙең осоп уңайланды. Фронт тынды. Атыш-фәлән дә юҡ. Ләкин Сергеев ҙур өмөтһөҙлөк эсендә ултыра. Мин уны ҡыҙғана башланым. Үҙемде ниңәлер көслө һиҙә башланым. Шул настроение аҫтында мин тиҙ геиә йьгйыпдым. Сергеевтс ҡотҡарыу тураһында минең баш эшләй башланы:

100

Ах, мин әйтәм, берәй таҡта йәки ағас булһа пие, тим. Тиҙерәк артҡа югером. Сөнри һыу буйында ағас, таҡта кеүок нәмәләр һор ваҡыт булырға тейеш. Миц күпер ауыҙыпа табан барам. Күнер алдыпа килһәм, йөҙ-йөҙ илле сажин самаһында окоп күренә. Мин уны ҡапыл һиҙҙем, >л бан гына баҙ ҡасҡан немецтар окобы. Ә тимер юл окоп б.\ нлабыра I. Ьу.,н.1 п.ш китә икон. Уға ҡарағанда беҙ дороҫ кн.ч1 .н|бе I !м'1 шмер юлдың бпрго яғына, үҙебеҙҙең окоп яғына, сыҡҡанбыҙ. Күнер аҫтында ҙур ағастар һәм таҡта-шр күрҙем, ләкин арғы нҡга Оергесв ҡалғап яҡта. Мин унда тағы сыға алманым инде. Мин тағы ла бер яңылыҡ нетым. Тимер күнерҙең теге ағына был күл оҙаҡ һуҙылмаған, МИ.1Ң кн м кип I н р үҫкән Ан ш ы күренә. Әгор беҙ шунан ураһаҡ, был күлде иеҙен сығыу мәшәҡәтен д» КүрМӘТӘН булыр инен,

Гиҙерок Сортиико килдем:

һиңә сығыу әсән ике юл таптым, һинең яҡта тимер күпер аҫтында күп кенә таҡталар ята. Шуларҙы алып кил д н ш у III 11Т1.1М йоҙон сыҡ йәки күл башынан әйлән. Күнер ауыҙы асыҡ. Дошман окобы күренә. Атып ҡуйыу-ҙарм ла ихтимал.

Минең был Һүҙҙәргә Сергссвтең йоҙҙәро асылды: Ҡалай итәбеҙ һуң? Ҡайһыһы уңай булыр?..

Үҙең уйла, ҡайһыһы һиңә уңай. Ләкин оҙаҡлама инде! Ул. ике юлдың береһен һайлай алмай, бик оҙаҡ торҙо. Шунан һуң ул5

— Юҡ, мин тпҡтп менән д» ЙӨҘӨП сыға алмайым. Күл (<,н111.1мн11 урайым! Iине. Ул китергә булды, мин шул \рындп к,<тәргә булдым. Ул киткәс, мин ботинкаларҙы эҙ-

•    ■•II элдым I .< ...........пикеларҙы кейеп алдым. Тәндәр

км.0.111 киги', аркаға йылы ҡон ш тошто. Шул ваҡыт өҙө-

.........рһп к м■ < 1.1 Мин. шуны баҫыу осон, олпө тобопә

. ........... Кештә    һис    бер    уй    юҡ. Сергеевтең

ин ә үем тиәм |< I*а 111.11П1 н. баш осонан, үткән снарядтәрҙең

•    л \ 1.1111л и |• 1.1 II т иң Iл 111.1 м Кояш сығыу менән, юғарыла-мнарыла немеңтәрҙең еероплаидары йорей башланылар. ИК, I пи кыт бер рәпәи етылган мылтыҡ тауыштары ише-|< м, Иул1кк<р Һ 1.1 I ырып күпер тобонә яттылар. Башҡа

....... ат.1||.    (    еңи    еепкә    аттылар!»    Тпҙ гепә урындан

иуҙғалыи, |үш менән шыуышып, күпер яғына киттем.

' *к1лда1(1н I е у ыш ишетелде. Сергеев тауышы. Айырым-

, ы н ишетелә һүгенә. Ләкин ҡамыга арҡыры күренмәй.

■ •ирен гепә Ә11ДӘШ0М. Ул яуап бирмәй. Ҡамыш араһына

101

инәм. һыу ситенә яҡын килдем, һаҙлыҡ, аяҡтар батып баралар. Шул ваҡыт бер таҡта күрҙем. Кемдәрҙер уны һыу ситенә килтергәндәр ҙэ шуға баҫып һыу алғандар, буғай. Бысраҡ аяҡ эҙҙәре яталар. Мин шул таҡтаны һойрэй башланым. Ауыр, ләкин килтерергә момкпп. Уны һойрәп ҡороға сығарҙым да тағы Сергеев тауышын тыңлай башланым. Ишетелмәй, мпн уйлайым: «Әллә үлдеме икән?» — тим. Тиҙ ғенә үҙем сыҡҡан урынға килдем.

Сергеев башып тотоп ултыра. Ҡулдары ҡаплы, ҡолаҡ артынан, һул битенән юлаҡ-юлаҡ булып ҡапдар атып төшкәндәр...

—    Ни булды, Сергеев?

—    Аттылар, ранен яһанылар. Бик ҡурҡҡайным да, зарарлы түгел, ҡолаҡ артынан һыҙырын үткән...

—    Йә, нп эшләйбеҙ инде?

—    Юҡ, береһе лә булмай. Күл башына ла бара алманым, таҡта ла алын килә алмайым, күпер төбө асыҡ. Немецтар аталар. Төнгә тиклем ҡалырға тура килер, ахыры,— типе. Мин уға таҡта табыуымды белдерҙем, ул, башынап ҡулын алын:

—    Дөрөҫмө? Таптыңмы? — тине. Күлдең ситенә яҡын килеп, — иптәш, килтер таҡтапы! Ни булһа ла булыр — сығам,— тип миңә ялына башлапы.

Мин тиҙ гепә таҡтаны алып килдем, һыуға бер башып төшөрҙөм. Уның ягыпа этеп ебәрҙем. Таҡта мин этеп ебәргән көс мепәп Сергеев алдына барып төкәлде. Ул, таҡтаның бер башып тотҡас, плап төҙой башлапыҡ. Ул таҡтаға күкрәге менән арҡыры ятырга тейеш, был яҡ ситкә сыҡҡас, ул таҡтаның бер яғына күсеп, бер башып миңә бирергә тейеш. Мин, таҡтаның башып ҡороға сыгарын, уны сығарыу өсөн еңеллек яһарға тейешмеп. Сергеевтец тал төбөнә килеүе шарт. Плап шулай төҙөлдө. Ләкин Сергеев һыуға төшөргә бик оҙаҡ ҡарар итә алмай торҙо. Шул һылтау мөпәи битепдәге ҡандарын йыуҙы, һыуға ҡараған һайын:

—    һай, ҡурҡыныс!., һай, ҡурҡынғас! Бында төшөп үлгәпдәп башҡа бер пуля тейгәне артығыраҡ!..— тип һаман зарланды. Мин уйы минут, ҫекупд һайын ҡыҫтаным. Ул ҡурҡынысты йомшартырға тырыштым. Аҙағында ул суҡынып алды:

—    Ярай, үлһәм, бәхил бул! — тип һыуға төштө, таҡтапы рәткә килтерә алмай аҙапланды. Түше менән ятын. ҡулы медәп ишә башлапы. Бөтә эга план буйынса килеп

102

сыҡты. Ул, сыҡҡас, мине бик ҡаты ҡосаҡлап үпте. Упың башын мипец гимнастерка түшенә тегелгән бнптте алып бәйләнек. Ағы күренмәһен осоп, фуражкаһын баҫып кейҙерҙек. Хәҙер беҙ күлдең был ягында, үҙебеҙҙең окоп игыпда, инек. Ҡояш шаҡтай күтәрелгән. Хәҙер окоп яғына китеү уңайһыҙ. Беҙ тимер юл буйынан, канауҙар эсенән тыуырға ҡарар бирҙек.

Беҙ бик н мим беләбеҙ: гимер юлы буйынан беҙҙең окопҡа тик |ем юл оҙон буласаҡ. Шуның менән бергә, тимер им .Iп|■ 11»|I• Iэ11;■ ышанып еген тә булмай, упың боролоп тагы немец и|(обыш1 мпеуе |ә бик момкип. Әгәр ҙә берәй кплҡыу урыиги сығып караһаң, барыһын да абайларға момкип булыр пие. Был обстаноикала уны ошләү мөмкин түгел,

Ҡошм кү тирелде, кон ҡыҙҙы, канау буйы боркоү, беҙ һамай шыуышабыҙ Биттән т ирҙәр ига, 'Кулдар ҡап-ҡара саң булдылар Пак пшгшрга бәрелеп, беләктәр, тубыҡтар ауырта башланылар. Ашағы килә, эске килә. Ә беҙ һыу буйымда һыу ҙа әемәгонбоҙ. Шуға үкенәбеҙ.

Пик оҙаҡ барҙыҡ. Иртәнге сәғәт* 9-ҙар тирәһе. Ике нкгап да артиллерия атышы башланды. Хәҙер беҙ, шуға каран, үҙебеҙҙең окопты билдәләнек. Немец туптары яҡын ярылалар. Iюҙҙекслар, уҙып, байтаҡ ҡына ергә китеп яры-ш «мр. Гимер юл беҙҙе алдаманы. Үҙебеҙҙең окопҡа яҡнч алын килде. Окопҡа нисек сығырға? Беҙҙең окоп күренмәй, беҙ баш матабыҙ. Беҙҙең план ике торло: йә төнгә |иклем шунда ҡалырға, йо, ботә баҙмансылыҡҡа барып, окопҡа табан шыуырға — икеһенә лә топло ҡарар яһай п 1 майбыҙ Беҙ таты ла тимер юл буйлап шыуырға булдыҡ. Алда әрем о.чполәро, шулар артында канауҙар күренде. Ул "г.ме йәмләндерҙе Ашыға иш 1.1 га шуға табан шыуыштыҡ. 1имер им канауынан тығын, олнолор араһына ипдек. Кү-

........... ал м каҙы, 11 ап соҡор күрено, шунан канау һуҙыл-

¹ ан Ул • анау найҙа бара? Ул беҙҙең окопҡа барырға те-

пеи1 .'I .ю м п \ I ......а, к 1 т ныу урында, ул беҙҙән әҙ тигәндә

ец.рме бищ сажиндар булыр. Сергеев үрелеп ҡараны. Уның күҙҙәре шарҙай булдылар.

Алда тына сыбык аағрнждепнеһе! Биллаһи, беҙҙең '¹ .т!    N .1 шатлыгынан мипең яғанан тотоп һелкә баш-

очн.1 Беҙҙә туплай косло теләк тыуҙы: ҡалай гьгаа булһа ш шул соҡорға барырға!

• •еҙ о......... тобопде, ботинкаларҙы һалып, яцынап

'ә пепдек Обмом.аларҙы яңынан һәйбәтләп ураныҡ. Сал-

103

бар, гимнастеркалармы рәтләп, ҡайыштарҙы тыгыҙлап быуҙыҡ. Шул ун биш сажинлап ергә асыҡтан югерергә йыйындыҡ, Ссргеев тагы ла суҡынып алды. Мин әсемдән генә аллагц һыйындым. Сопки нц ҡәтғи моментта аңламаҫтан үҙебеҙҙекеләр йә пемецтәр мушкаға алыуҙары бик мөмкин. Сергеев күтәрелде лә югерә башланы. Уның артынан мин. Сергеев югергәндә окопҡа ҡарап ҡысҡыра.

—    Үҙебеҙҙекеләр! Атмағыҙ, үҙебеҙҙекеләр!

Яҡын ғына ара ла бик оҙаҡ тойолдо. Беҙ соҡорға барып етер алда, белмәйем, — беҙҙекеләр, белмәйем, — немецтар мылтыҡтарҙан аттылар. Ләкин ул арала беҙ соҡор-га тошон олгорҙок. Атыу туҡталды. Беҙ бер аҙ хәл йыйҙыҡ та канау буйлап имгәкләп кпттек. Сыбыҡ загражде-пиеләргө килдек. Заграждениене уҙғас та, канау ослапа. Окопҡа тсщөү өсөн, тағы упыц башына менергә кәрәк. Беҙ ҡысҡыра башланыҡ:

—    Беҙ плендән ҡасып ҡайтабыҙ, атмағыҙ! Атмағыҙ!

Шул ваҡыт окоптан нкс баш күренде. Г ус һалдаттарының баштары. Береһе ҡысҡырҙы:

—    Ниңә ҡурҡып тораһығыҙ, әйҙә, окопҡа һикерегеҙ!— тине. Беҙгә ул һүҙ йәшең кеүек тәьҫир итте. Бор писә секунд уҙмағандыр, беҙ һикерен окоп эсенә тоштөк. Беҙҙе һалдаттар әйләндерсп алдылар. Сергеев, бик ауыр һулыш алып:

—    На конец, үҙебеҙҙең окоп! Аллага төкөр булһын! — тип ҡуйҙы. Беҙҙең быпда ҡайтыу упдағы һалдаттар эсеп-дә тәрәп тәьҫир ҡалдырманы. Ябай бер ваҡиға итеп ҡаранылар. Араларынан берәүһе:

—    Д урактар, кеше, нлендән ҡасып, бында һуғышҡа ҡайтамы ни? Күрәһең, быларҙы һуғыш туйҙырмаған,— тине. Беҙҙең эргәнән китте. Беҙ килеп сыҡҡан окопта бө-топләй башҡа часть ппе. Беҙ үҙ полкыбыҙҙы һораштыҡ, берәү ҙә белмәне. Беҙ окоптан артҡа үҙебеҙҙең полкты эҙләп киттек. Беҙҙең ҡотолоп ҡайтыуҙың шатлыгы ла, ҡайғыһы ла юҡ пие. Ләкин үҙебеҙҙе иркен хис итә инек.

УН ДҮРТЕНСЕ БҮЛЕК

Сергесвтец башындағы яраһы еңел кеүек булһа ла, Себер дивизияһы штабына килгәнсе, уның күҙҙәре, биттәре шешепеи китте. Уны лазареткә алып ҡалдылар. Миңә шинель, аҙыҡ һәм путевка биреп, үҙ полкыма оҙаттылар.

Беҙҙоң дивизия штабы бынан егерме саҡрым урында, тиҙәр. Бирелгән маршрут буйынса юлга сыҡтым.

Ялан матур, ағастар ҡуйы япраҡтарға күмелгәндәр. Арыштар йәм-йәшел булып тулҡынып ултыралар. Ҡояш ҡыҙҙыра. Урман аралап барған голда боркоү, исмаһам, әҙ гәп п ло ол иҫмәй. Мин бер-ике саҡрым барам да агас тибонда ятып хәл йынм. Бото эш үҙ ихтыярымда. Теләһәм, барам, и ләһәм, ятам. Өгөр ҙә бәйләнһәләр, ҡулда п.\ гоииа Юлда ғәскәри обоздар, Ҡыҙыл Тәре повозкалары о< райҙнр. Уларҙың мииде эштәре юҡ. Ҡайһы берҙәрен туҡтатып, уларҙан тәмәке һоран ҡалай. Мимең юл шулай бара. Гнлл юлды минең оҙайтҡы, һуҙғы кнлө. Юлда по-лик крәҫтиәпдәро осрайҙар. Маршрут буйынса мил ауылдарҙы һорайым, улар белмәйҙәр. Уларҙың белмәүҙөре мине артыҡ борсомай, тик иптәштәрҙең хәлдәрен белеү мине ашығы р га м->жбүр им. Улар илен тошкәндорме, үлгәндәрме шул хәбәрҙе тиҙерәк ишетке килә.

Ҡояш түбәнләне. Юлдарға урман күләгәләре төттө-нәр I ш ул һүлпәнәйҙе. Елоҫлөпде. Байтаҡ гол килдем. Алда ҙур гына поляк ауылы күренә. Ләкин ул ауылға минең тиҙ ғенә барып инге килмәй. Яланда, иркендә ҡалғы килә.

Аҙ га (ды баштан сығарырға тырышам. Кпс ҡорон серәкәйҙәр күбәйәләр. Улар торло урындан тешләйҙәр. Мин уларҙы ҡыуам. Улар менән һуғышам. Серәкәйҙәр менән

Урман ситендә йәшел үлән оҫтопә яттым. Юлда һалдаттарҙан алған аҙаҡҡы тәмәкене тороп тоҡандырҙым, һауа тын. Кискә табан алыҫта п-алыҫ.тан туп тауыштары ишетеләләр. Ҡайҙалыр югарыла аэроплан моторы ғож-лән. Ауыл оҫтопә күк тотон йәйелгән. Күрәһең, улар киске аш бешерәләр, һуғыш та бетонлан баштан сыҡҡан, тыуған ауыл күҙ алдына кило. Унда норогон саҡтар иҫкә тошолор. Ике ағайым һуғышта, мин осомсо булып йөрөйөм. Ҡарт атаным менәм әсәнем гонә ауылда донъя көтәләр. Һуғышҡа инмәҫ борон хат алғайным. Улар мпне йыуатып и пандар «Аллаға июкор, яҡшы торабыҙ, һеҙҙең өсөн пеисип алабыҙ, хәҙергә беҙгә шул етә»,— тигәндәр. Мин бик НМ1П.1 аңлайым Уларға тормош ауыр. Улар игеп сәсә плмап к!р. Улар беҙҙең осоп яналар. Беҙҙең өсөн көйәләр. Уларҙың сәйендә ла, ашында ла, йоҡоһонда ла беҙ. Беҙҙең ҡайғы менән ата,зәр, беҙҙең ҡайғы менән ашайҙар, беҙҙең ҡашы менән йоклайҙар... Ҡасан һуғыш бөтә? Ҡасан ҡайтабыҙ? 'Касап уларҙы шатландырабыҙ? Ул турала уйлау н\ыр N I тура ж уйлаһаң, йорон ҡабарына башлай.

105

һуғышҡанда, ауыл пҫкә тошә. Атайым менән бәләкәй саҡта балыҡҡа йөрогәпдә, һыу буйында мине серәкәйҙәр талай торғайнылар. Улар менән көрәшен булдыра алмаһам:

—    Атай, майыңды һөрт! — тпп уның эргәһенә югсрэ торғайным. Атайым серәкәйҙәргә ҡаршы һәр ваҡыт ҡәнәфер майы йөрөтә. Шуны һөртһәң, серәкәйҙәр килмәйҙәр. Әгәр ҙә ҡәнәфер минең ҡулға эләгеп ҡалһа, мнп биттәрҙе, ҡулдарҙы, аяҡтарҙы, хатта күлдәктәрҙе лә ҡәнәфер майына буяп ташлайым. Ҡайһы ваҡытта атайыма буш шешә генә ҡайтарып бирәм. Ул асыулана башлай:

—    һине алып сыҡһам, шешә мепәп түгел, биҙрә мепоп йөрөтөргә кәрэк. Ул ҡыйбатлы нәмә, үҙең ярты тип тораһың.

Күп ваҡытта әллә ҡәнәфер майын ҡыҙғанып, әллә минең менән йөрөүҙең аҙабынан ҡасып, мине алып бармаҫҡа тырыша торғайны. Әгәр мин мыжый башлаһам, мине йыуатып, алдаштырып:

—    Ҡуй, улым, бөгөн барма. Мин алыҫ китәм. Упда серәкәйҙәр ҙә күп була. Ул урындағы серәкәйҙәр шундай ҙур, шундай уҫалдар, ҡәнәфер майына ла ҡарап тормайҙар, башты, күҙҙе күптереп ботолор,— ти торғайны. Мин, уның һүҙенә ышанып, ойҙэ ҡала торғайным.

Шул саҡтар һағындыралар. Шунда ҡайтҡы, шунда йөрөгө килә. Шул һыу буйҙарында аҡ сабаҡтарҙы тотҡо килә. Шул һыуҙарҙа, аҡ сабаҡ кеүек шаярып, уйнап, бөтә донъяны онотоп һыу инге, йоҙгө килә... Уларҙы уйлау ауыр, уларҙы уйлаһаң, йөрәк ҡабара.

Яҡшы күк ат менгәп бер һалдат юлдан уҙҙы. Ул берәй ашығыс пакет мепәп барған ордипарецкә оҡшай. Уның аты шундай етеҙ, шундай еңел бара, ул күҙ алдынан тиҙ юғалды, тик артында тояҡтары күтәргән саңдар гына күтәрелеп, һуҙылып ҡалдылар... Киске тынлыҡта улар һаман тиҙ генә ергә ятмай, күтәрелгән урындарында торалар. Шул саңдарға ҡарап, атта уҙған һалдаттың бәхетен көнләйем. Осҡон аттарға менеп, күңел теләгән яҡҡа китке килә. Ләкин ул теләк саңдар араһындағы хыял гына. Мин дә, ауылда саҡта, бәйгеләрҙә югерек аттарҙы саптырыуҙа берепсе малай инем. Ғаяз байҙың көрән югерегендә сабып, мип атайымдан туҡмалғаным бар. Атайым — Ғаяз байҙың үҙепә генә түгел, уның ботә агай-эпеһенә дошман кеше. Атайым үҙ ғүмерендә улар араһыпа барманы. Улар мәжлесенә йөрөмәне. Уларҙан йомош һораманы. Уларҙы:

106

—    Кәпәш балалары, «ышым халыҡтар»! — тип йөрөтә торгайпы. Бер ваҡыт мпп ялапдап ҡайтып килгәндә, атайымдың дошман кешеһе Ғаяз мппе туҡтатты. Коләс йөҙ менән иҫәнләште:

—    Булат ҡустым, һицо бик ҙур илыпыс бар әле. Көрән ат оҫтопдэ малай тотмай, пыга ла китә, йыга ла китә. һип шул корән атты бер һынап ҡара әле, ҡустым. Бик яҡшы беләм. Ул ал бирә торган ат тугел; әгәр ҙә көрән атты уҙғарһаң, һине ризалатырмын. Иҫәнбай ауылында ҙур бәйге була. Бик данлы аттар килә, тиҙәр. Әгәр ҙә шуға барһаң, көрән аттың бәйгеһе үҙеңэ булыр, ярармы? — тине. Ғаяз байҙың был һүҙе, был йомартлығы мпне артыҡ шатландырҙы:

—    Ярай, барырмын! — тпнем. Вәғәҙә бирҙем.

Бәйге була торгап көн, мпп атайыма әйтмәнем, ауылдың ситенә сығып, Ғаяз байҙың кырандасына ултырып киттем. Мппең күҙ ҡушаҡҡа тағылгап көрәп атта булды. Ул ҡойоп ҡуйған кеүек матур. Оҙон ҡойроҡло хайуан. Түштәре кпң, күҙҙәре ҙур, күҙ ҡабаҡтары ҡабарып, шешенеп тора. Ирендәре йоҡа, өҫтө кпң һәм шыма, йылтырап тора.

Миндә атта йөрөргә, сабырға оҫталыҡ бар. Хатта ат өҫтөндә ултырып ҡына түгел, аяғөҫтө тороп сабып йөрөгәнем бар. Ләкин корәп атҡа бер тапҡыр ҙа менеп ҡарағаным юҡ. Барып еткәнсе, минең йөрәк елкенде. Юл буйынса ҡыҙыҡһынып барҙым.

Бәйге ҙур. Югерек аттар күп килгән. Ырымбурҙан, ҡаҙаҡ далаларынан атаҡлы югеректәр бар. Уларҙы күргәс. Ғаяз бай ҡаушай төштө, буғай:

—    Белмәйем, ҡустым, көтөлмәгән ерҙән данлыҡлы югеректәр килгән, һин пнде, берүк, йығыла күрмә. Артта килһә лә, корән атты һынайыҡ әле. Ул югереп дан алгап мал түгел. Артта килһә лә, оят булмаҫ,— тине.

Мин хәҙер көрәп ат оҫтөпдэ. Ул уйнаҡлап, шаярып йөрөй. Уның өҫтөндә йөрөүе лә күңелле. Аттан йығылыу тураһында уйлаған да юҡ.

Ун биш саҡрымдан сабабыҙ. Көн еләҫ. Шуның өҫтәүенә саба торгап юл, һыртлап, ҡырлас буйлап килә. Ундай юлдан сабыуы бик уңай була. Утыҙлап югерек ат оҙонға сабырга киттек. Юлда барғанда малайҙар аттары менән маҡтаналар. Ҡаҙаҡ малайы барыһыпап да артыҡ маҡтана:

108

— Минең туры ат өс йыл инде өлкән бәйгеләрҙә булды. Бер атҡа ла ал биргәне юҡ! — ти. Мин, тыңлап, таң ҡалып барам.

Боҙҙе тиңләштерәләр. Йорәк сығып бара. Мипең корән ат бейей, уйнай, өҫтөндә ултырырға мөмкин түгел. Мип артҡа ла сыҡтым. Тиңләштереүсе «бер, ике...» тип һанағанда, «өс»то әйтеп бөтмәне — аттар күтәрелеп киттеләр. Минең аҫтагы корэп ат ҡапыл һпкерҙе, мин бер яҡҡа шыуышып ҡалдым. Ысынлап ла, уның өҫтө бик шыма икән. Мип уның яйына бик тпҙ төшөндөм. Бер күҙҙе елдән йәшерен, үҙ уңайына ҡуйҙым. Саба торған атты ҡапыл ҡыуырға ярамай, упып бышлыгып, сәсәп ҡалыуы бик мөмкин, ә йәш атта* упдай хәлдең булыуы бигерәк тә мөмкин. Көрәп атта дәрт ҙур. һис ҡалмай, пркен өара, әкренләп алдағы аттарҙы ҡыҫа. Ярты юлды килгәндә, минең алда аттар һирәгәйҙе. Ҡаҙаҡтың туры аты, Ырымбурҙан килгән ерән, Суран буйының данлыҡлы югерегс тимер күк ат, тағы ла мип танымаған ике-өс ат күренә. Уларга караганда мин алтынсы киләм. Ләкнп әлс корән аттың КШЛОП тирә ло сыҡмаған. Мин уны ҡыуғаным да юҡ. Алдағы шул күренеш миңә дәрт бирҙо. Алга эйелеп килеп, аттың арҡаһына еңел ғспә ҡамсы төшөрөп, теҙгенен буш ҡуйҙым. Корән ат һурылып сыҡҡандай булды. Уҡ кеүек алга ынтылды. Ярты саҡрым үтмәгәндор, мннең көрән ат Ырымбур ерәне, ҡаҙаҡ турыһы менән тиңләшеп ярыша башланы. Улар тирәһендә килгән теге өс ат күренмәне. Мип тағы ла дәртләндем. Тагы корән аттың арҡаһына бор еңел гепэ ҡамсы төшөрөп, уга көс Сирҙем. Ҡаҙаҡ егетө атып миңә арҡыры ҡайыра башланы. Мин ул хәйләне бик яҡшы беләм. Улар шулай итеп аттың көс, һәләтен алырға тырышалар. Шул ваҡыт мин ҡамсы менән бик ныҡ ҡаҙаҡ атының арҡаһына бирҙем. Атты һулга боробораҡ үҙемдең атҡа берҙе һуҡтым. Ат тагы ла ҡанатланған кеүек булды. Ул бөтә көс менән юлдың оер ситенән генә, бер генә юыәлеш алып, аға башланы. Ырымбур ерән аты ла, ҡаҙаҡ туры аты ла минең артта ҡалгайнылар. Дүрт-биш саҡрым сабаһы ҡалғас, бәйге майҙаны күренде. Юл интәргә, түбәнгә китте. Мип яңынан, ат арҡаһына еңел генә ҡамсы биреп, үҙем алга эйелә төшөп, атҡа дәрт бирҙем. Ат тағы ла яҙыла тошто. Бәйгегә етер алда һәр бер югерек ат таҫыллана торғайны. Был етеҙлеген тағы ла арттыра төштө. Уның һайып мин уға дәрт өирә киләм. Алда сыбар халыҡ диңгеҙе күренә, елгә ҡаршы килгән

109

күҙҙәргә улар томанланып күренәләр. Мин майҙанға етер алда юрамал бик ҡаты һуҡтым. Ул ташланды, бутай, уҡ кеүек атылып, пко яғына халыҡ теҙелгән юлда оса башланы. Миндә, ат сапҡанда туҡтап, бәйге алыу ғәҙәте юҡ. Был юлы ла мин бәйгегә туҡтаманым, йән-фарман сабып, юл буйлап, тугай яғына тотоп киттем. Бәйгенән бер-ике саҡрым китеп, кеше күҙенән юғалғас ҡына, йорөштө әкренәйттем. Ул момепт халыҡта ҙур ҡыҙыҡһындырыу тыуҙыра. Ллдан килгән атҡа ҡарағылары кплә — ул юҡ. «Ул сабып уҙҙы ла күҙҙән юғалды. Бәйгеһен дә таҡмаған...» тигән орпгнпаль бер фекер тыуа. Ә башҡа югеректәр, майҙанға туҡтап, бәйгеләрен ат муйынына тағып, майҙан эргәһендә аттарын күрһәтеп йөроторгә яраталар.

Атына ултырып, саптырып Ғаяз бай килеп етте. Мине күргәс тә, шатлыгына түҙә алмай, илап ебәрҙе:

—    Ысыплап та, ҡаҙаҡ аттарып ярты саҡрым ташлап уҙған һин булдыңмы? Беренсе бәйгене беҙгә бирҙеләр. Әле лә йөрәгем ышанмай. Бына инде, ҡустым, көрән ат ҡош кеүек оса, ә һин уның өҫтөндә күбәләк кеүек елберҙән, шаярып киләһең. Бына, ҡустым, нп тип тә өйтә алмайым! — тпп һүҙен әптә алмапы, тагы ла иларға башланы. Атынан тошоп, көрәп аттың күҙенән үпте, ялдарынан һыйпаны. Шунан һуң мине маҡтарға тотондо:

—    Арыҫлан малай икәпһең. Майҙанға туҡтаманың бит. Бөтә халыҡ көттө, көрәп атты күрергә шаулаштылар, һин килмәнең, бара-тора ҡурҡа башланым, мин әйтәм, әллә йығылып ҡалдымы, тим. Ә һин бында ғәмһеҙ йөрөп ятаһың. Был яғың менәп тағы ла дан иттең. Хәҙер халыҡҡа күрепмә инде. Ат йөрөтөргә бер малай ебәрәм, һин хәл йыйырһың,— тппе. Үҙе ашыгьш майҙанға китте.

Көрән аттың даны таралды. Ғаяз байҙың түбәһе күккә күтәрелде. Шул шатлығынан көрән аттың бәйгеһен — һигеҙ аршын ҡыйбатлы сукноны мпцә бирҙе. Шуның оҫтә-үепә 25 һум аҡса бнрҙе. Ул минең өсөн көтөлмәгән байлыҡ булды. Мин дә аты уҙган Ғаяз байҙан кәм шатланманым. Ләкин, өйгә ҡайтҡас, ул эффекттәр боҙолдо. Минең сукпо ишек төбөнә ырғытылды. Әлдә аҡсамды әсәнемә биреп өлгөргәйнем. Арҡаға көрән атҡа һуҡҡан ҡайыштар ҡайттылар.

—    Һиндә намыҫ юҡ! һнп шуларҙың бер ҡабым иттәренә һатылып йөрөйһөң! һиндә оят юҡ! Бар, Ғаяз байға ул бул! — тип атайым мине туҡмап сығарҙы. Шунан һуң мин Ғаяз байҙарға барманым. Ғаяз, күргәндә, минең ме-

иэц оло кешеләр менән иҫәнләшкән кеүек иҫәпләшеп йорон башланы. Ләкин мин башымды ғына баҫып ҡала торғайным.

Мин урман ситендә ятам. Ауылда үткән матур саҡтар күҙ алдынан картина-картина булып үтәләр. Ләкин улар-уы уйлау ауыр. Уйлайһың, йөрәк ҡабара башлай. Ысып-лап та, бит ошо көндә Ғаяз бай ҙа, уныц^ балалары ла ауылда тыныс яталар. Уларға һуғыш еле, бураны ҡағылғаны юҡ. Ә беҙ, ос туған, һуғышта йөрөйбөҙ. Ҡарт атаным яңғыҙы ауылда бөкрәңләп көн күргән була. Атайымдың туҡмарға ла хаҡы булғап шул.

Ҡояш урман артына йәшеренде, мин ауылға килдем. Ауылда өйҙәрҙең күбеһе бикле йәки буш торалар. Урамда һалдаттар күренәләр, ниндәйҙер команда тора, оугаи. н артында картуф утап йөрөгән бер поляк ҡатыны эргәһенә

туҡталдым:

—    һеҙҙә ҡупын китергә урып булмаҫмы:

—    һула, була, рәхим итегеҙ. Хәҙер йәй бит инде, ҡайҙа ла йоҡлан була,— тип үҙе һаман эшендә дауам итте. Мин, шинелде һәм аҙыҡ тойонсоктәреп өйгә ҡуйып, уның эргәһенә сыгын ултырҙым. Мин был хужа ҡатынының тормошо менән ҡыҙыҡһындым:

—    һеҙҙең ғаиләгеҙ ҡайҙа? Әллә ҡырҙап ҡайтмағандармы? — тип һорау бирҙем. Ул эшен ташланы ла, минең алдыма килеп, котмәпенә таяпып, һөйләргә оашланы:

—    Ирем һугыпгта. Уп йәшлек улым бар ине, ул да ҡалаға китте. Бер фабрикаға эшкә ингән. Ҡарт ҡайным менәп икәү генә торабыҙ.— Юлға ҡарап: — * л да өйҙә юҡ. Әсенсе кон күрше ауылдағы ҡыҙына киткәйне, һаман ҡайтҡаны юҡ. Ире һуғышта үлеп, ҡыҙы ла тол ҡалды. Балалары күп. Күрәһең, шуларға ярҙам итә торғандыр.

—    һуғыштап ҡурҡмайһығыҙмы һуң?

—    һуғыштан ҡурҡып ҡайҙа барайыҡ?—тине лә шарҡылдап колон ебәрҙе. Уның колеүепдэ ниндәйҙер бер ила>

. тауышы ишетелә. Аҡылдан шашҡан йәки үлемгә хөкөм ителгән кешеләрҙең колөүе кеүек, эстәп һулҡылдап әсе йөрәк тауышы сыға. Мин уға ҡаршы колә алманым, тыш-тап гына йылмайҙым. Сөнки уның һүҙендә колкө юҡ, колә торған һүҙ ҙә юҡ, сөнки ул күңел көрлөктән көлмәй, үҙенең яҙмышынан көлә. Кеше һалҡын бурандарҙа аҙашып үлгән саҡта, үлем алдынан ут күреп көлә, тиҙәр. Ьыл ҡатын да ҡурҡыныслы һуғыш алдында ут күреп көлә. -У ның был колөүе мине ауыр тойғо аҫтында ҡалдырҙы, мпн, унан

йөҙомдө алып, һүҙҙе икенсегә борорға уйланым. Ул кол-гән йөҙон ҡайыл үҙгәртте лә ғасаби бер тиҙлек менән һөйләргә кереште.

—    Ҡайҙа бараһың? Ҡасып китергә кешеләр кеүек байлыҡ юҡ. Хәллерәк кешеләр киттеләр. Беҙҙең китергә ат та юҡ, аҡса ла юҡ. Сит ергә китеп үлгәнсе, үҙ йортомда үләм. Алла ҡушһа, иҫән булырбыҙ, ҡушмаһа, үлербеҙ. Ҡайҙа ла үлем бер түгелме ни? Бына күрәһең бит, һаман да көн күрергә маташабыҙ. Алланап әмер килмәһә, тоҡтомалға гына үлеп булмай бит ул!..— тип, кәтмәне нең башына яңагы менән таянып, күҙҙәрен күккә терәп һөйләй ине. Мип уның йөҙөнә күтәрелеп ҡараным. Уның башы аша, тон яғында, офоҡта йәйелгән ҡыҙыллыҡтар күренәләр._ Улар эңер ҡыҙыллыгы түгел. Туптарҙан ялтыраған, ракета, прожекторҙарҙан йәйелгән фронт ҡыҙыллыҡтары. Был ауылдар шул ҡыҙыллыҡтарҙан төшкән ҡурҡыныс шәүләләр аҫтында йәшәйҙәр. Ана шул шәүләләр аҫтында улар үлем яҡынлығын күрәләр, шул үлем алдында үҙҙәренең яҙмыштарынан көләләр.

Миңә был хәлдә ултырыу артыҡ күңелһеҙ булды. Хужа ҡатындан һораным:

—    Ауылда тәмәке табып булырмы икән? —тинем. Ул ҡапыл ҡуҙгалды:

—    Тәмәке? Тәмәке, тиһеңме? Уны табырбыҙ. Беҙҙә һалдаттар ҡалдырып киткән бер йәшник тәмәке ултыра. Әйҙә, тарт ҡына! — тип ойонә табан атланы. Мпн дә уның артынан тәмәке тартырға ашыҡтым.

УП БИШЕПСЕ БҮЛЕК

Өс кондәп һуң үҙебеҙҙең полкты эҙләп таптым. Иптәштәрҙең барыһы ла иҫәндәр. Күңел ышанмай һорашам. Мпн уларҙы югалтып ҡайтһам, улар мине югалтып торғандар икэп. Мип иҫән ҡайтҡас, улар, шаулап күтәрелеп киттеләр, ҡунаҡ нттелэр, һыйланылар, минең хәлдәрҙе, күргәндәрҙе һораттылар.

Был һуғышта беҙҙең полк бик ныҡ кырылган. Өс меңдән артыҡ кешенән ботэһе бпш йөҙләп кеше ҡалған. Беҙҙең ротала барлығы 15 кеше. Шул арҡала беҙҙең полкты ғына түгел, ботә дивизияны артҡа ял итергә сыгарғапдар. Өҫтәлмә ғәскәр көтәләр. Шулар килеп, яңынан формнро-вать ителмәйенсә тороп, беҙҙе ебәрмәйәсәктәр, нмега, тн-

112

гән хәбәр бар. һалдаттар осоп был хәбәр ҡыуаныслы. Но-ников мәсьәләне ботөнләй башҡа торло ҡуя:

— Етер нпде, иптәштәр, хәҙер һуғышырға ярамай. Мин һеҙҙе бер үлемдән ҡотҡарҙым. Гел генә улан ҡотолоп булмаҫ,— ти. Ысынлап та, был һуғышта иптәштәрҙе үлемдән Новиков ҡотҡарған, һөжүм ваҡытында бөтә телефон сыбыҡтары өҙолгән, штабтар менән хәбәр алышыу мөмкин булмаған. Шул линияларҙы күҙәтеү осон, телефонистәргә ярҙам итеү осоп Новиковты ебәрергә булғандар. Шул һылтау менеп Новиков бөтә иптәштәрҙе һуғыш линияһынан үҙе меиән артҡа алып киткән. Мин, аҙашып, тороп ҡалғанмын. Улар һуғыш баҫылғансы, артта, блиндаж эсендә ултырғандар. Иптәштәрҙең барыһы ла иҫән-һау ҡотолғандар. Шул арҡала иптәштәр Новиковка «хрпста спаснтель» тип исем дә ҡушып олгоргәндәр. Хәҙер Новиков иптәштәр араһында үҙен етәксе итеп хис итә. Шуға күрә ул хәҙер күберәк аҡыл бирергә, юлдар күрһәтергә ярата, боҙ ҙө уны ҡаршылыҡһыҙ тыңлайбыҙ.

Пеҙ бор аҙна гына ял итеп ҡалдыҡ. Беҙгә оҫтәмо ғәскәр килде. Улар ҡарт ополчиндар, новобраиецтәр, еңел яраланып лазарсттән сыҡҡап фронтовиктар, ҡалаларҙа, повобрапецтәр өйрәтеп, һуғышҡа килмәй ятҡан кад-ровой уптер-офицерҙәрҙән торалар. Уларҙың килеүе беҙлең башҡа бәлә ине. Шулар менән боҙҙо һәр кон стропга, занятиеға сығара башланылар, һуғыштан сыҡҡан, яралары тоҙәлеп, лазарсттән килгән һалдаттарға был эш бер ҙә оҡшаманы. Етмәһә, теге яңы килгән унтср-офнцсрҙәр, новобрапецтәргә ҡуйған дпецнплппапы ҡуйып маташалар. Әҙ генә бәйләнһәң, рота комапдиренә жаловать итәләр, дисциплинаны боҙған өсөн беҙгә пакаэанпе бирҙереү сараһын күрәләр; үҙҙәре алдында честь алып һөйләргә ҡушалар. Хәҙер былар беҙҙең өсөн ят, беҙҙең осон күптән онотолған әкиәттәр.

Яцы килгән унтер-офпцерҙәр менән беҙҙең арала булған был тартыштар һоҙомтәһеҙ үтмәне. Бор тапҡыр яраланып, яңынан фронтҡа килгән ҡарт һалдат Андреев менән бер унтер-офпцер араһында ваҡиға Лндреевтең үлеме меиән боттө.

Лндреев ике көн занятиегә сыҡмагап; яңы килгән ун-ғер-офицер уға бәйләнгән, наряд биреп маташҡан. Рота командиренә доложить пткән. Бер уңайлы моменттә Анд-реев теге уптер-офпцерҙе тотҡан да биттәрен ҡанға туҙ-;ырғансы туҡмаған. Андреевкә ярҙамға башҡа һалдаттар

113

ҙа килгәндәр. Шул арҡала башҡа бер унтер-офицер ҙә эләккән. Ләкин ул ҡасып ҡотолган. Комапдпргә хәбәр иткән. Апдроентең был әшенә политик төҫ биргәндәр, һалдаттар араһында восстание яһарға теләгән тип, полевой судҡа бирҙеләр. Полевой суд Андреевте атырға ҡарар сығарҙы. Был ҡарар һалдаттар араһында тәрәп һәм ауыр тәьҫир тыуҙырҙы. Бер писә взводҡа Андреев тураһында булған хөкөмдө еренә еткереү, атыу өсөн приказ булһа ла, улар үтәмәнеләр, баш тарттылар. Аҙағында казачпи эскадрон кешеләре килеп, Андреевте атып киттеләр. Шул Андреев ваҡиғаһынан һуң ҡарт һалдаттарҙы стройҙан алдылар, беҙҙе ағас ҡырҡырға, юлдаҫ, күперҙәр төҙәтергә йөрөтә башланылар. Ләкин ул саралар ғына ҡарт һалдаттар менән унтер-офицер араһында тыуған дошманлыҡҡа сик ҡуйманы. Бер топ урман эсендә ике уптер-офицерҙө үлтереп ташланылар. Ул турала допрос, тикшереү-фәлән булманы. Тауыш-тынһыҙ ғына күмделәр.

Әгәр ҙә немец ғәскәре беҙҙец фронтты өҙөп, беҙҙең ғәскәр артҡа сикмәһә, ул көрәш һаман дауам иткән бу-лыр ине, шул арҡала әхүәл ҡапыл үҙгәреп китте. Полкты роталарға, батальондарга бүлеп, ботәбеҙҙец до ҡулдары^-быҙға салғылар биреп, баҫыуҙарға тараттылар. Урожай дошман ҡулына ҡа.тмаһып өсоп, крәҫтиэпдәрҙсң яңы баш ҡоҫорға яҡынлашҡан ашлыҡтарын сабырға приказ бул-дьк Салғы күтәргән һалдаттар алдында теге уптер-офи-церҙәр йомшарҙылар, тауыштарын күтәрмәй башланылар. Үләндән түбән, һыуҙан окрен булдылар. Сөпкн һалдаттар крәҫтиәндең өлгөрмәгән ашлығын сабыу өсөн теләп килмәйҙәр. Сапҡанда ла теләп сапмайҙар. Берәр покос сығалар ҙа:

—    Был яғы үҙҙәрепә ашарына ҡалһын инде, ^иптәштәр, сапмайыҡ,— тип бер-береһеп өгөтләргә оашлайҙар.

Беҙҙец Байғужа менән Буранбай бер покос ер сыҡманылар. Салғыларынан күләгә ҡороп, шуныц аҫтында тәмәке тартып яттылар. Ә Новпковҡа кон тыуҙы. Ул көнө буйы һүгеиә. һуғышып да, батшаһын да, крәҫтиәнен дә һүгә:

—    Поляк крәҫтиәндәре һарыҡ. Береһе лә баҫыуҙарына күҫәк күтәреп сыҡмайҙар, өйҙәрендә илап ултыралар. Улар күтәрелеп сыҡһалар, биллаһи, еңерҙәр ине. ^лар1а бер һалдат та ҡаршы тормаҫ ипе. Беҙ бит үҙебеҙҙең атайҙарыбыҙҙың ашлыҡтары п һәләк итәоеҙ. Ьөҙ салғылар

114

менәп үҙ муйыныбыҙҙы үҙебеҙ һуябыҙ бнт. Беләһегеҙме, иптәштәр?

Ҡарт һалдаттар Новиков һүҙенә ҡушылалар. Новобра-нецтәр шым ғына тыңлайҙар. Унтер-офпцерҙәр ишетмәмешкә һалышалар, һалдаттар араһында шундай һүҙҙәр барғанда, ситкәрәк китеп тәмәке тарта башлайҙар.

һис ҡорон ауылга куныр га килдек. Бер ҡарт поляк крәҫтиәне урамда, күҙенә ҡулып ҡуйып, беҙгә ҡарап ултыра. Беҙҙең яурындағы салғыларҙы ҡарап:

— Беҙгә бер ҙә ашарга ҡалдырма йһыҙмы ни? Барыһын да сабып китәһегеҙме пи? — тип ҡалтырауыҡлы тауыш менән һорау бирҙе. Күҙенән ҡулын алып, беҙҙән яуап котә башланы. Новиков, уйың ллдыпа туҡтап, тәмо-ко тороп:

Барыһын да боторәбеҙ. Хәҙер бына үҙегеҙҙе сабырға килдек,— типе. Бабайға колон ҡарайы. Бабай әкрен гепә тауыш менәп:

„ Дорвҫ әйтәһең, һалдат. Былай булгас, үҙебеҙҙе лә сайырға кәрок. Лсҡа аҙапланып үлгәнсе, былай үлеү еңелерәк булыр,— тине ҡарт, Новиков эргәһендә торманы, тәнтерәкләп ойопө тапап атланы. Уның кәүҙәһе һелкенә, иҫерек кеше кеүек алпан-толпан килә, ул илап бара ипе.

^ ’Г| Байғужа, Буранбай, мип — осәү бер ейҙә ҡундыҡ. Байғужа тодө менәп шул ашлыҡ сабыу тураһында баш ватты:

Ысынлап та, ҡарт дороҫ әйтә бит, әй... крәҫтиәндең игенен сапҡапсы, үҙеи сапҡан яҡшыраҡ ул. Ашлыҡ помоңтәргә ҡала тип ҡурҡалар — ҡалһын! Крәҫтиәне лә шунда ҡала бит уның. Унда ҡала торған крәҫтиәндең пи юиеое оар. Батша һуғыша тип, улар асҡа үлергә тейешме пи? Иллә-мәгәр был офицер, генерал халҡы крәҫтиәндә аңламай инде. Мии был эштәренә һис риза түгелмен. Ошо һалдаттар берләшеп, ул сволочтарҙың үҙҙәрен сабырға шю. Геге унтер-офпцер килмәне. Әгәр ҙә бәйләнһә, биллаһи, сайып үлтерә инем. Ниҙән ҡурҡырға. Киткән баш киткән нпде...

Аҙ һөйләй торған, күп ваҡыт тыңлаған Байғужабыҙ боғоп йөрәкләнгән, ярһыған. Бөгөн уның һүҙе бөтмәй, йоҡларға ятҡас та, бик оҙаҡ һөйләнде. Йоҡлар алда беҙҙе тәмәке тартырға торғоҙҙо. Тәмәке һылтауы менәп тағы һүҙ-1ә һүҙ ялғанды. Бөтә донъяһын, һуғышын, офпцерен, юнөралын оарын, барын ләғнәтләне. Беҙ йоҡларға ятҡас та, ул онк оҙаҡ ахылдап йоҡлай алмай ятты.

115

Мин тимле йоҡоға киткәнмен. Байғужа мине уятты:

—    Тор әле, Булат.

—    Ниңә уятаһың, тағы? Бөгөн һиңә пи булды?

—    һиңә гено һөйләй торған һүҙҙәрем бар.

тыр;ы:

—    Тәмәке тарт, йоҡоң асылыр. Әйтәм бит, ниңә генә һөйлән торған һүҙҙәрем бар.

—    Йә, нимә бар һуң? һөйлә!..— Мин иренеп кенә бпк ауыр тороп ултырҙым. Йоҡо баҫҡан күҙҙәр йомолалар, уларҙы асырға тырышып, тәмәке һура башланым. Бай-гужа үҙепә яһан маташа, шул ваҡыт әкрен генә һөйләй:

—    Ышанырһыңмы, юҡмы, мнн бер ҙур эш эшләнем бит.

—    Иртәгә һөйләрһең әле, йоҡларға кэрәк! — Мин, әйләнеп, шинелгә торонон яттым. Ул мине күтәрен алдына ятҡырҙы ла тоҡандырған тәмәкеһен мппец ауыҙға ҡан-

—    Йә, пи эшләнең?

—    Әйтмә ппде, әй... Уйламаған бер эш эшләп ташланым бпт. Ул эште ошо конгә тиклем бер кемгә лә әйтмәнем. Бына башлан һиңә генә әйтәм.

—    Йә, һөйлә ипде1.. Ниндәй эш һуц ул?

Байғужа тирә-яғына ҡаранды. Ауыҙын мипсң ҡолаҡ эргәһенә килтерҙе, айырым бер кисереш мепоп:

—    Беләһеңме, мин кеше үлтерҙем бит.

—    Кеше үлтерҙең?

Байгужа минең ауыҙҙы баҫты, беләктән ҡыҫып тотто.

—    Йә, кемде? Ҡасан?

—    Теге унтер-офицерҙәрҙе.

—    Кем менән?

—    Бер үҙем.

—    Бер үҙең булмаҫ, булмаҫ!

—    Әйтәм бит, биллаһи, бер үҙем.

—    Икеһеп дәме?

—    Эйе, эйе, икеһен дә, биллаһи, шулай.

—    Юҡ, ышапмайым. һин әллә төш күреи уяндыңмы? Әллә һаташаһыңмы?

—    Әйттем бит, ышанмаҫһығыҙ, тинем бит, бына, улай бүлһа, бөтәһен дә һөйләп бирәйем. Ул шулай ыу лып

—    Сеү, шаулама! — тине. Байгужаның был һүҙенә мп-нец йоҡо асылды. Ҡаты итеп тәмәке һурҙым да, топсөген иҙәнгә ыргытьш, Байғужаның һүҙен тыңларға башланым:

сыҡты инде...

П6

Байғужа ул минут миңә нормаль түгел кеше кеүек тойолдо. Мин уны беренсе тапҡыр шул хәлдә күрәм. Ул богөп күп һойләй, унан һуц күңел ышанмаҫлыҡ хәбәрҙәр һойләй. Мин уйлайым. Быпың һүҙе нп менән бөтөр икән, тим. Әллә ауырый микән тип, белдермәҫтән генә ҡулдарын тотоп ҡарайым, ҡыҙыу түгел, нормаль кеүек күренә, ләкпн ҡулдары ҡалтырай. Ул ҡалтырау упың эске кисерештәренән ине. Ул бик ауыр көрһөндө:

— М ип үҙсм до уйламағайным. Көтмәгәндә булды инде. Кис менән балта күтәреп урмандан ҡайтып кнлә ятҡанда, ҡараңғы төшкән саҡта, әлеге яңы килгән ике унтер-офицер урман эргәһендә һөйләшеп ултыралар. Мип балтаны яурынға һалған килеш туҡтап ҡалдым, улар мине һиҙмәнеләр. Улар теге атылған* Андреев тураһында һөйләшәләр. Шуны ишеткәс, минең йөрәгемә асыу тулды. Андреев мәрхүмдең үлер алдындағы һүҙҙәре иҫкә төштө. «Әллә ошоларҙы үлтерәйемме?» тигән уй башҡа килде. Балта күтәреп үтһәм до, шикләнерҙәр кеүек тойолдо. Мия һаман шул урында баҫып ҡалдым. Улар һадаан һөйләшәләр. Тоҡтомалға йорәк ҡабарҙы, тулҡынланды. «Югалган баш югалган, үлтерәйем шуларҙы»,— тинем. Береһенең башына балта менән бпрҙем. Ул бер генә «эһ!» тнле, тауышһыҙ юғалды. Икенсеһе ҡуҙғалғансы, упың елкәһенә бпрҙем. Ул бөкөрәиеп тошто. Икеһенең дә тауышы юҡ. Мнц шикләндем. Былар юрамал ятмайҙармы икән, тин уйлайым. Икеһенең до башына ауыр балта түтәһе менән берәр гспо бирҙем дә кире артҡа югерҙем. Бик оҙаҡ урма п араһында тыңлап яттым. Шау-шыу ишетелмәне, һис бер кеше менән һөйләшмәй йоҡларға яттым. Йоҡлау ҡайҙа ул. I аң атҡапсы күҙемде йомманым нпде. Иртәгеһенә тегеләрҙең үлтерелеү хәбәре ишетелгәс, мине килеп тоторҙар индо, тип минут, сәгәт һайын коттом. Һеҙгә әйтергә ҡый-маным. Уларҙы күмгәс кенә, бер аҙ тыпыелппдым. Мип уйлайым, моғайын, һиҙмәнеләр, тимен, ләкин күңелдә шик бптмәй. Әле ашлыҡ сапҡан ваҡытта юрамал эшләмәнем, шулар менән бәйләнергә теләнем. Бәхеттәренә ҡаршы, береһе лә килеп бәйләнмәне. Әгәр ҙә бәйләнһәләр, биллаһи, береһен салғы менән саба инем. Бер йорәк ҡоторһа, ҡотора икән ул, әй. Мин быға тиклем үҙ ҡулым менән себен дә үлтергән кеше түгел бит!

Ул ҡабаланып тағы ла тәмәке торҙо, һүҙен бүлеп, тәмәке төтөнөн ҡабалапа-ҡабалапа һура башланы. Үҙепең әше тураһында ул минең фекерҙе көттө, буғай, мип уга

117

■ҡапыл ғыпа бер һүҙ ҙэ әйтмәнем, Байғужаның уптерҙәр үлтереү картипаһып нцынан күҙ алдынан кисереп ултыра инем, ул ҡарлыҡҡан тауыш мепәп:

—    Уйламағанда шулай булды бит, әй!..— Миңә тәмәке ҡағыҙы һуҙҙы. Мин, артыҡ уйламаҫтан-нитмәҫтән.

—    Ниңә, бик яҡшы булған. Шул арҡала беҙҙе запл-тиенән ҡотҡарҙылар бит,— типем. Минең был эшкә булған еңел ҡарашым, упдағы ауыр настроеннегә еңеллек бирҙе, буғай, ул, һарыҡ юткергәп һымаҡ итеп, теләр-теләмәҫ өҙөк кенә итеп бер көлдө лә үҙалдына үҙе һүгенергә тотондо. Ул һүгенгәндә, мин өндәшмәй гепә тәмәке төрҙөм. Ул һүгенеүен былай бөторҙө:

—    Улар беҙҙе меңәрләп үлтерәләр бит. Әгор ҙә шуларҙың бер полковнигеп атып үлтерһәм, үлһәм дә үкенмәҫ инем. Нимәкәй беҙгә, барыбер үлем бит! Шулай түгелме?

Минең йоҡо асылды. Байғужаның рухында оыл үҙгәреш мине аптырашта ҡалдырҙы. Мин упың был эшенә ни тип тә нарыҡ бирә алманым. Бигерәк тә тымыҙыҡ ҡына, баҫалҡы, йыуаш ҡына Байгужа тарафынан шундай оер әштең эшләнеүе, уның шып-шыма бөтоүе мине ғәжәпкә ҡалдырҙы. Аптырағас:

—    Байғужа, һип ысьшды һөйләйһеңме? Ошо ваҡиға ысынлап та булдымы? Шуның барыһын да үҙең гепә эшләнеңме? — ттш яңынан һорауҙар бирҙем. Ул тагы өҙөк кейә көлдө лә:

—    Төндә, һине йоҡоңдан уятып, алдап ултыра тип беләһеңме әллә? Үҙемдең яҡыпым птеп кейә һпңә һөйләйем бит. Быпа Буранбай йоҡлап ята, уға ла һөйләгәнем юҡ,— тип үпкәле тауыш менән һүҙен бөтөрҙө. Мпп, упың рухын күтәреү өсөн:

—    Бир ҡулыңды! Әгәр шуны эшләһәң, молодец! Уларға мипең дә ҡаным көйгәйне, молодец! — тип ҡулын ҡыҫ-, тым. Байғужа минән шуны ғына көткән кеүек күтәрелеп китте. Күтәренке тауыш менән:

—    Ҡуй инде, әй. Себергә. китерлек эш эшләнем инде, әй... Но үҙем дә ҡурҡҡайным, ярай әле осо сыҡманы. Беләһеңме, мин тегеләрҙе үлтергән балтаны ергә күмеп ҡалдырҙым,— тип бик ҡаты колдө. Баш аҫтынан алып салбарын кейә башланы. Үҙенең ғәҙәте буйынса өҙөк-өҙөк итеп һөйләнеп, итектәрен алды. Мин:

—    Ҡайҙа бараһың? — тпп ҡырҡыу һорау ҡуйҙым. Ул ашыҡмай ғына:

118

—    Мин бер урында бик яҡшы нәмәләр күрҙем. Иртәгә ашлыҡ сабырга барабыҙ. Мин һеҙҙе бик шәп итеп һыйлайым әле. Тац яҡтырмаҫ борон барып килергә кәрәк,— типе. Буранбайҙы уятты. Ул йоҡо аралаш, кирелеп, һуҙылып, һүгенеп маташты. Байгужа упың капризенә ҡараманы, ботонан һөйрәп торғоҙҙо. Буранбай, күҙҙәрен ыуын:

_ Йо, ни бар? Ниңә уятаһың? — тип тороп ултырҙы. Байғужа уға ҡайҙа, ниңә барыуҙы һөйләп торманы:

—    Таң ата, әйҙә, тиҙерәк барайыҡ,— тине. Буранбай һис ҡаршылыҡһыҙ кейенә башланы. Күрәһең, уларҙың төнгө пландары көндөҙҙән уйланып ҡуйылған, мин дә һорашманым, улар сығын киттеләр. Мин, яңғыҙ ҡалып, Бай-¹ Ужа тураһында оҙаҡ уйландым. Таң яҡтыра башланы. Мин йоҡоға киткәнмен.

Мнн уянғанда, ҡояш шаҡтай күтәрелгәйне. Новиков, Индрил, Байғужа, өсәүләп, шаулашып һойлэшэлэр, тә-мәко тарталар ине, мин тора башлағас:

—    Барин, завтрак әҙер, рәхим итеп кейенегеҙ!—тил колдоләр. Шаяра башланылар. Минең алга сығыр өсөн коршәк килтерҙеләр. Береһе кружка менән һыу, таҫтамал, һабын тотоп килеп алга баҫты. Индрил бармағы ме-нәц сәсте тарарға тотондо. Новиков минең итектәрҙе, шинелде алып таҙарта башлаған булды, Миңә торлө сюрпрпз яһай башлапылар. Быларҙың барыһы ла мин йоҡлаған саҡта эшләнгән план буйынса башҡарыла ине. Башта мин карышын маташтым, улар ихтыяр бирмәнеләр; һуңынан ҡарышманым. Улар әйткәндең ботәһен дә эшләнем. Мин йыуынып, кейенеп бөткәс, ҡултыҡлап һарайға алып барҙылар. Унда тотон сыға, бик тәмле аш еҫтәре танауға бәрелә, шул төтөндәр араһында Буранбай, еңдәрен һыҙғанып, эшлән норон ята. Бсҙ һарайта ингәс. Новиков бик күтәренке оратор тауышы менән:

Быларҙың бөтәһе лә һинең һугыпггап иҫән-һау ҡайтыу хөрмәтенә эшләпә, был беҙҙең тарафтан һиңә эшләнгән бик кескәй гепә хөрмәт, — тине. Иптәштәр «ура» ҡыс-кырҙылар, шаулашып көлөшә башлапылар. мине, күтәреп, к улдарында сөйҙөләр. Быларҙың барыһы ла юрамал эшләнһә лә, млпең осоп бнк күңелле булды, үҙемде яҡын иптәштәрем араһында һиҙҙем. Новпков мине ҡайнап ултырған силәк эргәһенә алып барҙы. Ҡуңысынан ҙур ҡа-шмгын -алып силәккә тығып, ҙур киҫәк ит һәм бер тауыҡ-ты алып күрһәтте. 1ағы силәк эргәһендәге ике котелокка

II»

■экскурсия яһаныҡ, уларҙың береһендә сусҡа майында бутҡа бешә, береһендә сусҡа майында картуф жарпть ителә. Шуларҙы ҡарап сыҡҡас, Новиков:

— Бөгөн офицерский обед ашаясаҡбыҙ. Быларҙың •ботәһе лә Байгужа менән Буранбайҙың хеҙмәте. Ә бына быныһы минең хеҙмәт!— тип һарайҙағы йәшнпк артынан «прек менән ҡыҙыл араҡы сыгарҙы, мин аптырап ҡалдым. Быларҙың барыһы ла минән башҡа, миңә әйтелмәй эшләнгәндәр. Минең аптыраш эсендә ҡалыуыыа шарҡылдашып көлдөләр ҙә бындағы аҙыҡтарҙың, араҡыларҙың тариҡтәрен һөйләй башланылар. Байғужа менән Буранбай, офнңерский кухня өсөн килтерелгән кухня складына барып, ярты һарыҡ ите, бер тауыҡ, ярма, консервалар, сусҡа майҙары урлап алып ҡайтҡандар. Ул бер крәҫтиән һарайында булған, улар түбәнәй төшөп алғандар. Был аҙыҡтарҙың бөтәһе лә бешерелгән. Тағы ла бешереү осоп ҡалдырғандар. Ә Новиков, еврейҙәр араһына барып, ҡайҙандыр, ниндәй юл менәндер, бор сирек ҡыҙыл араҡы табып килгәп. Нндрилдец дә бер флакон одеколоны йөрой икән. Ул да стройға ппде. Ҡыҙыл араҡыны көсәйтеү осөц сирек эсенә ҡойолдо.

Беҙҙең батальон боғоп эшкә сыҡманы. Беҙҙең дивизияны икенсе фронтҡа оҙаталар, имеш, тигәи хәбәр бар. Бөтә һылтау бергә тура килде.

Беҙ ул көп бөтә донъяны оноттоҡ. Аҡылдан шашын эстек. Бото закускаларҙы ашап бөттөк, һаранға һыйманыҡ. Йырлашып, ҡосаҡлатып яланға, урман араһына сығып йөрөнөк, бөтә донъяһын һүктек. Яңынан ауылға ҡайтып, бер гармунсы алып килдек. Уны уйнатып бейештек. Беҙҙең шау-шыуға һалдаттар килделәр, ауылдағы крәҫтиән, егет, ҡыҙҙар йыйылдылар. Бейеү, йырлау китте. Беҙ башлаған мәжлес общий уйынға, күңел асыу кисенә әүерелде. Беҙ ул кон ҡайһыбыҙ ҡайҙа, ҡалай ятҡанды белмәнек, иртә менән торғанда барыбыҙ ҙа һарайҙа, һалам -өҫтөндә, кейемдәребеҙ менән ята инек. Әгәр ҙә батальонға, дпвизпя штабына ҡайтырға приказ булмаһа, һаман да ятҡан булыр инек. Барыбыҙ ҙа, ауыртҡан баштар, ауырыған, ватылған кәүҙәләр менән тороп, һүҙһеҙ-ниһеҙ гепә йыйынын стройға киттек. Кисә үткәргән күңелле мәжлестең матур иҫтәлектәре бөгөп башта юҡ, улар похмель менән томаланғайнылар.

120

УН АЛТЫНСЫ БҮЛЕК

Дивпапя мепән ноходҡа сыгыу алдынан, Новикоа штабтао ҡулына хат тотоп югереи ҡайтты. Ауыҙы йырылған, һулыштары ҡыҫылған: «Булат! Булат, бейе, бейе,, биллаһи, бейе! Әгәр бейемәһең, биллаһи, туҡмайым, әйтәм бит, биллаһи, туҡмайым!» — тип, минең ҡулдан тотоп, һойрән й ор итә башланы. Индрил таҡмаҡ әйтте, мин, бер-ике әйләнеп, бейеп алдым. Новиковтың ауыҙынан һүҙ көтә-башлапым. Ул, минең ҡулдан тартып, үҙ эргәһенә яҡын килтерҙе лә йыртылгап хаттың конвертен күрһәтте:

—    Күрәһеңме, был хат кемдән? Жеея, Мрочкаларҙан. Тағы бейе, шайтан алғыры! Онотмағандар бит! — Мине-ҡырғараҡ алып китте. Йәшел үләнгә баҫып уҡый башланыҡ. Новиков уҡый, мин тыңлайым, йотолоп тыңлайым.. Ул бер һөйләмен уҡый ҙа:

Ишетәһеңме, ни әйтәләр бит! — тип, бармағып күтәрен, колон ҡуя. Боҙ ул хатты бер нисэ тапҡыр уҡыныҡ. Уҡыгап һайын шатлығыбыҙҙан күтәрелдек. Ҡулдарыбыҙҙы ҡыҫтыҡ. Ләкин хаттың аҙаҡ ягы беҙҙең осоп күңелһеҙ. Фронт яҡынлау сәбәпле, приют эвакуацияға әҙерләнә, шул сәбәпле адрестэрен күрһәтмәйҙәр һәм яуап яҙыуҙы-ла тейешле тапмайҙар, барып урынлашыу менән, яңы адрес менән хат яҙырға уйлайҙар. Ләкин уның да бик насар ягғ.ғ Сар. Был хат беҙгә әлеге интендантство адресе менән килеп, шуғтпп беҙҙең полк штабына ебәрелгән, һәр ваҡыт беҙгә Ирочкалар хат ебәреп тормаҫ бит. Икәүләп үкенәбеҙ, шулай ҙа полк адрссеп күрһәтеү осоп генә булһа ла хат яҙырға уйлайбыҙ. Ләкин ҡалай итен яҙырға беҙҙең баш етмәй. Уларҙың матур яҙылған хаттарына ҡаршы матур яуап яҙырға көрәк. Новиковтың грамотаһы уртаса, мин рус телеп яҡшылап белмәйем, белгән тинлемен дә дөрөҫ яҙа алмайым. Беҙ ул турала баш вата башланыҡ. Аҙағында Иғғдрилдән яҙҙырырға тигән ҡарарға килде*. Новиков хатты тағы ла уҡый, уҡыған һайын:

—    Күгәрсендәрем, ниндәй матур яҙалар бит. Ундай матур һүҙҙәрҙе ҡайҙан һайлағандар? Хәйер, культура шул, культура...

Ысынлап та, ул хат уҡып туйғыһыҙ матур яҙылған, былай башлап киткәндәр:

«Һойоклөләребсҙ Сережа һәм Булат! Һеҙҙец менән бергә үткәргән тондо беҙ онотҡан тип уйлайһығыҙҙыр, юҡ. Беҙ шупың менән йәшәйбеҙ. Беҙ шул турала уйлайбыҙ, шул турала йырлай-

121.

быҙ, шул турала илайбыҙ. Яэштэп бэхотһоҙ булып тыуған кешеләрҙең мөхәббәттәре ло бәхетһеҙлек менән бөтә, тпп уйлайбыҙ. Беҙ һеҙҙе көттөк, килер тин көттөк. Ләкин котоуҙоробеҙ бушҡа сыҡты. Хат көттөк, адресебеҙҙе бирергә онотҡаныбыҙҙы хәтерләп, унәп омот киҫтек. Пыпа богөн икәүләшеп күҙ йәштәре менәп һеҙгә хат яҙабыҙ. Тапшырылырмы, юҡмы, ута ла ышаимсмбыҙ тулы түгел. Шулай ҙа, хат^яҙғас, бер аҙ йөрәк баҫыла, күңел тыныслана, бәлки, хат барыр, бәлки, алып уҡырҙар, тигән өмөт тыуа. О, огәр ҙә беҙҙең хатты һеҙ уҡыганды белһәк, беҙ нисек шатланыр инек1 Әгәр ҙә уға ҡаршы һеҙҙән хат килһә, беҙ шатлыгыбыҙҙан ҡанатланып осор инек. һәр паҡыт төшкә инәһегеҙ. Күңелһеҙ, бойоҡ булып төшкә ппәһегоҙ. Иртә мспәп торабыҙ ҙа: «Үлделәрме икәп әллә?» — тибеҙ. Үҙебоҙҙең шул һүҙҙәребеҙҙән ҡурҡабыҙ ҙа, ҡолаҡтарҙы ҡанлап: «Юҡ, юҡ, үлмәгәндәр!» — тип күңелебеҙҙө йыуатабыҙ. О, әгәр белһәгеҙ ппе, беҙ һеҙҙең өсөн нимәләр эшләйек! Беҙ инегеҙгә бик матур итеп, ботә оҫталығыбыҙҙы һалып, тәмәке осоп кисет әҙерләнек, иң матур сигештәр менәп нағышлап, ҡулъяулыҡтар эшләнек. Яғаларын, еңдәрен, итәктәрен пагыгалан, һеҙгә берәр күлдәк тә тектек. Беҙ уларҙы һеҙҙең өсөн пң ҡәҙерле бүлэк итен һаҡлайбыҙ. Сөнки беҙ уларҙың һор бер нағышына айырым күңел һалдыҡ, ептәрен, төҫтәрен, биҙәктәрен һайланыҡ, һеҙҙең матур, нескә күңелдәрегеҙҙө шунда сағылдырырға тырыштыҡ. Шул арҡала приют өсөн дә яҡшы нағыштар бирҙек, ҡыҙҙар араһында беренселекте алдыҡ. Ләкин һеҙ булмағас, уларҙың барыһы ла бушҡа торалар. Беҙ шуларга ҡарайбыҙ ҙа, һеҙҙе иҫкә алып, күҙ йәштәрен түгәбеҙ. Шуларҙың эсендә һеҙҙе күрһәк ине, тибеҙ. Ә һеҙ әллә ҡайҙа, ҡалдар эсендә йоройһогөҙ. Беҙ һеҙҙең әсен ботә һуғышты, һугыш асҡан батшаларҙы ҡарғайбыҙ, ләғнәтләйбеҙ. Шулар тонсоҡһондар ипо, тнбеҙ. Хатта ул турала беҙ үҙебеҙҙең началыгактәрҙән дө шелтә алдыҡ. Беҙҙе саҡырып тәүбә иттерҙеләр. О, белһәгеҙ ине, ниҙәр генә булып бөтмәне! Беҙ география уҡығанда картала Рәсәй һыҙығын пемөцтөр алған ерҙән күрһәткән -өсөн, беҙҙең приюттың побы беҙҙе шул тиклем ҡыҙҙырҙы, сәстәрҙе йолҡа яҙҙы. Беҙ, белмәмешка һалынып, ғәфү үтенгән булдыҡ. Әле лә иптәштәр беҙҙән көләләр. Бына беҙҙең ваҡыт шулай үтә. һеҙ булмағас, күңелһеҙ, күңелһеҙ!.. Ҡасан һуғыш ботор. Ҡасан һеҙҙе иҫән-һау күрербеҙ! Беҙҙең ботә теләк шул...»

Хатты бер нисә тапҡыр уҡып сыҡҡас, Новиков йәшел үләнгә салҡап тотон ятып, күккә ҡарап бик оҙаҡ уйланды. Мпп ха тта п алған кеслө тәьҫир аҫтында, тубыгымды тотоп, алдыма ҡарап, шуларҙы күңелдән ҡабатлап ултырҙым. Новиков ҡапыл ҡуҙғалып торҙо ла ергә тубыҡланып ултырҙы. Ораторҙарса ҡулын болғап һөйләй башланы:

— Барыһы ла дөрөҫ! Был һуғыш беҙҙә йәшәтеү өсоп түгел, беҙҙе үлтереү өсоп яһалған, һиҙәһеңме, беҙҙең фәрештәләр ҙә дөроҫ аңлағандар? Ниңә беҙгә ҡап түгергә? Ниңә беҙгә йәштәп гепә ҡорбап булырға? Шайтаныма кәрәкме ни ул? Беҙ яңы тормош күреү өсоп ашҡынабыҙ, ә улар беҙҙе үлемгә ҡыуалар! Беҙ үлгәс, ул һуғыштың беҙгә ни кәрәге бар? Беҙгә ерҙең ни кәрәге бар? Беҙгә бер

Х22

аршын ер етә бит. Юҡ, юҡ, үлергә ярамай, һуғышырға ярамай!.. Ни осон һуғышырға? Ни өсөн?..

һуңғы Һүҙҙәр Новиковтың йорәгенән айырым ялҡынлы сыҡтылар. Шул уңайға ул тороп китте, кеҫәһенә хатть» һалды ла:

—    Әйҙә, китәбеҙ! — типе. Веҙ иптәштәр эргәһенә килдек. Улар, кухнянөн обед алып килеп, беҙҙе ашарға көтәләр ине. Беҙ өндәшмәй геиә ашарға ултырҙыҡ. Ашап бөткәс, Индрил ҡатығып 1тртоп ҡуңысына тыҡты ла Новиков менән минән көлә башланы:

—    Ҡыҙҙарҙан килгән хатты һоҙго уҡыу бик ауыр булды, буғай? Бик ауыр кисергәнһегеҙ кеүек тойола? һәр инегеҙгә бик етди төҫ ингән. Әллә көлөп яҙгапдармы, әлл» илап яҙғандармы? - тине. Новиковтың фуражкаһын күтәрен, күҙенә ҡараны. Новиков көлөмһөрәне, үҙенең эсендәге тулҡынын белдермәҫкә тырышты. Ул, төҫөн ҡапыл етдиләндереп:

—    Мин шундай фекергә килдем, һуғышмаҫҡа кәрэк!—

типо. Индрил, тагы ла көлөп:    #

—    Ҡыҙҙар саҡырын, хат яҙып торғанда, ни эшләп һу-(ышып йөрөргә кәрәк? Дөроҫ әйтәһең, Новиков, дөроҫ!..— тип арҡаһына һуҡты. Новиков үҙенең етди һүҙепец хатҡа бәйләп, уйыпга һабыштырылыу ын һиҙеп алды. һуғыш темаһындағы һүҙен икенсегә бороп ебәрҙе:

—    Беҙ походҡа сығабыҙ. Тегә аҙыҡтарҙы пи эшләтәбеҙ? Уны ҡайҙа бешерербеҙ? — тине. Байғужаға ҡараны. Байгужаға һүҙ бирелдеме, ул үҙопекен һөйләй башлап, уларҙың ҡайҙа, нисек һалынғандарын, ксмдәрҙә булыуын һанап сыға һәм уларҙың ҡолаҡтарына нисек һаҡларға кәрәклекте индереп ҡуя. Бешереү мәсьәләһенә килгәндә,, һүҙҙе Индрил ала. Сопки ул дөрләп янган утҡа, ҡайнаған һыуға ҡарап ултырырға ярата. Әгәр ҙә ул усаҡ алды-па килһә, үҙенең бөтә ҡайғыларын онота. Хатта ул, аш бешкәндән һуң ҡалған утты, янып бөтмәгән утындарҙы рәтләп, өйөн, күмерҙәрен бер урынға йыйып, яндырып бөтөрөп ҡуя. Хатта ул тәмәке тоҡандырған шырпыһын да ҡапыл гына ташламай, ул уны, ҡулында яндырып бөтөрөп, күмергә ҡалғас ҡына ырғыта. Шуның өсөн беҙ уға «ут аллаһы» тип исем ҡушҡанбыҙ. Ләкин Новиков менән беҙҙең башта теге хат тәьҫире шаулай, Новиковтың хужалыҡ тураһындағы һүҙҙәре Индрил тарафынан көлкөгә һабыштырылған һүҙҙә ҡаплау өсөн генә әйтелеүен мин бик яҡшы аңлай инем. Шуның өҫтәүенә башҡаларға йәшерен

123;

булған Байғужа ваҡигаһы минец башта япа. Хәҙер Байгужа миңә әкиәт геройы һымаҡ күрепә башланы. Уның фажиғәле тондәго ботә кисерештәрен күҙ алдына килтерәм. Шунан һуң мин уның йыуаш, хәрәкәтһеҙ йоҙонә ҡарап алам да шул кешәнәп шундай эштәрҙең башҡарылыуына гәжәпләнәм. Мин, хәҙер барыһын да баштан сығарып, шул ике тәьҫир эсендә йәшәйем. Ул ваҡиғаның икеһе лә бор-береһенә логик яҡтан бәйләнәләр. Ирочка-ларҙыц хаттары һуғышҡа бәйләнеп ботһә, Байғужаның ваҡиғаһы ла, Л^дреевтец атылыуьгаан тыуған тәьҫирҙән башлап, уптер-офицсрҙәрҙе үлтереү менән бөтә. Икеһе лә ҡанлы һуғыш арҡыры тыугап трагедиялы күренештәр, икеһе лә ҡаплы һуғышҡа ҡаршы ташланған иорэк цротес-тәре...

Беҙҙең днвпзня кис ҡорон походҡа ҡуҙғалды. Фронт буйында күмәк ғәскәрҙең хәрәкәте ярамай, ғәҙәт буйынса, ундай походтар кис менән булалар. Киске һауа тып. Уртаса аҙымдар мепәп баш юлдан барабыҙ, һауа аяҙ, уң яҡтан урмап артынан ай ҡалҡа, ҡараңгы тошо башлау менән, беренсе йондоҙҙар күренәләр. Шуларға ҡарап барһаң, аяҡтарҙың арығандары һиҙелмәй, баштағы уйҙар ҙа асыҡ һәм киҫкен булалар. Мнп үҙ иптәштәремдән артҡараҡ ҡалып, улар мепәп һөйләшмәҫкә, башымдагы уйҙарҙы боҙмаҫҡа тырышып барам. Мин шул уйҙар көйөнә атлайым, уйҙар көйө мепәп мауығып барам...

УП ЕТЕНСЕ БҮЛЕК

Варшава янында ятабыҙ. Позиция тотҡаныбыҙ юҡ. Ал-дагы частәр әкренләп кире сигәләр. Беҙ, уларга төрөк булып, юлдарҙы, күперҙәрҙе төҙәтеп, шулай уҡ артҡа сигәбеҙ. Аҙағында беҙ Висла йылғаһы буйына килдек. Висла аша понтон күперҙәр һалыу эшенә башланыҡ. Был күперҙәр сигенгән гәскәр осон кәрәк буласаҡтар. Тиҙ көндән Варшава ҡалаһын да бпреүебеҙ ихтимал, тиҙәр. Сөнки фронт бик яҡын. Немсңтәрҙец ауыр туптары крепостәргә аталар. Боҙҙоң тарафтан бер урында ла еңеү хәбәре юҡ, гел гепә сигенеү тураһында һойләйҙәр, шул турала көн-төн әҙерлек алып баралар.

Беҙҙең бер батальонды Висла һыуының бирге ярына •окоп ҡаҙырға ҡуштылар. Беҙҙең һалдаттар көләләр:

—    Крепостәргә тыныслыҡ бирмәгән немец туптары был окоптарға ҡарап торалармы һуң? Барыһы ла буш хеҙмәт ппде! — тиҙәр.

Немец аэропландары, таң тыуғас та, үҙ ойҙәропдәго кеүек, беҙҙең баш осонда рәхәтләнеп, иркенләп осалар. Элегерәк немец аэропланына туптан ата торғайнылар. Хәҙер атыусы юҡ. Хәҙер был тирәлә беҙҙең аэростаттар ҙа югарыға күтәрелмәйҙәр, тпк немецтәрҙеке генә һәр кон бер нпсә урындан юғарыга күтәреләләр. Беҙгә ҡарап торалар. Хәҙер бөтә фронт сигенеү, еңелеү настроенпеһе аҫтында йәшәй, ләкин һалдаттар өсөн, һуғышыуға ҡарағанда, сигепеү еңелерәк тойола. Сопки һаман да артҡа сигәһең, һаман да тыуған илгә яҡынаяһыц. Ҡайһы һалдаттар:

—    Мпн үҙемдең ауылга тиклем генә сигәм, унан ары бармайым, өйөмдә ҡалам. Упан һуң минең өсөн һуғыш бөтә,— тиҙәр.

Ҡайһы берәүҙәре мәсьәләне былай ҡуялар:

—    Әйҙә, немецтәр алһын, исмаһам, һуғыш тиҙерәк бөтөр. Беҙҙең өсөн рус батшаһы пи, немец батшаһы ни — барыбер! Ҡайһыһы һуғышты элек боторә, бсҙ шуға баш энәбеҙ,— тиҙәр.

Ә беҙҙең группа халҡы өсөн Висла буйы курорт булды. Беҙҙең иптәштәр хәҙергә һуғыш тураһында баш ватмайҙар. Ашау, эсеү, шуны әҙерләү тураһында уйлайҙар. Буранбай менән Байғужа һәр көн иртә менән күрше поляк ауылына барып ҡайталар. Икмәккә, башҡа нәмәләргә алыштырып йомортҡа, тауыҡ, тоҙлаған ҡыяр, алма кеүек нәмәләр алып киләләр. Индрил усаҡ тирәһендә әйләнә. Новиков менән беҙ икәү күпер һала торған материалдарҙы ҡарауыллайбыҙ.

Апдреевтең атылыу, унтер-офицерҙәрҙең үлтерелеү ваҡиғалары һуңында беҙҙең роталағы яңы унтерҙәр ҡарт фронтовиктәр менән һаҡ ҡылана башланылар. Беҙҙең менән һүҙ корәштермәҫ өсөн, мөмкин тиклем беҙгә айыры-мыраҡ хеҙмәттәр бирә башланылар. Беҙҙең рота һалдаттары күпер эшләргә, окоп ҡаҙырға йорогән ваҡытта беҙҙе уларҙан айыралар, икенсе бер наряд бирәләр. Хәҙер бер аҙна ипде Сеҙ күнер материалдарын ҡарауыллайбыҙ. Беҙ яр буйында үҙебоҙгә ҡыуыш һалдыҡ. Карауаттар яһап алдыҡ. Шунда хужалыҡ тоҙөй башланыҡ. Беҙ, бер төулек ҡарауылда торһаҡ, беҙҙе икенсе ҡарауыл килеп алыштыра, беҙ ҡалған бер тәүлекте ботә звено менән ял итәбеҙ.

Йоҡлап, йөрөп, шаярып, ауылга барып көн үткәрәбеҙ. Беҙҙоц звенола үҙ-ара ҡарауыл эше лә үҙебеҙҙең тәртип буйынса ҡуйылған. Кем ни вакытта ҡарауыл торорга теләй, шуға ҡарап билдәләнә. Беҙҙең старший — Новиков. Ул үҙе ҡарауылда торорга тейеш түгел. Әгәр ҙә иптәштәрҙең береһенең берәй урынға бара торған урыпы булһа, ҡарауылда Новиков үҙе тороп ҡала. Беҙҙең Ипдрил айырым положениела. Ул беҙгә аш бешерен бирә лә, ҡармаҡтарын тотоп, Иислн буйына балыҡ тоторға китә. Упың тоттоң балығы ла юҡ, ул күберәк ваҡыт яр буйында һыуға ҡарап ултырырға .ярата. Әгәр ҙо ул балыҡ тотҡан урынға барһаң, уның ҡармағы бер урында ултыра, үҙе икенсе урында һыуҙың ҡыҙыу, урғылын аҡҡан урындарын тамаша итеп ултыра. Уға:

—    Ниңә бында ултыраһың? — тин һорау бирәһең, ул айырым бер гойго менән һыуҙың ағыуын тасуир итә башлай:

—    Ана, һеҙ һыуҙың урғылған урынына ҡарағыҙ әле, ғәжәп торло фигуралар яһай ул. Улар бер-береһенә оҡшамайҙар. Ҡайһы ваҡыт улар дүңгәләкләнеп китәләр, ҡайһы ваҡыт улар тулҡынланып торған ат ҡойроғо кеүек һуҙылып, тулҡынланып төшәләр, ҡайһы ваҡыт улар көлөп торған кеше йөҙө кеүек булып юғалалар, ҡайһы ваҡыт улар биҙәкле матур вазаларға оҡшап, сөңгөлләнеп, өйөрө-лоп таралалар. Нисә торло гспә фигуралар яһамайҙар улар! Мип һыуҙың урғылып аҡҡан урындарын ҡарап ултырырға яратам. Мин шуларға ҡарағанда үҙемде, бөтә донъяны онотам. Сопки уларҙа шундай көслө ихтыяр бар, улар теләгән ваҡытта теләһә пипдәй фигураларға әйләнәләр, теләгән ваҡытта теләһә пипдәй ижад тыуҙыралар. Бына минең да һыу тулҡындары кеүек аҡҡым, күңелдәге бөтә теләктәрҙе, шулар кеүек, теләгән фигураға өйләндергем кило... Бына һеҙ ҡарай тороғоҙ әле, ысынлап та, уларҙа тулҡынлы бер матурлыҡ бар. Уларҙа, аңлы рәүештә булмаһа ла, айырым бор кос бар, айырым бер ихтыяр бар. Шулар миңә айырым бор күтәренке тойғо бирәләр. Бына мин диңгеҙ тулҡындарын шулай ҡарағаным бар. Уларҙа инде тағы ла бпшҡа кос, башҡа матурлыҡ!.. Мин матрос булырға бик теләнем. Ләкин алманылар, ярамайһың, тинеләр...

Әгәр ҙә Ипдрилдец шундай ластроеппелө сағында гына осраһаң, ул ғәжәп һүҙсән, мөләйем һәм самими була. Ул үҙенең йөрәгендә ҡайнаған бөтә йәшереп тойғоларын,

127

теләктәрен асып ташлай. Йәш балалар кеүек елкенеп, үҙенең үткәндәрен һәм киләсәк пландарын һойләргә тотона. Шул ваҡыт Индрилдең ысын һәм ҡатлауһыҙ саф күңелен күрәһең. Башҡа ваҡытта Индрил аҙ һөйләшә, күберәк на ҡыт әш тураһында һөйләй, бик кәйефе килһә, берәй иптәште шаяртырга, унан көлөргә башлай. Беҙ бөтәбеҙ ҙә Пндрилдең эске рухына төшөнөп бөткәнбеҙ. Әгәр ҙә Ин-дрплдең кәйефһеҙ сағы булһа:

~ яғырға кәрәк! Иидрилде ҡармаҡҡа ебәрергә кә-рэк! тип һойләнә башлайбыҙ. Уның уға асыуы килмәй, көлә генә:

— Ьәр кемдең ләззәт тапҡан бер помэһе була бит,— Т1Ш үҙенең йомшаҡ ягын күләгәләргә тырыша. Ҡайһы ваҡытта уның шундай саты була: ул үҙалдына бик оҙаҡ уйланып ултыра ла ауыҙ эсенән генә койләргә тотона йәки күтәренке бер рух менән берәй шиғырҙы уҡырға, декла-мировать итергә башлай. Ул күберәк ваҡыт Максим Горькийҙең «Дауыл хәбәрсеһеан («Буревестнпк»ен) яратып, айырым бер кисерештәр менән уҡырға ярата. Уның аҙағындағы: «Әйҙә дауыл ҡупһын!» тпгән һөйләмде көслө юғары тон монәп әйтеп бөтөрә. Индрилдәге был күтәренкелек күберәк Висла буйына килгәс була башланы. Улдан ваҡытта беҙ уға тығылмайбыҙ. Ул иркепә ҡотора, шаша, шаулай ҙа барыбыҙ ҙа белә торған бор һалдат йырып башлап ебәрә.

— Әйҙә күтәрегеҙ, күтәрегеҙ! — Үҙе бас менән һуҙа башлай. Ьеҙ бөтәбеҙ ҙә ҡушылабыҙ. Ул йыр аҙағында барыбыҙ ҙа бер еастроепие аҫтында тәмәке тартырға башлайбыҙ,

Висла буйыпда беҙҙең көндәр шулай үтәләр ине. Һуғыш яҡыная башланы. Беҙҙең ғәскәрҙәр һаман сигенәләр, немецтар беҙҙе Варшаваға ҡыҫалар. Беҙҙең полк ашығыс рәүештә арттағы позицияға урынлашты. Алда беҙҙең артҡа сигә торған ғәскәрҙәр булһа ла, беҙ бөтә боевой әҙерлек менән немец ғәскәрен көтә башланыҡ. Немецтәрҙең тимер юлдан ата торған дальпобойпый туптары беҙҙең арҡыры Висла күперҙәренә, крепостәргә аталар. Әллә ҡайҙан шаулап килгән ауыр снарядтар, беҙҙән дүрт-биш саҡрым уҙып тошон, һауаға көслө ҡойондар аҡтаралар. Крепостәр, йон кеүек тетелеп, һауаға күтәреләләр.

Бөтә фронт буйынса тревогалы хәл тыуҙы, ғәскәрҙәр тәртипһеҙ рәүештә сигенә башланылар. Ниндәй частең ҡайҙа барғанын белер хәл юҡ. Алдағы беҙҙең ғәскәрҙең

128

найҙа фропт тотҡанын, немец ғәскәрҙәренең ҡайҙан килгәнен белгән әмәл юҡ. Телефон бәйләнешенең рәте киткән. Ллгы позициянан да, артта штабтан да ғәскәрҙең ҡалай, ниндәй тәртпп менән сигепеүҙоро тураһында дороҫ мәғлүмәт алып булмай, артҡа сигәләр ҙә сигәләр...

Төн булды. Сигенгән ғәскәрҙәр бото поляк ауылдарын утҡа тоталар. Йоҙҙорсә саҡрым буйынса, телдәрен һауа-ги һуҙып, ауылдар яналар. Уларҙың ҡыҙыллыҡтары, күккә күтәрелеп, ут диңгеҙе кеүек тулҡынланып торалар. Улар араһынан күтәрелгән ракеталар, прожекторҙар нурҙары, төндә ут атылгапда ялҡылдай күренгән уттар ул тонго пожарҙар араһында барсам фажиғәле күренештәрҙе тағы ла көсәйтәләр, тағы ла шомландыралар, гүйә, ботә донъяны яндырырға, кил итергә ки.ттәп, унан һис бер иән әйоһо ҡотолорға момкип булмаған яшын кеүек күңелдәр-ы> до|)|||,п Һалалар, Шул ҡурҡыныстан, үлемдән, янғындан каскаң крәҫтиәндәр, ҡайһылары аттарына нәмәләрен тәшнәм хәлдә, ҡайһылары йәйәүләп, таш юлдан ағылалар, һис кем һойләшмәй, һәр кем алга ынтыла, тик илаған йәш балаларҙың, уларҙы йыуатҡан әсәләрҙең оҙек ондәре гено ишетелеп ҡалалар ҙа, тун гөрләүектәре араһында улар күмеләлөр.

Таш юлдан оҙлөкһеҙ обоздар, санитар арбалары, артиллериялар үтәләр. Уларҙы эргәләп ниндәйҙер һалдат колониялары киләләр. Улар артынан түбән кенә күтәрелгән, ниндәйҙер батарея арбаһына тағылған аэростат килә. Күрәһең, ул төндә дошмандың килеүен күҙәтеп барырға уйлан, Ул тирәлә шау-шыу күн, уны тиҙ генә төшөрөп шиңдерәләр, тағы юлдарында дауам итәләр. Боҙ ятҡан позицияның рото китте. Боҙҙоң окоптар арҡыры үткән ғәскәри частәр беҙҙән колон үтәләр:

Һында пи һаҡлап ятаһығыҙ? Беҙҙең менән һуғышырғамы? Һарығыҙ, барығыҙ, алғараҡ барығыҙ! — тиҙәр. Беҙҙең һалдаттар сорлонолор. Улар араһында асыу ҡуҙ-гала:

129

— Һеҙ бында пи эшләп ятабыҙ? — тпп тауышланалар. Ләкин тауышланыу бушҡа китте. Беҙгә лә шунда уҡ сигенергә бойороҡ булды. Беҙге тәртип менән сигенергә прнказ булһа ла, боҙ уларҙы тыңламаныҡ. Варшавага кп-тә торған таш юл буйынса, обоздар теҙмәһе эргәһенән колонна мепэп сигенә башланыҡ. Беҙҙең алда өс ҙур пожар күтәрелде. Улар — немеңторҙең ауыр туптарынан сыҡҡан янғындар. Улар Парикта тирәһендә яналар. Беҙҙең алда-

5 Заказ 114

ғы янғындар беҙгә ҡурҡыныс бирәләр. Сонки хәҙер артҡа сиккән һайын ҡурҡыныс. Немецтәр еңел батареянан беҙҙең артҡа сиккән колонналарға һирәк аталар. Мылтыҡ, пулемет тауыштары бөтөнлән ишетелмәһә, беҙҙекеләр бо-топлой атмайҙар. Ә немецтәр өҙлокһоҙ рәүештә ауыр снарядтәрҙе беҙҙән аша, беҙҙән алға аталар. Ә беҙ хәҙер шул юнәлешкә табан барабыҙ.

Алдағы ҡурҡынысты уйлап барғанда, көтмәгәндә немец снарядтәре беҙ бара торған таш юл буйынса тошә башланылар. Бер спаряд ос парлы батарея аттары эргәһенә төтөн ярылды. Ул аттар снаряд көстәре менән юл ептепә ырғытылдылар. Береһе ҡорһағы тпшелгәп көйөксө, үрһәләнеп, кире батарея оҫтопә менеп китте. Сыйылдап, шунда тулай башланы.

Беҙ тиҙерәк цепкә таралдыҡ. Юл буйҙарынан ситкә китеп, ямдарға, канауҙарға, ашлыҡ араһына һибелдек. Тимер юлдағы обоздар, артиллерия парктары папикаға төштөләр. Улар ҙа, ҡырға һибелеп, төрлөһо-торлө яҡҡа саба башланылар. Ботә урында баш-баштаҡлыҡ кптте. Төйөндәрен елкәләренә күтәргән ҡасаҡ крәҫтиәндәр, балаларын күтәргән ҡатындар, һис бер урынға йәшеренмәйенсә, атлыҡ араларыпан үҙҙәре теләгән яҡҡа югерәләр. һалдаттар:    «Канауға    йәшеренегеҙ!»    — тип ҡысҡырһалар ҙа,

ишетмәйҙәр, тыңламайҙар, аҡылдан шашын гогереүҙәрон беләләр; һалдаттарҙың кәңәштәренә ҡаршы бер крәҫтиән былай яуап ҡайтара:

—    Канауҙа ҡалырға беҙҙә ҡорал юҡ бит. Беҙгә ҡотолорға кәрәк,— ти. Бер урында һалдаттар спаряд ярсығы менән яраланған бер крәҫтиәндең яраһын бәйләйҙәр. Ул үкереп илай, зарын һөйләй:

—    Минең ҡатыным, балаларым пи эшлән инде, улар ҡайҙа баралар инде! Тиҙерәк булығыҙ! Тиҙерәк бәйләгеҙ! Мин уларҙы эҙләп табам! — тн. һалдаттар йыуаталар, ҡап күн аҡһа, үҙенә ямап буласағын аңлаталар, ул уларҙы тыңламай, һаман да үҙенең һүҙҙәрен ҡабатлай, аҡырып-баҡырып илай.

Таңға «табан немецтәр атыуҙан туҡтанылар. Тик алыҫта, алыҫта ҡыҙыл уттар араһында мылтыҡ, пулемет тауыштары ҡапыл күтәреләләр ҙә тағы ла баҫылалар. Беҙ ҡуҙғалдыҡ. Варшапаға юнәлдек. Беҙҙең полк юл буйлап, шпалдар, рельстар оҫтөнән бара, бер гепә поезд да йөрөмәй, тпмер юлда ботә хәрәкәт туҡталған. Тик фонарҙәр тотҡан тимер юл эшселәре генә һирәк-мирәк күренәләр.

|„ ||ц|Ш1Пнага ингәс, вокзалға етерҙән алда, бер ороие-

..... ₍д уҙҙы. Боҙ, юлдарҙың ситенә таралып, уға юл оир-

Н11, I*. н.стор буйлап юлдарҙы дауам иттерҙек.

IИаршава ҡалаһы эсендәге Николай II исемендәге ,у |, күнерҙән Нисла арҡыры сыҡҡанда, тац яҡтырғайны. |ы пип имIог., беҙҙе бер тар урамға индерен, шунда теҙеп куц ил шр. Шаулпшырга, ул урамдан кеше үткәрергә ҡуш-

.....р Наҙ, торға! еребеҙҙе тәмәке тартып, урамда ул-

........ \н    йыйып, яңы приказ кото башлайыҡ. Тарал-

М1П |.|| 111,111 |||п|1111.1 булыуға ҡарамаҫтан, һалдаттар, ое-|. ,м ||.1|11н ,,пи п, и|ии шылған натс лавкаларҙан папирос, 1м<чомм колбаға, иоблм алып килә башланылар.

ц,.,,, ,.,,,1Н1 сыҡмаған оли, ҡала халҡы уянған нпде.

I. , И М .. IIIр, .....юмең текәре яҡынайыу менән, тондә

............арҙыр, I ра йоға үткорғәндәрҙер, уныһы беҙгә

(,,(.| ■, |,, , у | л Күн ой тюранде электр яҡтылары оар.

I , , ралар а< м ш |нр ҙа кира ябылалар, күн баштар тәҙ-........ п,ны.л һ\ ||.1иимр ҙа к ире алыналар. Урамда ха-

к,р юн, ой,трҙо тапмалы хәрәкәттәр бара.

|һм, ҺаIму ғы шрҙың ҡаланың шундай хәлендә, коп-дПц црI , ин емде оттора юҡ. Улар, тонғо ҡандалалар кеүек, и|и.11. мшюкIорҙон, ҡапҡа арттарынан, подвал тәҙрәләре-

II, 111, |.п най ишскгәрҙои нәмәләрен сығарып, һалдаттарға , н.дмм имләр, баштарын сығарып ҡысҡыралар, ҡайһы с,«. 1,1,,)и' ип1111’Л1. кейен, шуның итогопә, кеҫоләрспә вәмэ-

ц ип, |м к. Һалдаттар араһына инәләр, теттереп һа-

........р .,1 ......ш Йылы пирожныйҙар, вафлялар сы-

I ,| .............шы лар Ул тауарҙар һатыусылар осон файҙалы

п, , н ,| и м |,1|1. Һиндопар, торло яҡтан һырып алын, улар-,1.1 | п I I,N иш 1гылир, һалдпттпрҙыңҡанһыһынап аҡса алыр-1п Г,(| л м ой и (II м |ш п, оҙголемеи йорон, кире ойҙәрепә инеп ан алдылар,

'К....... ,|,||ыи. бер аҙ күтәрелғәс, урамдарҙағы патрул-

|К|    ,........ хәрәкәт    башлаиды.    Ҡаланың

,,    ,',),, I. '(гииеләрә күптән сығып кпткәңдәр, фәҡәт

₍1,|„,и ..... | .), 1ЧМ10 ҡалғандар. Ҡайһы бер вольпый халыҡ-

ға\.1111111,11111, чиноиииктәр ғаиләләре ҡаланан сыға-щ|| II каланың ҡалған олошо, һпс һуғыш булмаған, пе-мин I,,I, котмәғән кеүек, магалштдәрен асын сауҙа итергә, у, .иңсире мгииа кайпашырга башланылар. Был хәл һал-дщ гирға ғирҡаулмҡ индерҙе: улар асыҡ магазиндәргә, ю ш .• >1 рги юғорҙоләр, «бер урында торорға» тигән коман-;(и 1,1. приказ да ярҙам итмәне. Беҙҙең оөтә полк буталды.

131

Паш-баштаҡлыҡ китте, һалдаттар торло магази пдәрҙе та-ларга тотондолар. Команда аптырашта калды, «каланы талаусылар атыуга хокон ителәсәктәр» тигән каты приказдар бик аҙ тәьҫир иттеләр. Беҙҙең рота бер хәрби кейемдәр һатыла торгап магазппде таларға керешкән. Унан офицерскнй итектәр, гимнастерка, салбарҙар, шинелдер, фуражкалар күтәреп сығалар. Елкәләрендәге мешоктары-на ҡиммәтле папиростар, сигаралар тултыралар. Беҙҙең һалдаттар талап туйҙылар. Тош алдында ғына урындарына йыйыла башланылар. Баман да бөтә һалдат йыйылып боткәне юҡ әле. Ш уға ҡарамаҫтан, беҙҙе стронға теҙеп, ҡала уртаһынан ҙур урамдар менән алып киттеләр. Беҙҙе инк ҡыҙыу атлаталар, һис бер урыпта туҡтатмайҙар, һыбайлы жандармдар кнлоп еттеләр ҙә беҙҙец колонналарҙы тирәләп бара башланылар. Урам ҡыҙыу, бөркөү, һалдаттарҙа йөк ауыр, береһе лә таланған ғәнимәтте ташламай, елкәләренә күтәреп, ҡултыҡтарына ҡыҫтырып, ҡулдарына тотоп алъга баралар. Барыһының да биттәренән шы-бырҙап тнр аға, гимнастерка арҡалары тнрҙоргә мансылғандар; һонләшмәйҙәр-питмәйҙәр, һаман ағым ыңғайына алга аглауҙарып беләләр. Бсҙ ҡаланан сыҡҡас, атлы жандармдар тороп ҡалдылар, боҙҙо туҡтатмай алып киттеләр. Ҡаланы сыҡҡас, һауа еләҫләнде, һулыштар бер аҙ иркенләй ҡалдылар. Аҙымдарҙы ла бер аҙ әкренәйттеләр. Строй-ҙап тауыштар ишетелә башланылар:

—    Тып алырға бирегеҙ!

—    Беҙ салбар балаҡтарына ебәрәйекме пп!

—    Әллә беҙҙе ҡыуалап үлтерерғә уйлайһығыҙмы?

—    IIке көп ашаған юҡ, беҙгә тамаҡланырга кәрэк!

—    Туҡтағыҙ! Атламағыҙ!

Тауыштар күбәйгәндән-күбәйҙе, көсәйгәндән-көсәйҙе, бара торгас, һнс бер һүҙ аңлатылмай торған йәрминкә шауына әйләпде. Полк комапдире ат менән колонналар буйынса бер артҡа, бер алға сапты, ул ниндәйҙер команда опрҙе, уны тыңламанылар. Ахырында команда туҡталды. Һалдаттар тышҡа сығыу осон юлдың ике яғына таралдылар. Ҡалғандары юлдың пке яҡ ситенә, йәшел үләндәр оҫтопә һарыҡтар кеүек түшәлделәр. Ботә колонна буйынса тәмәке тоҡандырылды, тәмәкеләрҙән күтәрелгән күк тотондәр юл буйына һуҙылдылар,

һалдаттар ашыгып-ашыгып Варшавапан алган нәмәләрен бәйләйҙәр, сумкаларына тығыҙлап тултыралар, иҫке ботипкаларҙы ыргытып, яңы матур итектәрҙе кейэ-

л и р Ҡайһы берҙәре, керләнгән салбарҙарҙы һалып, яңы ги ■¹ N1 [> кимен маташалар. Беҙҙең Байғужа менән Бурап-Гшп бото сорттан йомолор йыйғандар. Уларҙа ҡайсы, бы-са ц, брнтиллпрҙпн башлап офиңерский шинель, күн ту-,ку|н;а, питришна ҡуйған погонлы гимнастеркаларға тик-юи бар V мр) н >м ■' >|" күп булгас, беҙгә бүлеп бирҙеләр. 11ми| м ни |,ущр|1||| коми бер сейхгаур тиклем булды.

1н '1,1 11.1)1111 еиманда булды, һалдаттар һаман ҡуҙгал-м₁ц|||||| 11к м1111 II м ш | ||.1|11'н йыйып, тойноп, рәтләп мата-......... II ил н комнндире үҙе, аты менән саптырып, команда бирен см н Iы III умн н һуң гына әкренләй, тәртипһеҙ рәүештә ҡуҙғала башланылар.

1п'ҙ, 11п | н ип ни н II и еғсрме саҡрым киткәс, хәл йыйыр шин бер ауыл ш ы ны (дыҡ. Унда беҙгәобедәҙерләнгәйне. Iш I ш 11ир араһынан шундай хәбәр таралды:

Һында һи I ш I га р араһында тентеү була, имеш, кем-дин 11| '|п ш и ц ннм • ' ыҡһа, шул кеше нолевой судҡа бирелә, НМИН|1

Был х ибн р ||алдиғтпр араһында на ника тыуҙырҙы. Шау-I н иш башланылар. Офиңерский фуражкаларҙың кокардаларын, шинелдорҙең погондарын ырғыта башланылар. Ҡанһы берәүанр и кшы гимнастерка һәм салбарҙарҙы эстән •ш 1.1Н11 ыщи алдылар, һор кем алғап нәмәһен йәшерергә,

ш ба....... тп1, бирергә тырышты. Ҡайһы берәүҙәр яңы

. н пм1|1 Һ 1М иич,ғәрҙе һыулан, батҡаҡҡа бунп, борһалап, 1И.1.Н ми 1>н|1< |11,> Iырыппылир. Күп кешеләр офиңерский <|ң |1|1/ып1лар п.| ырғылалар. |||рғытылғпп, ташланған нәмәлер н* н л п \ • ю ерҙ.ш күтәреүсе юҡ. Ауыл крәҫтиәндәре лә и Iю|и.• нуркалар, гпшлапгпн нәмәләр шул койопсә ерҙә п т пи н талар.

Ми |нн н ни I м ннмнңтәр н 111л*н, Нарптианы беҙҙең гос-

I, >|| щ.....ш гы||нлн1 гнпш хәбәр таралды. Беҙгә:

I . м м п , I .1|П|и ине д ашан бптиргә!» — тигән приказ би-(|нл'|н I• • I ю11ар ну шпмарғн тығылдылар. Шау-шыу, тағы шы 11.11 ы I щи Ҡайһы бер частәр ауылдан сыға башланы ■ н | • К',11пим11 .1 л I н н аштарҙы аягоҫтө арлы-бирле ҡап-м.| к ли, бил ә нәмәләрҙе аҫын, юлга сыҡтыҡ, һалдаттар, М1И р| I булын глшпашаң нәмәләрен яңынан ныйышты-Iш лпр, ......шин сумкаларына тултыралар.

һ I I н 1.ы. иИН111 ҡыҙҙыра. Беҙҙең баш оҫтөпдә немец лнрнпланлнры эсалар. Артта ауыр снарядтәрҙең ярылған-диры ишетел» Боҙ фронт тотмайбыҙ, һамап күсәбеҙ ҙ» күсәбеҙ.

133

— Немец ғәскәре беҙҙе, ике флангынан ҡамап, дүңгәләк эсендә ҡалдырып килә, имеш,— тигән хәбәр бар. Шуга күрәме беҙгә тәүлегепә илле саҡрым сигергә бойороҡ бирелде. Беҙ таш юл буйынан кон барабыҙ, тон барабыҙ. Ҡайҙа туҡталырбыҙ — билдәле түгел.

УН ЬНГЕҘЕНСЕ БҮЛЕК

Биш тәүлек инде һаман туҡтауһыҙ киләбеҙ. Ашаған юҡ, юпләп ял иткән юҡ. Күп һалдаттар аяҡһыҙ булып юлда ҡалалар. Юлда ҡалғандарҙың барыһын санитар обозда-ры алып бөтә алмайҙар. Медицина ярҙамы юҡ, булһа ла, продукттар юҡ. Ауылдарҙа аҙыҡ табып булмай, алдан үткән ғәскәрҙәр бетәһеп дә ҡырып, һынырын ботон кпткәп Сулалар. Ауылдарга туҡталғанда, ҡоҙоҡтарға йыйылып, һыу әсәбеҙ ҙә тағы ла атлайбыҙ, һалдаттар асыҡтылар. Аҙыҡ запасы юҡ. Аптырағас, яцы ғына йомарланған, бешеп етмәгән алмаларҙы, грушаларҙы тош ороп ашайҙар. Ауылдарҙағы олгормәгәп картуфты ашайҙар. Шул арҡала һалдаттар араһында эс китеү ауырыуы башланды. Юл буйында, эҫтәрен тотон, тәгәрәп ҡалған һалдаттарҙың иҫәбе юҡ.

Кис мепөп тағы артта яндырылған ауылдарҙың ут шәүләләре мепән күк йоҙо ҡаплана. Күп ваҡыт беҙҙең алдап үткән ғәскәрҙәр ауылдарҙы яндыралар. Бер кис менән ауылдап үткәндә, беҙ шупдай ауыр картппаға осраныҡ.

Ике казачпй аттары мепәп бер крәҫтпәп ойонә килгәндәр ҙә уның ҡара кирбес түбәһенә ут тоҡандырып маташалар. Шуны күреп, хужаһы ботә бала-сагалары менән сыҡҡандар, казачпйҙәрҙец алдарына ятып, суҡынып, ялбарып, ут һалмауҙарын һорайҙар. Казачпйҙәр үҙ эштәрен эшләйҙәр. Крәҫтиән был хәлгә түҙмәне, ахыры, казактың атының башынан алып, уны снткә һойрәй башланы. Икенсе казак ҡамсыһы мепән крәҫтиәнде бешерә башланы. Юлдан уҙған һалдаттар түҙмәнеләр, ваҡиға эргәһенә югереп бара башланылар. Беҙҙең Новиков, тиреһенән сығып, донъялағы ботә һүҙҙәр менән һүгенеп:

—    ГГпңә һоҙ ойго ут төрттөгөҙ, ниңә һеҙ крәҫтиәнде туҡмайһығыҙ? — тип һорау бирә башланы. Бер казак һалҡын ҡап мепән көлөн:

—    Күгәрсенем, һин был эшкә ҡыҫылма, беҙ уны юғарынан булған приказ буйынса эшләйбеҙ. Кис менән сиге-

134

■П'V гактикаһы тупы ҡуша, һеҙҙең упда әшегеҙ булмаһын, 1111111.111.13, юлығыҙға китегеҙ! — тине. Ул арала ойҙөң түбәнең ут ялмап алды. Кроҫтпәпдәр, ерҙә аунап, ер тырнап иларға, аҡырырға башланылар, һалдаттарҙың асыуҙары ҡабарҙы. Казактарҙы ҡамап алдылар. Штыктар менән тоҫ-кана башлаиылар. Казактар ҡамсыларын һелтәнеп ҡаса

.........а ыр Нар һалдатты тапаттылар. Был тағы ла һал-

Д1ИП1р 'ың ш м\ ып килтерҙе. Улар казактарҙың аттарына М1.1ЛИ.Ш ме.......на башланылар. Бероһопец аты яралан

ды N'11 и м,ш М111111И11 китте л» иптәшенең атына менеп, икеһе лн бер щ ш, шиди ҡараңғыға инен юғалдылар. Ут ноғон,ш, ул ш.еңге ойҙорш йәйелде. Сонки улар утты ел ың|айына карам щр|кондар. Һалдаттар утҡа ҡаршы бер а р,ы м да к у рһа I е алмииылир. Беҙ, косло янғын дәһшәте аҫтында һыкригян ауылды артҡа ҡалдырып, уҙ юлыбыҙ-N ММТТ6К Ноҙ «ШЛК артынам ялға туҡтағанда ҡыуын еттек.

• >1.1.11 каршия һа лда пар арпһымди ауыр һәм тәрән 1'11,1,ир ҡа н I(а|>,| 1.1 Улар юл буйынса капактарҙы Һүгеп бар-ҙ ы.и а р 'Кийһы бер Һалдаттар юлда тәү осраған казакты а I |-|ң үлтереү мамаи хынллнпдыднр. Беҙҙең Байғужа шул уңай менни иптәштәргә уҙоноң унтер-офицерҙөрҙе үлтереү иа кпгаһып систе, ботәһов һөйләп бирҙе. Байғужаның ул геройлығы осоп Иоииков мепәц Индрнл упы күтәреп мириI голар, үптеләр, әллә ниса тапҡыр ҡулдарын ҡыҫтылар.

Ниңә быға I пилем баҙға әйтмәнең? Быпа гожәп. Беҙ Һинән ундай ипте ишләр тин китмәгәйнек! «Тьгныс л I ' иәпиин үрсей», тиҙәр, бына ҡайҙа ята нкон ул

» НИ МӘ1 ...

Ул кип БиЙ1>.1.ә беҙлең иптәштәр араһында үҫте, шул

• .......... нЧ'|'йы б\ ең.I Пщинмәр әриһымди уға айырым

»орми| һ >■,* |||||тм| (ыуҙы Моникон ботоиләй шашты, әй-|* е т еә 1||'Щ,1н (нрн утаның аркаһынан һойоп:

1'кпгәи1 щи инсәр булғас, эшләргә момкпп. Хәҙер

минең I и* Щ I, л (и р фееер КИЛДӘ. ТуҠТЦ ӘЛС, МИН уНЫ НЫ-

•ырик ННанЫМ II |е, || у И ЫIIИ 11 мин уны Һеҙгә Һөйләрмен н ле I иш 1.1 >.т I, ■ н м ю Iш к ка бышылдап барҙы. Индрил 'ц I (а бик йонсоғайны. Ул саҡ һөлдәһен күтәреп килә пие. II'" 'р эраһын.ы тыуған революцион рух уны ла кү-

•    Ч" " ебәр.ю Ул, Һауаға ҡарап, һыҙғырып бара башланы.

Бин.....ы саҡрым баргас, беҙгә ун минут ял бпрәлэр.

Шул н I пи кмIында беҙҙең башҡа бнк яҡшы план кплде. Ул планды бөтә иптәштәр бик яҡшы таптылар һәм ҡу-

135

шылдылар; беҙ, төндән файҙаланып, полктан алға сығып китергә тейешбеҙ. Тура килһә, юлдан Сер аҙ ситкә сығып, һалдаттар булмаған ауылға инеп, шунда аҙыҡ табырға, тамаҡ туйҙырырға тейешбеҙ...

Полк ҡуҙғалыу менән, беҙ, юлдап ҡырғараҡ сығып, аҙымдарҙы йышайттыҡ. Бер һүҙ аҫтына ойошҡан биш кеше берҙәм аҙым мепән атлай башланыҡ. Беҙҙең арабыҙҙа иң сыҙам, иң пыҡ, иң сыныҡҡан кеше — Буранбай: беҙ уны алға төшөрҙөк. Ул, башын алга эйә төшөп, муйынын бер аҙ уңға ҡыйшайтып, ергә ҡарап, һис ондәщмәй-нитмәй генә оҙон аҙымдар менән бер уңайға атлап бара. Ул яй гыпа атлаһа ла, уның аҙымдары бик ырамлы була. Беҙ ботәбеҙ ҙә уның артынан ҡалмаҫҡа, аҙымдарҙы уның аҙымына эйәртергә тырышабыҙ. Бер сәғот самаһы барғас, беҙ полкты алыҫ ташланыҡ. Ял итергә тейеш булған арала ял итмәнек. Ун минут булһа ла, алга китеү яғып ҡаранын. Ләкпп алда ғәскәр күп, әллә пи тимлем обоздар баралар. Уларҙы уҙып ботоү момкип түгел. Беҙҙең план барып сыҡмаҫ тоҫле. Бер киткәс, һаман атлайбыҙ, һаман минуттарҙы ҡыҫҡартып алға барабыҙ. Бик күп ғәскәри частәрҙе артҡа ҡалдырабыҙ, һамай да уларҙың осона сығыр әмәл юҡ. Бара торгас, таң яҡтырҙы. Күҙҙәрҙе йоҡо баҫты. Аяҡтар талдылар. Ултырғы, ял итке, аҙ ғына йоҡлағы килә. Иптәштәр:

—    Ял итергә ярамай, әгәр ҙә йоҡлаһаҡ, уяпа алмабыҙ, полктан ҡалып, немеңтәргә плеп тошорбөҙ,— тиҙәр.

Ҡарын асыуҙы, ашағы килеүҙе һөйләргә лә түгел. Осраған бер обоздан ашарға һорайбыҙ. Варшаванан алып сыҡҡан яҡшы кейемдэрҙе тәҡдим итәбеҙ. Кейем алыусы, аҙыҡ биреүсе юҡ. Асығыуҙан йөрәктәр өҙөлөп, түҙер хәл ҡалмағас, ерҙән йәшел үлэпдәр алып ҡабып ҡарайбыҙ, уның да файҙаһы юҡ.

Ҡояш байтаҡ күтәрелде. Алда ғәскәрҙәр һирәгәйә. Бер ваҡыт беҙҙең арабыҙҙағы нң оҙон кеше — Индрил ҡысҡырып ебәрҙе:

—    Апа һул яҡта, бик алыҫ түгел, ауыл күренә! — тине. Бөтәбеҙ ҙә каранын. Юлдан ҡырҙа, пке-өс саҡрым алыҫлығында, урман арҡыры бер ҡалҡыуыраҡ урында ауыл күренә. Беҙ ботәбеҙ ҙә шатландыҡ:

—    Моғайын, был ауылға гәскәр инмәгәндер, унда аҙыҡ табырбыҙ. Әйҙәгеҙ, шунда боролабыҙ,— тинек. Урман араһыпа ҡайырылып беренсе берләм юлдан шунда табан ҡайырылдыҡ.

Барабыҙ. Урмап юлы терлө яҡҡа ҡайырыла. Туҡтап торабыҙ, ауылға ҡарай, тошаллап, юлһыҙ урман араһынан китәбеҙ. Ниндәй соҡор булһа ла, әрәмәлек булһа ла, ҡарап тормайбыҙ,— артҡа сикмәйбеҙ, алға алған юлдан бара би-рәбеҙ. Ул, л к ми күренһә лп, шаҡтай гына алыҫ булып « ыҡты Оллә ецб1.|р||ыҙлыҡ менән барғанға шулап тойолдо инде им булһа ла булды, ауылға килдек.

Ауылда Iаскар ҙа юҡ, халыҡ та аҙ күренә. Бпк ҙур бап амрпир күренәләр. Ләкин тирәһендә кешеләр күренмәйҙер, I ашланды а йорттар кеүек күренәләр. Бер крәҫ-гиамде оерапык, умам икмәк һораныҡ. Ул бик оҙаҡ елкәһен ҡашын торҙо:

IIко |епа кон элек боҙҙоң ауылда күмәк ғәскәр булды Улар бота ағылдың аҙығын ҡоротон киттеләр. Бында байҙар күн ине, балки, уларҙа аҙыҡ булыр ине. Улар ҙа б< н * ■ н юндә күсен мпкиндор,— ти по. Шулай ҙа ул өйөнә инен киме бсҙ. уның он алдында ултырып, тәмәке тарта башланыҡ, Индрил тирә нҡҡп ҡарана:

Пмидң а ҙы к табылыр, барҙыр оло,— ти, үҙе тартҡан ымакеһен орғо ырғыта,—тартҡы килмәй, ашағы килә, иш, башын түбән баҫып, токороноп ултыра. Шул на ҡыт ге 1 е крәҫтиән ҡулына бер киҫэк икмәк тотоп сыҡ-I ю Неҙҙац эргәгә килде. Коршәк эсендә әсегән һот бар. Лоипкип, күтәрелеп, крәҫтиәндең һүҙен котмәйенсә:

11и хаҡ алаһың? Күпме бирәйек? — тип көршәкте һәм икмәкте ҡулына» тартын алды. Крәҫтиән ашыҡмайынса п,ша:

Ут ниндәй аҡса һорайһың. Хоҙай хаҡы осоп булыр 11и барын сығарҙым. Ашағыҙ иҫәнлеккә,— таие. Беҙ бор берәйе и е каршнтмҡ. Оңдошмәпок, Байғужа, Новиков (млыпан икмәктә алын, бәкеһен сығарып, тигеҙләп ҡырҡа ына лайы Бишкә иммитнр ҡуңыстарынан ҡалаҡтарын <1111.10, I м■ 11 I >н м II ил пир. Крәҫтиән беҙҙең аҙапланғанды каран юрманы \ < юлына китте. Байгужа, ғәҙел, тигеҙ

булһки......... кырккаң ааҡытта ҡойолған икмәк валсыҡ-

га I от и т а бир урынға йыйып, уның күҙепә бәләкәйерәк күрепғнн киҫәктәр оҫтонп һалды:

Пи, алығыҙ инде. тине. һәр кем киҫәген ҡулына алын. о. г 11■ >т I..I ҡалаҡтар менән һожүм итергә әҙерләнгәс, Индрил тәҡдим индерҙе:

IIпыипир, һот н.ҙ, тигеҙ булһын осон берәр ҡалаҡ-щ|| алайы'1.. \иы ашан боткәс, тағы ла берәр ҡалаҡлап алырбыҙ. ‘Калглиып күнме тейһә, шулай бүлербеҙ,—ти-

137

пе. Иптәштәр күнделәр. Ул ваҡытта инде һэр кемдең ауыҙында икмәк сәйнәлә ине. Шулай эшләнде. Әсе һөттөң ғүмере ҡыҫҡа булды. Көршәктең төбөн Байгужа күтәреп илап ҡуйҙы. Бының менән генә аҙнаға яҡын юнлап аҙыҡ күрмәгән ҡорһаҡ туйманы, тағы ашағы килде. Иптәштәр ергә ҡойолған икмәк валсыҡтарын әҙләп алып ҡаба башланылар. Ҡанһы берҙәре, пиҙер эҙләп, тпрә-яҡтарына ҡарандылар. Индрил, иптәштәрҙәге шул тойғоно һпҙеп аҡыл һата башланы;

Ныҡ асыҡҡан кешегә ҡапыл күп ашарға ярамай, хәҙергә шуныһы еткән инде. Аҙ гына йоҡлап алырға ине,— тип, ҡаты кирелде, ауыҙын ҙур асып иҫнәне.

Эно шул, ярар ине,— тип иптәштәр Ипдрплдең һүҙенә ҡушылдылар. Унһыҙ ҙа арыған, йонсоған тәндәр таралып баралар. Иоҡо һорайҙар, ял теләйҙәр ине. Новиков был тәҡдимгә өҫтәлмә индерҙе:

күп йоҡларға ярамаҫ. По крайпей мере мин ятһам, нпе тәүлек йоҡларга мөмкин. Ике тәулек эсендә әллә ниндәй хәлдәр булыуы нхтимал. Шуның өсөн беҙ хужаға әйтәйек. Ул беҙҙе өс-дүрт сәғәттән уятһын.— тнпе. Новиков, көршәкте тотон, хужаға ппен китте. Бс? уға тиклем тәмәке торә башланыҡ. Буранбай, тәмәке төрөргә ҡағыҙ йыртып, кеҫәһенән махорка алырға ҡулын тыҡҡан ваҡытта, ултыргап еренән йоҡлап киттө, хырлай башланы. Хужа, сығып, беҙгә һарайын күрһәтте:

Унда һалам бар. Берүк тәмәкеләрегеҙҙе ташлап илегеҙ,— тине. Теролгәп тәмәкеләр тоҡандырылманылар. Ьеҙ, һаранға барғанда, яртылаш йоҡлап бара ннек. һаранға ҡалай инеп ауғаныбыҙҙы хәтерләмәнек.

Мпп ноҡо араһында оөроүҙең һопләпеүеп, тауышла-ныуын ишетеп яттым. Ләкин ул алыҫтан, алыҫтан ҡолаҡҡа салынды. Берәү бик ҡаты аяҡҡа баҫты, ҡабырғаға тортто. Барыһын да һпҙҙем. Аҙаҡ танауҙан ҡаты ҡыҫып тоттолар. Мин, танауҙы йәшереп, йоҙтүбән әйләндем. Бер ҡаты ҡул тагы минең башты күтәреп, бик ҡаты танауҙан ҡыҫты. Аҙагьгпда күҙҙе асырға мәжбүр булдым. Мин күҙҙе асҡас, бнк ҡаты ҡысҡырҙы:

— Тороғоҙ инде, тороғоҙ.

баяғы, беҙҙе ашатып, һарайыпа индереп ятҡырған хужа ппе. Мип йоҡо менән иҫергән баш менән уға ҡарап ҡалдым. Уның ппцә уятыуып аңламаным. Эргәмдә йоҡлап ятҡап иптәштәрҙо күрҙем дә тағы ла башты һаламға терәргә уйланым. Хужа ҡулымдан тартты.

138

— Юҡ, юҡ, хәҙер ятырға ярамай, пптоштәредде уят. Ьеҙ, дүрт сәғәттәи уятығыҙ, тигәйпегеҙ, хәҙер ипдө ето сәғәт артығы менәп булды. Хәҙер кис яҡыная, тороғоҙ, торо-1111,1,- тип, ыипец аяҡтарға типте. Минең башҡа бер аҙ аң инде. Тора, ҡуҙғала башланым. Бөтә тәндәр ауырталар, ан ктар ҡатҡандар, һис уларҙы яҙып, рәткә килтереп Ҫул-и а и Ам и ҡа баҫҡас, илереп туҡмалған ксшо кеүек, йорой п а мIIцмм 1нц .1 1.1^ .1 ҡыйралып төшөп бара. Аяҡтар 41ЙШи11дп11, аглай алмайҙар. Уларҙы ыуырга тотондом. Бер аҙ Ы.М1МС, ауа туна и.мпҡа сыҡтым. Күҙ яҡтыға са-

11.11 ды, 1,\1 алдым ктрпцғыланды, баш әйлопде, күҙҙән йәштер акты. Мнн бик оҙаҡ күҙҙе бауын түбән ҡарап торҙом. Шунан һуң ҡонтҡа караным. Ҡояш шаҡтай уҡ түбәнәйгән, Шулай булһа ла, ҡыҙыу әле. Ҡояш йылы11ы таша йылылы» бирҙе, Ҡонтта ҡыҙынып торғанда мин йоҡлаған аакытлы самаланым. Боҙ, иртәнге сәгәт 9-ҙарҙа ятҡайныҡ, хәҙер киске с.ағот бпштор самаһы, хатта артығыраҡ т булыр. Мин, һарайта инеп, иптәштәрҙе уята Латланым Минең ҡы. йырыуҙар, һерәнләүҙәр, тортоүҙәр береһен а ш 1.11.1, нр итмәнеләр. Уларҙың уянырға самалары ш к, \ ю», кеүек йоҡлайҙар. Мнн дэ хужа методына керештем. Покоһо әҙерәк кешенә — Ипдрилде ойлэпде-рер|ә, танауҙарынан 'к»лҫырға тотондом. Ул «енң...» ти ҙә, танауын алып, таты бөгәрләнеп ята. Мнн аҙагыпда уның ботонан Һойроп, ишек эргәһенә алып килдем. Бик ҡаты антына баҫтым. Ул күтәрелеп, күҙен асып миңә ҡараны. Уның шешенгән ҡабаҡтары әсенән ҡарагап, ҡаймаҡлан-11Н1 1.И11 п» кү мере Индрил күҙҙәренә оҡшаманылар, ҡо-|ө|ман кешеләрҙең күҙҙәре кеүек ҡот осҡос булын күрен-де юр Ул әллә нәмәкәй мыгырҙанды ла ҡайтанан ятьгрға к¹ I ни'. Мин м»ың яғаһынан тотон, ҡыҫып алып, һойроп йортн байманым. N1 башын бер был яҡҡа, бер теге яҡҡа һи ти | >.1 р м м ерт.1 п|рт1.1лды. Мин уның башын ергә тейҙер-

м ", н. им 1."||.нн.| .......шым. Иллә ниндәй һүҙҙәр һөйләнем:

■ 11|''о т ир I | . н I и I I 1.11», нлеп ҡалабыҙ!» — тннем, ул да ||'ы,ир И1 мнн \,|.1ктн «Янғын, ннабыҙ!»—тип ҡысҡыра

.......к п ы м Ин.три I капы I күҙҙәрен асты. «Ә?.. Ә?.. Ян-

1Ы11?» — 1Н11 тора башланы. Шулай итеп көскә Индрилдо >аттым Ул, торон, тышҡа сыгып ултырҙы. Икәүләп һыу

............... йыуҙыҡ. Шупап һуц баяғы аҙаптар менән

ин 1ӘШ 1,1|| н' унтырга тотондоҡ. Ҡалғандары араһында иң М.Ш1.1Н1.1 I л рииөаи ил уятыу булды. Беҙ уны һөйрәп тыш-ҡи 11.11,111 11,11.11.1 к Башына һыуыҡ һыуҙар ҡойҙоҡ. Шунап

139

ғына ул йоҡонан айныны. Беҙ уянып баш күтәргәндә, киске сәғәт һягеҙҙәр бар ине. Ҡояштың урман артьша пәше-репеүепә бик аҙ ваҡыт ҡалғайны.

Беҙ нисек аҙыҡ табыу, ппеек китеү турайында план ҡороп ултырганда, хужабыҙ, тагы ла табаҡ менән ниҙер күтәрен, беҙгә табан килә башланы. Беҙ, аптыран:

—    Неужели беҙгә килтерә? — тип ҡарап ҡалдыҡ. Ул табаҡты беҙҙең алга ултыртты. Төҫонә һис бер кисереш сығармайынса һөйләнде:

—    һеҙ будгас, ҡатынға ойрәне мул бешерергә ҡушҡайным, нтле түгел инде, эсендә картуфы ла, кәбеҫтәһе лө, әҙерәк борсағы ла бар,— тпне. Беҙҙең осон уның был шәрехтәре артыҡ ине. Новиков тороп хужаның ҡулын ҡыҫты.

—    Ярай, был хөрмәтеңде онотмабыҙ,— тине. Беҙ тағы ҡуңыстарҙан ҡалаҡтарҙы сығарҙыҡ. Был юлы ҡабаланмай инек. Икмәк юҡ ине. Шул көйөнсә генә күтәрә башланыҡ. Ҡайнар өпрә эскә йылылыҡ бпрҙе, тәндәрҙе еңеләйтте. Бөтөнләй айнып, кеше булып киттек. Ашап бөткәс, хужаны нн менән ризаландырыу тураһында кәңәш итә башланыҡ. Бер пар һалдат күлдәк-ыштаны, бер кейелгән сукно гимнастерка бирергә булдыҡ. Яҡшы күңелле белорус крәҫтиәпе беҙҙең был бүләктәрҙе алманы: «Ҡуйығыҙ!» — тип ҡулын һелтәне. Беҙ уға ҡарамайынса, бүләктәребеҙҙе ҡалдырып, бөтәбеҙ ҙә ҡулын ҡыҫып, иҫәидәшеп урамға сыҡтыҡ.

—    Ҡайҙа барырга? Юл өсөн ҡайҙан аҙыҡ табырға?

Беҙ шул уй менән урамдан киттек. Биш кеше бергә

йөрөүҙе тейеш күрмәнек, ике грунпага бүленеп, урамдың ике яғынан барырға булдыҡ. Беҙ Новиков менәп инек. Беҙ икәүҙэ ундай эште башҡарыуҙа һәләтлек юҡ ине. Индрил үре теләп, Байгужа группаһы менән китте. Етмәһә, беҙҙән көлдө:

—    һеҙҙән рәт сыҡмаҫ'инде, әйҙә, барығыҙ әле,— тине. Беҙ Новиков менәп күп өйҙәрҙе уҙҙыҡ. Береһенән дә инеп аҙыҡ һорарға ҡыйманыҡ. Бер яҡшы гына портта матур гына кейенгән бер ҡарсыҡ күренде. Беҙ шул өйгә индек. Ҡарсыҡ менәп иҫәнләштек, Новиков суҡынып алды. Ҡарсыҡ беҙгә бик оҙаҡ һынсыл күҙе менән ҡарап торҙо. Бнк йомшаҡ һәм мөләйем тауыш менән:

—    Алла мәхлүҡтәре, ҡайҙан киләһегеҙ? Берәй йомошоғоҙ бармы? — тине. Новиков түбән, меҫкен тауыш ме-нәи:

—    Бпбушка, беҙ фронттан кгцгәбеҙ. Бпк асыҡтыҡ. Беҙҙә һатып алырга әҙерәк шшэк булмаҫмы? ■— тине. Ҡарсыҡ урьшыпап ҡуҙғалды.

—    Iтатырға булмаҫ, әҙерәк тамағығыҙҙы ялғатып ебәрергә мпмкип булыр. Ултырып тороғоҙ,— тип сыга багп-лниы. «Дунн, Д у на» - тип кемгәлер ҡысҡырҙы. Новиков баш ып Һ олтан»:

С V п 1.1 ныу ым бушҡа китте, был ҡарсыҡтан эш сыҡ-мапы 'Ку.пп нлмошс, боҙғо ашап ни файҙа! — тине. Өй осон,т >    <• >|м■ н (Ырата башланы. Өй эсе ҡаласа йыньпп-

1Ы|М11М1Н, 1)бс1аншн(а бик бап күрен». Новиков тороп, ҡарсыҡ сыҡҡан нтт,пш вараны. Боҙғо ҡаршы торгап буфетта асын караны, ҡысҡырын сборҙа:

— Нына мал ҡайҙа ул!

Буфоноң аҫҡы ҡатында ос буханка аҡ икмәк. Бер ҙур бынли һаҙыма варенье ултыра. Беҙҙең күҙҙәр янды-лар Наҙ оҙ|олоно башланыҡ. Ноинкоп әйтә:

'Карсын миләше, алабыҙ ҙа танбыҙ! — тп, тағы ла ишеккә югорои барҙы,- бор кем до юҡ. Әйҙә күтәр! — ю Мнпгң тулға инрош.а мопон бер икмәкте тотторҙо. Үҙө бораһеп алды. Мин скаткаға бәйләнгән сукно гимнастерканы сисеп нлым, шуға уранын. Былар йәшен тиҙлеге мепои эшләнделәр. Буфөтто ябып, яңынан урындарыбыҙға ултырып, кире ыҡты көте башланыҡ. Ҡарсыҡ һамап юҡ. Нылай (1.1И.1И китһәк, уңамһыҙланабыҙ. Аҙаҡ, сығырга уйланы в Ой алдында ҡарсыҡ осраны, һойләпоп кплә:

Дмнипа (парадта булыш ш.он, уны ҡайтарҙым, хәтер онло,— ш, Попяхош

1‘охмот, бабушко, боҙ кот» алманбыҙ, частәрҙән торон ҡалпбыҙ Кнтобоҙ инде,- ти. Ҡарсыҡ ҡалды. Боҙ атлат,ш :>щ оотоидан артыҡ шыма эшләнде. Беҙ, эҙҙе к н в л н.I \ (н • >ц, бор тыҡрыҡ аркыры ауыл артына сығып, кмҙыу ҡыҙыу атлай башланыҡ.

Л у о1 т но н бор аҙ шп он, таш юлға сыға торған берләм юли! тишкес, 11о|1|||(ои;

К.ю.1.1 ошығабыҙ? Олло ҡарсыҡ арттан ҡыуып етер,

| н н ......... N    л    ҡа|)сыҡ,    үҙенең    Дуняшаһы ҡайтҡан-

• ы, т.м.шIороноң юҡлығын да һиҙмәҫ әле,— тине. Шу-||оо 11 ч 11 н|>1,(11 Һулыш алдыҡ. Бер капауг буйында Йәшел

I ....... 1111.10 тщолирҙо котә башланыҡ. Новиков шатлы-

| ы I ю п ■ \ м 1.1 Һ ы н сңсоп, Варшаванан алып сыҡҡан яҡшы паш1ро1 ын > ыюрлы. Тегеләрҙе шаҡ ҡатырыу уйы аҫтында койоф 1'11'И, папирос тарта башланыҡ. Тик ҡояштың

141

байыу, тегеләрҙең һаман да күренмэүҙәре беҙҙе бер аҙ борсой ине.

Улар ҡараңғы тошор алда килделәр. Бер аҙ картуф, ярты арыш икмәге тапҡайнылар. Беҙҙең тапҡан мал улар өсөн сепсацпя булды. Шул еңеү настроепиеһе аҫтында күңелле аҙымдар мепән яңынан юлға сыҡтыҡ.

УП ТУҒЫҘЫНСЫ БҮЛЕК

Уянғанда, беҙ ауыл һарайында һалам өҫтөпдә ята ннек. Ишек төбондә мылтыҡ мепән торган бер һалдат күрҙек. Беҙҙәп башҡа бер нисә ят һалдат бар. Улар, тәмәке тартып, шаулашып-һөйләшеп ултыралар. Беҙҙең иптәштәрҙән Буранбай, Индрил. Новиков йоҡлайҙар әле. Уларҙың өҫтәре, бит-ҡулдары бысраҡ, гүйә, һаҙлыҡтан сыгарылгап кешеләр кеүек яталар. Байғужаның да өҫтәре шулай, ә минең шинель итәге бер иле батҡаҡҡа ҡатҡан. Ҡулдар, тырпаҡ төптәре ер ҡаҙыган кеүек ҡаралғандар. Тирә-яҡҡа бик оҙаҡ ҡарандым да Байғужаға һорау бпрҙем:

—    Беҙ ҡайҙа? Беҙ 1ш эшләп бында ятабыҙ? Ниңә былай бысранғанбыҙ?

Байгужа әҙ гепә ауыҙын йырҙы, колгон һымаҡ итте.

—    Әллә, үҙем дө шуны аңламай таң-ғәжәпкә ҡалып ултырам әле, бына шуға күрә һеҙҙе уяттым бит! — тине. Теге һалдаттарҙың беҙҙә эше юҡ, улар үҙ-ара шаулайҙар.

—    Теге мылтыҡлы һалдат ниңә бында тора?

—    Үҙем дә шуға аптырайым шул. Әллә беҙҙе аресто-вать иткәндәр инде, ҡана, иптәштәрҙе уятайыҡ,— тине Байғужа, ултырған еренән тертоп, тегеләрҙе уята башланы. Улар берәм-берәм торҙолар, тирә-яҡтарына ҡарандылар. Беҙҙең кеүек аптыратып, беҙгә һорауҙар бирә башланылар. Беҙ бер мойөштә һөйләшә, шаулаша башлайыҡ. Теге һалдаттар араһынан берәү беҙгә һүҙ ҡушты:

—    Тыныс булығыҙ! Бында ҡурҡыныс юҡ. һаҡсы менән гепә торабыҙ. Беҙҙең положение губернаторҙыҡьгшш кәм түгел, әйҙә йоҡлағыҙ! — тине. Мылтыҡлы һалдат көлә башланы:

—    Пә, башығыҙ пп эшләй? Ауыртмаймы? — тпие. Беҙ бөтәбеҙ ҙә аптырап ҡалдыҡ, һис төшөнөр әмәл юҡ. Индрил һикереп торҙо, теге һаҡсы эргәһенә килде, һораша башланы:

—    Браток, әйт әле, беҙ пи эшләп бында килдек? Ҡайҙа, ниндәй хәлдә ятабыҙ?

һалдат, көлөмһөрәп, ҡыҫҡа гыпа яуап бирҙо:

—    һеҙ хәҙергә арестант хәлепдо ятаһығыҙ.

Һеҙҙең ботэбеҙҙец дә ҡолаҡтар торҙо, урындарҙан торон, Индрил эргәһенә килдек, бер тауыштан ҡысҡырҙыҡ:

—    Арестанттар хәлендә?! Пи осоп?!

һалдат таты ла йылмайып колдө, һалҡын ҡан менән гено яуап бирҙо:

Неон, иҫерен, мисегеҙҙән айырылып ҡалған осоп.— Нил I'үҙ беҙгә тапа ла ш тойолдо, беҙҙең аптырашты тапа ла арт I ырҙы, бер беребеҙгә һорау ҡуйҙыҡ. Теге мөйөштәге һалдаттарҙан бороу беҙҙең һүҙгә ҡушылды:

—    Ну, браттар, кисә һеҙ бик ҡаты төшөргәйнегеҙ, үҙе-гоҙҙо арбаға төйөн алып килделәр. Башҡаларығыҙ иҫендә түгел иио, бына был оҙон иптәш бик оҙаҡ һүгенеп ятты,— тип Пндрилгә күрһәтте. Боҙ телһеҙ ҡалдыҡ, пи әйтергә белмәнек. Ишип ип гпепбиләнде. Ышанмаған тоҫ менән:

—    Алдайһығыҙ! Дөрөҫөн әйтегеҙ әле,— тип, тегеләргә ■караны. Улар колоштолор. Һаяғы һалдат:

Һотәһөн дә онотҡанһығыҙ, анаинт, күп ебәргәнһегеҙ. Ысынлап ти, һеҙ уны ҡайҙан табын әстегсҙ? — тпп аҙағынан беҙгә һорау бирҙо. Ноников уларға яуап ҡантарманы, беҙ үҙ-ара һойләшә, аңлаша башланыҡ.

Һеҙ кисә ауылда булдыҡ, бер белорус крәҫтиәне беҙҙе ашатты, һарайында йоҡлатты. Шупап һуң беҙ, ауьглдан аҙыҡ табып, юлға сыҡтыҡ. Шупап һуң беҙ, бер писә саҡрым килгәс, аҡ икмәк менән вареш.о ашаныҡ, шунан һуң... аръяғын хәтерләүсе юҡ. Ләкин варепьенең башҡа тәьҫир итоүои аңлайбыҙ, хатта быуыпга тошоүен, күп ашарға н ра ма га ил ығып бор-беробеҙгә әйткәнебеҙҙе лә өҙ генә беләбеҙ. Ҡалған яғып бер кем дә белмәй. Шунан һуң ҡайҙа барғанбыҙ, ҡайҙа булғанбыҙ, бында ҡалай килеп эләккәнбеҙ — бөтәһе лә беҙгә ҡараңғы.

Индрил ҡырҡа фекергә килде:

—    Һеҙҙе шул варенье гепә харап иткән,— тине.— Шупап башҡа беҙҙең бер нәмә лә эшләгәнебеҙ юҡ.

Башҡаларыбыҙ ҙа шул фекергә кплдек һәм ышандыҡ. Нәмәләребеҙҙе ҡарай, тикшерә башланыҡ. Ботәһе лә теүәл. Хатта бер аҡ күмәс, картуф, ярты ҡара икмәк тә бар. Тимәк, беҙ аҡ күмәс мепәп варенье гепә ашағанбыҙ. Быныһы тураһында бөтәбеҙ ҙә бер фекергә килдек. Ләкин беҙҙең тағы ла ниҙер юҡ. Ниҙер етмәй, уны беребеҙ ҙә хәтергә төшөрә алмайбыҙ, һаман уйлайбыҙ.

Уныһын Буранбай тапты:

143

—    Мылтыҡтарыбыҙ юҡ! — тип ҡысҡырып ебәрҙе. Ысынлап та, беребеҙҙо лә мылтыҡ юҡ пие. Ҡарауылсы һалдат ҡысҡырҙы:

—    Мылтыҡтарығыҙ алынды. Разво мылтыҡтар менән арестовать итәләр? — тине. Беҙҙең күңелдәр тыныс-лапды. Кейемдәрҙе таҙарта башланыҡ. Сумкаларҙы аҡтарҙыҡ. Бөтә нәмәләрҙе тәртипкә ҡуйҙыҡ, ашау осөн аҙыҡтарҙы әҙерләнек, ҡайнаған һыу алып килеү осөн ҡарауылдан рөхсәт һораныҡ. Беҙҙең мөйөштә күңелле тормош башланды. Арестантлыҡ хәле беҙҙең беребеҙҙе лә борсомай ппе. Теге мөйөштәгеләр ҙә беҙгә ҡушылдылар. Улар ҙа сигенгән саҡта, төрлө ваҡытта, төрлө хәлдә арестовать ителгән һалдаттар икән; беҙҙең берҙәм компания уларҙы беҙгә тартты, улар араһында беҙ етәксе урын алып кпттек.

Обед бирҙеләр, ужян килтерҙеләр. Ваҡытында йоҡлаттылар. Беҙҙең һаранға тағы ла кешеләр өҫтәлделәр. Улар беҙгә яңы хәбәрҙәр килтерә торҙолар. Допрос, иреккә сығыу тураһында ла уйлаусылар булманы. Беҙҙең тормош тулай аға бирҙе. Фронт хәбәрен белеп торабыҙ:

—    Хәҙер беҙҙең ғәскәр сигенеүҙән туҡталған, позицияға урынлашҡан, немеңторгө ҡаршы һөжүмгә әҙерләнәләр икән,— тиҙәр. Выпдай хәбәрҙең ишетелеүе беҙҙе һарай-төрмәгә тағы ла пыгыраҡ бәйләй тошто. Сөпки һуғышыуға ҡарағанда, бында тыныс һарайҙа ятыу артығыраҡ. Бындағы халыҡтар мәсьәләгә шул яҡтан ҡарайҙар.

—    Атмаһалар, беҙ бында ятырга риза,— тиҙәр.

Новиковҡа бында майҙан асылды. Ул ботә һалдаттарҙы үҙенең ауыҙына ҡаратып алды. Шул һарай кешеләренең юлбашсыһы булын алды. Хатта һалдаттар араһында булған талашты ла ул хәл итә, ғәйеплеләренә хоком яһай башланы. Әгәр ҙә берәй аңлашылмау сыҡһа, Новиковҡа мөрәжәғәт итергә, шуның ҡарашы менән гепә үҙ һүҙҙәрен дороҫлэн башланылар.

Новиков үҙепоц шул авторитетенэн файҙаланып, үҙенең һуғышҡа ҡаршы булган фекерен һалдаттар араһына таратырға тотондо. Ул һуғыш мәсьәләһенә инеп китһә, ҡыҫҡа гыпа һойләи туҡтай алмай, уны тармаҡландыра, һәр бер тармағын торло факттар, ваҡиғалар менән бәйләне. Ул уны һалҡын ҡап менән һөйләмәне, ораторҙар кеүек, ялҡынлы итеп. йоҙроҡтарын тойоп, ҡыҙып киткән сағында стеналарға һуғып, ҡайһы бер факттарҙы һалдат-

144

тарҙың үҙҙәренәп дөрөҫләтеп, уларға аңлатырға тырышты:

—    Бына үҙең әйтеп тораһың, һшгсц атайың да, ҡарт, запас һалдат булып, мобилизовать итедгәп, үҙең дә но-вобрааөц булып һуғышҡа килгәнһең, һин бит әле йәп-йәш бала. Разпо һиңә һуғышҡа килергә кәрәк! Ьпнең уҡый торға п на ҡытың. Ҡапыл һип үләһең, атайың да үлә. Әсәйөң күмәк йәш балалары менән әйҙә тол ҡатып булып ҡала. 1п\( бит әҙ ерло крәҫтиәндәр, һеҙҙең байлығығыҙ юҡ. Оспң шул балаларҙы ҡалай тәрбиә итер? һеҙ һуғышта үлгән ти и, хөкүмәт шуларҙы үҙ тәрбиәһенә алыр, тип беләһәгеҙме! Пикогда!.. Улар, тоҡсай аҫын, урамға сығып китәсәктәр. Улар, әт кәүәк, урамда ятып үләсәктәр. Был һуғыштың беҙгә һуҡмр тинлек то файҙаһы юҡ. Беҙ утлы күмәрҙә тотабыҙ ■ мин. Утлы күмерҙә бешкәп ашты байҙар ашайҙар. {) бәҙгә арты аршын ҡәбер! Етмәһә, артында хәйерселәр ҡалалар. Ул хәйерселәр йэ урамда асҡа үлеп ҡалалар, йо әлесе һуғыш арҡаһында байлыҡ йыйып ҡалған фабриканттарға, тамаҡ туйҙырыу осоп, костәреп һаталар, Лна япон һуғышы булып уҙҙы. Унан башҡа ла беҙҙең 1'осой ғүмер буйына һуғышҡан. Шул һугыштан беҙҙең брат файҙа иткәпме? Астар бөткәнме? Эшсе менән крәҫтиән ярлылыҡтан ҡотолғанмы? Ннкогда!..

Новиковтың был һүҙен һор бер һалдат айырым тынлыҡ менән тыңлай, ул һойлоп бөткәс, бөтәһе лә бер ауыҙҙан:

—    Шулай инде ул, дороҫ һүҙгә пп әйтәһең? — тиҙәр. Новиков тышҡа сыҡҡанда йәки йоҡлағанда, уны маҡтап һөйләйҙәр: — Ну башлы кеше күренә. Был социалист булырға оҡшай, гел гепә сатнатып күҙгә дөрөҫто әйтеп тик тора бит! Ул, ниндәй гепә турала һүҙ сыҡмаһын, барыһына ла дөрөҫ яуап бирә бит...— тиҙәр. Новиковтың үҙе булһа, уға айырым бер яҡынлыҡ һәм хөрмәт менән ҡарайҙар, уның тураһында һөйләмәйҙәр. Новиков һүҙһеҙ ятҡан саҡтарҙа майҙанға Индрил сыға. Ул үҙенең бөтмәҫ-токөпмәҫ анекдоттары мепәп һалдаттарҙы колдөрә. Уйға сумган етди ваҡыттары булһа, ул һыҙғырып оҙон көйҙәр уйнай йәки әлеге «Буревестник»те декламировать птә башлай. Байғужа менән Буранбай артыҡ һүҙгә ҡатнашмайҙар. Улар һөйләгәнде тыңларға яраталар, һүҙ булмағанда, көн һайын аҡтарылгап сумкаларын тагы ла аҡтарып, шундағы нәмәләрен барлап, рәткә килтереп ҡайнашалар. Йәки ауыл тураһында берәй хәбәр һөйләйҙәр.

Новиков, әсо бошҡан ваҡытта, кеҫәһенән әлеге Жепя-ләр, Ирочкалар нугай хатты сыгарын уҡын башлай. Хат уҡығанда мнпс эргәһенә саҡырын ала. Сөнки улар тураһындағы беҙҙең эско кисереш бер торло. Ул турала беҙ бер-беребеҙҙең йөрәктәребеҙҙе яҡындан аңлайбыҙ, бергә кисерәбеҙ; ул хатты уҡый ҙа:

—    Хәҙер ҡайҙа икән улар? Тәки курешә алманыҡ бит. Шайтан алғыры! һуғышы ла бөтмәне. Хәҙер уларҙы ҡайҙан табаһың? Бәлки, немецтәр яғында ҡалғандарҙыр, кем белә!

Йөрәгенән әсенә лә хатты тағы түш кеҫәһенә, ҡуйын дәфтәре әсенә һалып ҡуя. Мин дә, уның эргәһенә ятып, Ирочкалар тураһында уйлай башлайым. Хәҙер улар беҙҙең өсөн һпс ҡул етерлек урында түгел. Хәҙер уларҙы хыялда ғына табырға мөмкин. Былай тормошта, бигерәк тә беҙҙең тормошта, уларҙы табыу мөмкин түгел.

Беҙҙең көндәр шулай үтәләр. Алда пиҙәр булыр, ниҙәр күрербеҙ. Ул көндәр беҙгә яҡтылыҡ вогәҙә итмәйҙәр, уйлаған саҡта күңелдәргә әсенеүҙәр генә һалалар.

Ул әсенеүҙәр, үҙеңде әйләндергән мохиткә, ҡаплы һуғышҡа нәфрәт тыуҙыралар. Улар һәр кон үҫәләр, ҙурая-лар, эскә һынмай башлайҙар, асыу ҡабарған, йәнгә толҡа танмаған саҡтарҙа тышҡа бәреп сығалар. Новиков күп ваҡыт беҙҙең шул тышҡа бәрей сыҡҡан нәфрәттәрҙе һөй-ләй, әйтеп бирә, башҡалар шуны йөрәктән кисерәләр, йо-рәктән һөйләйҙәр, Новиков һүҙе шул күмәк йөрәктәрҙең һүҙе булғанға күрә, уға ҡушылалар:

—    Дөрөҫ инде ул... — тин ауыр көрһөнәләр.

Көндәр шулай үтәләр ине, беҙҙең йөрәктәрҙә тулҡындар һәр көн үҫәләр, көсәйәләр ине. Беҙҙең группаға хәбәр килтерҙеләр:

—    һеҙҙе штабҡа, допросҡа саҡыралар,— тпнеләр. Беҙ, һис ҡаушаманыҡ — тыныс күңел менән киттек, хатта допрос тураһында үҙ-ара аңлашманыҡ та.

Беҙҙе йәш кенә капитан ҡаршы алды. Бөтәбеҙҙө дә бер голы уның эргәһенә ппдорҙеләр. Ул башта беҙҙең ҡайһы иолктап пкоплегебеҙҙе, ҡалай аҙашып ҡалыуыбыҙҙы һорашты. Новиков, алға сығып, бөтә ваҡиғаны дорөҫ итеп һөйләп бирҙе. Беҙ ҙә уның һүҙен дөрөҫләнек. Капитан бик оҙаҡ уйланы, шунан һуң беҙгә берәм-берәм һорауҙар бирә башланы:

—    Фронтта саҡта хөкөмгә тартылғанығыҙ бармы?

—    Юҡ, ваше высокоблагородие!

146

—    Алкоголь мснэп шөғөлләнәһегеҙме?

—    Юҡ, вашө высокоблагородие!

—    Арағыҙҙа ҡатынлы кешеләр бармы?

—    Юҡ, ваше высокоблагородие!

—    Фронтта күптәпме йоройһөгөҙ?

—    Ике йыл, вашо высокоблагородие!

Ул бото тпгы ла берәм-бсром ҡарап сыҡты. Нпҙер ойюрп» ундайы. Тороп мороно. Боҙ һаман аптырап торҙоҡ. Ул 1'агы лп һорау бирҙе:

—    Үҙ часоғоҙға ҡайтырға теләйһегеҙме?

—    Так точно, вашо аысокоблагородио!

—    Ярай, ул ваҡытта канцелярияға инегеҙ, һеҙгә пу-тепка һәм маршрут бирерҙәр. Арағыҙҙан берәүҙе старший итеп һайларбыҙ. Бопж үк үҙ полкығыҙға китегеҙ! — тп-не. Боҙ сығып киттек. Канцолиринла беҙҙең фамилияларҙы яҙып алдылар Мылтыҡтарҙы бирмәнеләр, «һеҙҙең туралағы материалдар,]ы штабығыҙға ебәрәбеҙ, ҡулығыҙға путевка һәм маршрут ҡыйа бирәбеҙ»,— тинеләр. Беҙ һис һүҙһеҙ ниһеҙ биргәндәрем алдыҡ, Лштоң былай ботоүенә ҡыуанын, канцеляриянан сыҡтыҡ. Мәликов, юлда ботобоҙҙо лә туҡтатып:

—    Был көтөлмәгән эш булды. Ҡулда ҡағыҙ бар. Аръяғын үҙебеҙ белербеҙ,— тине. Беҙ һарайға ҡайтып ингәндә, ундағы һалдаттар:

—    Ип булды, пи булды? — тип ҡаршыланылар. Беҙ:

—    һау булығыҙ, иптәштәр, беҙ китәбеҙ! — тпнек. Уларҙың рухтары тошто, боҙ, тиҙ генә йыйынып, китеү я г ы м ҡараныҡ. Ҡалған иптәштәр, һарай ишегенән ҡулдарын, фуражкаларын болған, тауышланып, беҙҙе оҙатып ҡалдылар. Боҙ, ғәҙәт буйынса. Буранбайҙы алга төшөрөп, уның артынан атланыҡ.

ЕГЕРМЕНСЕ БҮЛЕК

Беҙ хәҙер прекле ҡоштар. Беҙ үҙебеҙҙең полкты эҙләү һылтауы менән хәҙер ун кон ппде Белоруссия яландарын гиҙәбеҙ, һәр пунктта беҙҙе ашаталар, ҡундыралар, юлға аҙыҡ бирәләр. Путевка буйынса тағы үҙ юлыбыҙға китәбеҙ. Хәҙер беҙ маршрутты юғалттыҡ, юғалтыу гына түгел, Сеҙ маршрут тураһында күптән һөйләргә лә оноттоҡ инде.

Беҙҙең маршрут—Новиков башында, һәр көнгө юл уның тарафынан беҙҙең ҡарамаҡҡа ҡуйыла, беҙ уны тикшерәбеҙ, төҙәтмәләр нндерәбеҙ, шунан һуң юлға сығабыҙ. Ҡаи-

147

һы саҡтарҙа юлда баргапда, беҙ уңайлы мәғлүмәт алһаҡ, шунда уҡ маршрутты үҙгәртеп ебәрәбеҙ. Ул юл уңаймы, түгелме, алғамы, артҡамы китә, беҙҙең маршруттың топ маҡсаты ул түгел, төп маҡсат: үҙебеҙҙең тарафтан һайланған юнэлеш. Ул юнәлештә ғәскәр аҙ булырға тейешле, бара торган ауыл тыиьгс һәм һалдаттар тарафынан таланмаған булырға тейешле. Шулай уҡ беҙ үҙебеҙҙең путевка менән тылға ла инеп кплә алабыҙ. Фронт буйында, фронттан 40—50 саҡрым тирәһендә әйләнәбеҙ.

Ураҡ оҫте. Крәҫтпәндәрҙең ашлыҡ йыйгап миҙгелдәре. Ҡайһы бер фрукттар ҙа бешкән ваҡыт. Был ваҡытта ауылдар туҡ булалар. Беҙ ул моменттән бш; ныҡ файҙаланабыҙ. Әгәр ҙө берәй ауылда ҡунғанда яҡшы хужа тура кнлһә, беҙ ул ауылдап бер копдә генә китмәйбеҙ. Хужаға хеҙмәтебеҙҙе тәҡдим итәбеҙ. Беҙҙең кеүек таҙа егеттәргә ауылдарҙа мохтажлыҡ ҙур. Беҙ, биш таҙа егет, берҙәм тотонған саҡта, ялан эштәре емерелеп баралар. Бер хужаның аҙна-уп конлок эшен беҙ бер тәүлектә башҡарып китәбеҙ. Беҙгә яҡшы һауа гына тура килһен, көпон-төнон белмәйбеҙ, эшләгән хужаның тау кеүек эшен ендәр армпя-һы кеүек һыпырып ташлайбыҙ. Шул арала беҙ рәхмәттәр алабыҙ, һыйланабыҙ, ҡайһы бер хужа хеҙмәт хаҡы осоп мул гына аҡса һәм юлға етерлек аҙыҡ та биреп ебәрә. Беҙ бында үҙ планыбыҙҙы ла үткәреп йоронбоҙ. Крәҫтиәндәр араһында һуғышҡа ҡаршы фекер таратабыҙ. Ул эш менән беҙ ауыр хәлгә лә төшкөләнек.

Бер ауылда төшкән хужабыҙға күп кенә ярҙам күрһәткәс, беҙ кптергә йыйынғанда, ул:

—    Иртәгә йәкшәмбе кон, миңә ҡунаҡтар киләләр. Әҙерләнгән һый-хөрмәт бар. Ҡалығыҙ, ҡунаҡ булып китерһегеҙ,— тип беҙҙе алып ҡалды. Беҙҙең эш ашыгыс түгел, ҡалдыҡ.

Иртәгеһенә мәжлестә ҡунаҡтар күп булды. Уларҙың араһында сиркәү старостаһы ла бар пкән. Новиков уны белмәне. Эсеп, бер аҙ ҡыҙып алғас, һугыш тураһында һүҙ сыҡты. Билдәле, крәҫтиәндәр араһында һуғышҡа ыңғай ҡараусылар юҡ.

—    һугыш ботһоп пнде, юғиһә халыҡ болгоплокко тошто,— тиҙәр.

Новиков был мәсьәләне үҫтереп, ҡабартып алып китте. Ҡыҙған баш менән ялҡынлы рәүештә һуғыш тураһында үҙенең башында ҡаннаган бөтә фекерҙәрен түгеп һалды. Новиков, һүҙен боткәс, аягөҫто тороп, стакан сәкәштерепз

—    һуғыштың ботөүеиә эсойек, долой һуғыш! — тиш әсеп ебәрҙе. Мәжлестәгеләрҙә Новиков һүҙен ҡабатланылар. Мәжлес митинг характереп алып китте. Бер мопош-то, иконалар төбопдә, опдәшмәц гепә ултыргап ҡаҡсараҡ йоҙло, йоҡа ирепле, ҡылыс танаулы, кескәйерәк кенә күк күҙле, һаҡалдарына сал шга башлаған ҡунаҡ һүҙ алды. Ул ултырған урынында алдына ҡарап, күҙен стаканға тороп, нескә тауыш менән һойләрго тотондо:

Л.иа алдында гонаһ ҡылаһығыҙ, православие динен, уның ерҙаге аллаһын мәсхәрә итәһегеҙ. Беҙ алла һүҙен ишетмәйбеҙ, телен ихтыяр биреп, юлдан аҙашабыҙ,, алланан башҡа бер аш т» ашланмай, беҙ үҙебеҙҙең гонаһлы телдәребеҙ менән уны үҙгәртә алмайбыҙ. Ерҙәге һәр бер афәт, үҙенең наккегы етмәйенсә торон, әрҙән күтәрелмәй. Беҙҙең мөҡәддәс Гәсән илендә динһеҙлек көсәйҙе. Бына шул аркала, был һуғыш алла тарафынан бәндәләренә ебәрел ға п ала ул. Шуның осон беҙ аллаға гнбаҙэт ҡылырға тейешбеҙ, алланан был иланың күтәрелеүен һорарға тейешбеҙ. Шар ҙа беҙ шулай һор кон гонаһ ҡылһаҡ, алла беҙҙе т ^ 1 ы ла нығыраҡ наказать итер.

Был кешенең һүҙен ботоһе лә тын тыңлапылар. Уға ҡаршы бер һүҙ ҙә һөйләмәнеләр. Тик бер ҡарсыҡ ҡына:

—    Ай, ай, гонаһтарыбыҙҙы кисер, хоҙайым!— тпп кор-һштц ҡуйҙы. Новиковтың асыуы килде, буғай. Ул түҙә-алманы:

—    һеҙ чопуха менән баш әнләпдорәһегеҙ! — тпп ысҡындырҙы. Того кеше ҡапыл күтәрелде:

—    Мин сиркәү старостаһы, һеҙ мпне хурлайһығыҙ^ һеҙ һуғыш ваҡытында дн эшлән, тынысланып ауылда йоронһоғоҙ әле? һеҙ еврей түгелме, һеҙ соцалпст түгелме? Бото һүҙҙәрегеҙ шуларҙыҡына оҡшай, һеҙ простой һалдаттар түгел, һеҙҙең документтэрҙе тикшерергә кәрәк! Мин күреп торам, һеҙ хөкүмәткә, һуғышҡа ҡаршы агпта-ңия яһап, крәҫтиәндәрҙе ҡотортоп йөрөүселәр...

Староста ҡыҙҙы, ҡалтыранды, Новиковтың ауыҙына йоҙроҡтарын тойоп, терәй башланы. Новиков та шикләнә тошто. Ул ағарьгпып ғәфү үтенә башланы:

-- Мин һеҙҙең бындай характерҙа икәнлегегеҙҙе белмәнем. һөйләмәгән булыр нпем, — тип артҡа сигенде. Хужа, староста алдына килеп, ялынырға тотондо:

—    Берүк ипде һалдаттарҙың һүҙҙәрспә артыҡ иғтибар итмәгеҙ ипде. Улар иростой халыҡтар бит, — тпп уның тынысланыуын һораны. Староста бпк ҡырҡа гыпа:

14Э-

—    Былар мәжлестән сыгып китһендәр, юғиһә мин ®итәм! — тине. Был беҙҙең всөн уңай булды. Бөтәбеҙ ҙә күтәрелеп, тышҡа сыҡтыҡ. Хужа бөҙҙец арттан сыҡты. Беҙҙе ситкәрәк алып китеп, мәсьәләне аңлатырға башла-■ны:

—    Минең һеҙгә һүҙем юҡ. Рәхмәт, ярҙам иттегеҙ. Ьөҙ-ҙец был сиркәү старостаһы бик уҫал кеше. Ул күп кешеләрҙе тотоп бирҙе инде. Мин һеҙгә алдан иҫкәртергә онотҡанмын. һеҙ, эш боҙолмаҫ бороп, тиҙерәк китегеҙ. Ул әйткән һүҙен эшләмәй ҡала торған кеше түгел, тип беҙгә тиҙерәк китергә кәңәш бирҙе. Беҙ, тиҙерәк сумкаларыбыҙҙы аҫтыҡ та, арттан, баҡса ягынан сығып, юлыбыҙҙы ҡараныҡ. Новиков юлда һойләпеп бара:

—    Ярай әле үҙенең кемлеген белгерттө. Әгәр ҙә ул ■кеше беҙҙең мәжлес буйына барган һүҙҙе тыңлап, эстән генә кисереп ултырһа, шунан һуң ул тейешле урыпга барып әйтһә, эш насар булыр ине. Беренсенән, беҙ мәжлес аҙағына тиклем ултыргап булыр инек. Икенсенән, хужа һәйбәт кеше, ул бөгөн беҙҙе ебәрмәҫ ине. Башығыҙҙа ла бер аҙ бар, ҡупыгыҙ,— тигән булыр ине. Мин ундай кешеләрҙе беләм. Улар әллә ниндәй гонаһтар тагырға мом-кин. Ә беҙҙең ҡулда бер путевка гына, Уның чпслоһы ҡасанғы. Тағы эләккән булыр ине, хәҙер нпдо беҙҙе, уҫал уй ■менән дезертирлек итеп йороүсо шайкалар тин, башҡа торло хоком иткән булырҙар ине. Ярай индә, хәҙергә ҡотол доҡ. Ләкин киләсәктә беҙгә был һабаҡ булһын!

Беҙ ул кондө яҡын-тирәлә туҡталманыҡ, алыҫыраҡ китергә, был ваҡиғанан һуң күңелде ныгыраҡ тынысландырырға булдыҡ.

«Ауыҙы бешкән өрөп эскән» — тигәп һымаҡ, ауылдар-га килһәк, элекке кеүек йорттар һайламаныҡ, әлеге __старосталарға осрауҙан шикләндек, ауылдың ситендәге ^өйҙәрҙе, ярлы кешеләрҙе, һалдаткаларҙы һанлап төшә башланыҡ. Сопки ундай өйҙәрҙә ашау яғы таҡырыраҡ ^ булһа ла, пи эшләһәң дэ, ли һөйләһәң до мөмкин була, бындай ойҙәрҙә һүҙҙәр иркен, югәнһеҙ булалар.

Беҙ ундай йорттарҙа ла уңайһыҙ ваҡиғаға осраныҡ. Беҙ бер инвалид өйопә тошток. Ул үҙе һугыш алдында бор номещиккә эшләгәндә аяғына бер тутыҡҡап ҡаҙаҡ ҡаҙалған да, ҡанына заражение булып, бик күп этләнгәндән һуң, уң аяғын ҡырҡтырған. Хәҙер ҙә шуның менән яфа күрә, бик һыҙлай, тип зарлана. Уның аты юҡ, бер һыйыры, бер сусҡаһы бар. Ҡатыны йәш, таҙа, матур, һикереп,

150

уйнаҡлап тора, йәр ваҡыт таяй һүҙҙәр һойләй. һәр ваҡыт ҡысҡырып йырлап йөрой. Беҙ шул ойҙә ҡундыҡ, иртә менән торғанда, гәжәп бер хәл күрҙек. Ботәбеҙҙең дә маңлайыбыҙға ҡоромдар менән тәре һыҙылган. Бер-беребеҙгә ҡараштыҡ, колошток, антыраштыҡ, хужанан һораштыҡ:

—    Әллә һоҙҙо өйәгеҙҙә ҡунған кешеләрҙең маңлайҙарына торо Һыҙыу гәҙото бармы? — тинек. Ҡатын иренә ҡараны. Асыулы тауыш менән:

—    Аҡһаҡ шайтан! Килгән ҡунаҡтарҙы шулай итәләрме ни? — тине. Хужа уңайһыҙланды, коломһорэне:

—    һеҙҙең арағыҙҙа минән дө хойләкэрерок кешеләр бар икән. Ярай инде, шулай ҡалһын! — тине. Йэберлэн-ғәп тауыш менән һүҙен ботөрҙө. Беҙгә был тагы ла табышмаҡ булды. Беҙ хужаның аңлатыуып һораһаҡ та, ул турала һүҙ алып бармаҫҡа ҡушты, беҙҙең маңлайҙагы ҡоромдан яһалған тәреләр сер эсендә ҡалдылар.

Беҙ иртә менән иҫәнләшеп киттек, ул беҙҙе һалҡын ғына оҙатып ҡалды. Юл буйынса тәреләр тураһында баш наттыҡ, һпс хәл птә алманыҡ. Юлда хәл йыйырға туҡталғанда, шул турала һаман баш ватабыҙ. Буранбай үҙе ғенә колон ултыра. Беҙҙең һүҙгә ҡатышмай. Беҙ шиккә ҡалдыҡ: _

—    Ниңә көләһең? Әллә ул турала берәй нәмә беләһеңме? — тинек. Ул шарҡылдап көлоргө тотондо. Уның коло-үо боҙҙо ҡыҙыҡһындырҙы. Боҙ уның тиҙерәк һонләүен, сорҙо аңлатыуып һорай башланыҡ. Ул беҙгә ваҡиғаны һөйлән бирҙе:

—    Мин яңғыҙым тышта ултыра иием,—ти,—теге ҡатын миңә бәйләнде, мние торло йомошҡа ҡуша башланы. Мин тыңланым, уның торло йомоштарын башҡарҙым. Ул мпңә бәйләнә, мппец менән шаяра, тапауҙан ҡыҫа, биттән һынмай, өҫкә атланып килә. Мин дэ әҙерәк шаяртҡан булдым. Ул минең шаяртыуҙы ысынға алды, буғай. Иренән зарлана оашланы. Ул инвалид, бер эшкә лә ярамай, тп. Мин уйың менән баҙга картуф алырға тоштөм. Шунда ул минең муйынга аҫылынды, ҡыҫып-ҡыҫып биттән үбә, минең битте талай башлапы. Мин ии эшләргә белмәнем, уға әйтә ҡуйҙым: «Ҡасан күрешәбеҙ һуң?»— тинем. Ул: «Ирем бик көнләй, һәр ваҡыт һагалап ҡыйа тора. Ул төндә, аяғы һыҙлаһа, тышҡа сыгып, һалҡын алдырып ултыра — шул ваҡытта»,— ти. Тондә мин бик ҡаты йоҡлай инем. Бер ҡыҙыу ҡул минең биттәц һыйпап уятты. Ул теге ҡатын ине. Мпц уның эргәһенә барҙым. Ире инә башланы, ул

151

мппе өҫтөнән ыргытты, тауышландыҡ, нугай, ире минең барғанды һиҙҙе, мығырҙанып ҡатынын һүкте. Шунан һуң ул тороп беҙҙең аяҡ осона килеп баҫты. Мин шөрләп ятам, хырлап йоҡлаған булам. Ул бнк хәйләкәр икән, ситтән төшөн, барыбыҙҙың да йөрәктәрҙе баҫып ҡарап башланы, минең йорәк сабып кплгәп ат йөрәге кеүек тлбә. Ул һүгенде, мейес эргәһенә барып килде. Ул бармағын ҡоромға буяп маташҡан икән, ул бик яйлап ҡына минең маңлайга тәре һыҙҙы: «Иртәгә мин һипе ҡыҙартайым әле», — тип мығырҙанып, урынына барып ятты. Уның менән генә эш бөтөүгә шатландым. Ундай кешенең характере бнк яман була бит, алыр ҙа башыңа балта мепән бирер, шунан бик ҡурҡҡайным. Әгәр ҙә берәй нәмә менән килһә, һеҙҙе уятырға ята ппем. Минең йоҡо ҡасты. Хужа байтаҡ ыңғырашып ятты ла хырлап йоҡоға китте. Мин маңлайымдағы тәре тураһында уйланым. Юйһаң да ҡараһы бөтмәҫ, тимен, әгәр ҙә тороп йорөпә башлаһаң, һпҙер тип ҡурҡам. Мипец башҡа бик матур уй килде. Иптәштәрҙең маңлайына ла тәре һыҙайым, хужа беребеҙгә лә бәйләнә алмаҫ, тигән ҡарарға килдем. Әкреп гепә мейес алдына кнлеп бота бармаҡтарҙы ҡоромға буяным. Эргәгеҙгә килдем дә маңлайығыҙға тәре һуғып сыҡтым, ҡулдағы ҡоромдо һеҙҙең ҡулдарығыҙға һөрттөм. Шунан һуң йоҡларға яттым. Быпа уның ботә сере шунда,— тип һүҙен боторҙо. Иптәштәр тәгәрәп ятып көлдөләр. Буранбайҙың хәйләһенә яптырапылар. Аҙаҡтан Индрил төҫоп етдиләндерҙе:

—    Егеттәр, бынан һуң ундай эште ҡабатларға ярамай, беҙҙең хәлде беләһегеҙ бит, ҡыл өҫтөндә йөрөйбөҙ. Был эш тәүге һәм ахыргы булһын! — тине. Иптәштәр ҙә көлөүҙән туҡталдылар. Буранбай, тауышын түбәнәйтеп, үҙен ғәйепле һанап:

—    Ҡатындың үҙенән булды ппде. Мин бәйләнмәнем Онт, үҙе бәйләнде бит. Еыпап кире ул булмаҫ ппде,— тип, яланға ҡараны. Буранбайҙың был тәүбәһе иптәштәрҙе тағы етдилектән сығарҙы, ута ҡарап тағы ла колөргә тотоналар. Ул кон, юл буйынса, Буранбай телдән тошмоне, Буранбай шул кондоц геройы булып әүерелде.

Боҙ ул кон Вптебск япыпда поляк мосолмандары ауы-лыпа тура килдек. Ауылға бик күп мосолман һалдаттары йыйылған, араларында мосолман офпцерҙәре лә күренә. Былар беҙгә бик яҡын тойолоп киттеләр. Улар араһыпа шгдек, һораша башлайыҡ.

152

—    Иртәгә бында ураҙа ғәйете уҡыла, беҙҙе фронттаа шуға ебәрҙеләр,— тпҙар. Беҙ ҙә ҡалырға булдыҡ. Ауылдаштар юҡ, яҡташтар осранылар. Беҙ улар менән көн буйы «21» һуҡтыҡ. Индрил кәрт уйнарға бик оҫта икән, беҙҙең мепәп ултырғандарҙың барыһын да таҙартты. Кис менән бер офицер, бер дпиизия муллаһы, бер полк муллаһы килделәр. Уларҙа аҡса мул күренә. Индрил менән беҙ. икоү ҡатнаштыҡ. Башҡа иптәштәр йоттарға яттылар, N111.111 ныҙҙы. Банкылар һаман Индрил яғына күсә торҙолар. Уйынсылар араһында пң ҡомар менән уйнағаны дшшапои муллаһы Хәлимон инә. Ул кәрттәрҙе оләшкәндә, бөтә хис менән бирелеп, иләшкән ҡулға, һалынған кәрттәргә ҡарап ултыра, Үҙ алдына төшкән кәртте тиҙ гсиә алын ҡарап ҡун. Үҙе кәрт алганда ғасабилана, уны ҡарағанда, ллглп яңы кәртенәң мопәшон әкрен гепә сығара, шул паҡыт ун ы ң ҡулдары ҡалтырай, огөр очколар етмәһә, артыҡ бор кисереш менән:

—    'Гаш берҙе Һал! — ти. Уны һалғанда кәрткә йотлоғон ҡарап тора. Игәр ҙә очколнрм етһә, кәрттәрен ташлап, ауыҙын йомоп, бор аҙ түбән ҡарап тора ла шунан һуң айырым бер кисерешле тауыш менән:

—    Үҙоцә ал! — тн. Банкирҙец үҙенә алған кәрттәрен, әйелеп-әйелеп, яҡын килеп ҡарай. Әгәр ҙә үҙенең кәрттәре норсбор булһа, бик ауыр корһонә лә, ҡулында кәрттәрҙе әйләндереи тороп:

—    Артын киткән,— тип, башын болған ҡуя. Әгәр ҙә ҙурыраҡ банк отоп алһа, «очко!» тип бик әсе итеп ҡысҡырып ебәрә, кәрттәрен ырғыта һалын, айырым бер ҡомһоҙлоҡ менән аҡсаларҙы йәйелгән бармаҡтары менән баҫьтп, үҙенә тартып ала ла йомарлап тубыҡ аҫтына тыга. Уйна-гап саҡта, уның кәрттәрҙән, очколарҙап башҡа' бер уйы юҡ. Башҡалар һойләшолор, хәрәкәтләнәләр, ә ул, ғәҙәттә ултырған кеше кеүек, ултырған урынынан тондәр буйы ҡуҙғалмай ултыра, тик уның башы менән ҡулдары гына хәрәкәт итәләр. Уның ботә иғтибары кәрттә, очколар ҡарауҙа, аҡсаларҙы һанап һалыуҙа ғына.

Офицерҙең, ике мулланың аҡсалары беҙгә пнде. Хәлимов аҙаҡтан беләгендәге сәғәтен һалып уйнаны. Ул да Индрплгә күсте. Әгәр ҙә ҡояш сығып, ғәйот яҡынламаһа, Хәлимов көрт эргәһенән китергә түгел ине. Халыҡ ғәйеткә-ҡуҙғала башлағас, беҙ таралдыҡ, йоҡларға яттыҡ.

Байғужа мине, халыҡ ғәйеттән сыҡҡас, уятты;-

153-

—    Әйҙә, упда поляк мосолмандар].! һалдаттарға бүләк өләшәләр. Их, матур ҡыҙҙар, ҡатындар йыйылгапдар, өйҙә, мәхрүм ҡалма! — типө.

Беҙ Байгужа менән мәсет алдына, бүләк еләткән ергә киттек, мәсет алды йәрминкә тоҫөн алған. Халыҡ ҡайнай.

Мәсет ҡоймаһы буйынан урамға табан ҡатын-ҡыҙҙар теҙелгәндәр. Улар араһында гнмпазпя формаһында кейенгән ҡыҙҙар күп күренәләр. Уларҙың ҡулдарында коробкалар, тойөнсоктәр бар. Былар гимназияла һәм башҡа уҡыу йорттарында уҡыусы поляк мосолмандарының ҡыҙҙары. Чиновник формаһында кейенгән бер ҡарт өҫтәлдә ҡатын-ҡыҙҙар алып кплгән бүләкте ҡабул нтә. Икенсе яҡтан рәткә теҙелгән һалдаттарҙы бер офицер, сиратлап, шул өҫтәл эргәһенә үткәрә; һәр бер үткән һалдатҡа папирос, шырпы, печенье, ҡагыҙ, копверт, ҡәләм һәм ваҡ-төйәк нәмәләр бпреп, урам яғына сығарып торалар.

Башына эшләпә, өҫтөпә жоббэ һымаҡ кейем кейгән, түшенә ленталар менән миҙалдар таҡҡан ҙур мыйыҡлы, эйәк аҫтында ослайтып ҡалдырған һаҡаллы кеше, мәсеттән сығып, кырандасҡа ултырҙы. Шул уҡ ҡиәфәтле, ләкин хәрби кейемдә, бер полковник баяғы кеше менән ҡушлашып ултырып, ҡапҡа тобоидэго офицерҙәр мопөн иҫәнләштеләр ҙә киттеләр. Улар киткәс һалдаттар:

—    Эшләпәлеһе—мулла, тегеһе мосолман полковник,— тинеләр. Беҙ Байғужа менән бүләктәр алып сыҡҡанда, әлеге беҙҙең мепәп ҡояш сыҡҡансы кәрт уйпағап дивизия муллаһы Хәлимов беҙгә ҡаршы булды. Мине эргәһенә саҡырып алды:

—    Беҙҙе бер бай мосолман мәжлескә саҡырҙы. Унда бер нисэ офицер һәм беҙ генә булабыҙ, һип дә мәҙәни күренәһең, әйҙә киттек, ләкин иптәштәреңде эйәртмә! — тнпе. Байғужаға был уңайһыҙ булды. Ул ҡырга ҡарап, белмәмешкә һальппып, юткергән булды. Шул хәлдән ҡотолоу осон:

—    Мпп саҡырылмаған ҡунаҡ, барыу уңайһыҙ булыр. Унан һуң иптәштәр ҙә мине юғалтырҙар,— тинем. Байғужа Хәлимовҡа һүҙ бирмәне:

—    Беҙҙең халыҡ йоҡлай торғандыр әле. Беҙ ҡайтып, тамаҡҡа әҙерләгәнсә, барып кил, байрамдарын күр, ҡалай байрам итерҙәр икән,— тине. Байгужаның был һүҙе миңә приказ кеүек тойолдо. Хәлимовҡа:

—    Улай булгас, әйҙә киттек,— тинем. Байгужаға бүләктәрҙе бирҙем дә Хәлимовҡа эйәрҙем.

.154

Ҙур йорт. Тирә-ягы баҡса. Торло емеш атастары менән ҡапланган. Ҙур тәҙрәләргә ебәк шторҙар эленгән. Асыҡ тәҙрәнән пианино тауышы ишетелә. Тәҙрәләрҙән күренгән торло гөлдәр өйҙәге байрам рухын аңҡыталар. Был күренешкә Хәлимовтың күңеле нескәрҙе, бутай.

—    Ошондай мәхәлләлә мулла булып торһаң ппе! — тип, тирә ш ына ҡаранды. Ул арала шпек төбөндә ҙур мыйыҡлы, мөһабәт кеше боҙҙо руссалап ҡаршыланы;

—    Әйҙә, рәхим итегеҙ, ҡәҙерле алла ҡунаҡтары! — тине.

Беҙ .ппгәпдә, кисәге боҙҙең мспоп кәрт уйпагап офицер Әхмәтьянов, полк муллаһы Туйышев, тагы ла бер поручик һәм подпоручик бар ине. Улар эргәһендә байра.м кейемендә бер нисә ҡатын-ҡыҙ йорой. Беҙҙе көткәндәр, бугап, хужа ябылған өҫтәлде асты, ҡунаҡтарҙы урындарына тәҡдим итте. Хәлпмовты ултыргап урындан ғына. таныштырҙылар. Мипец турала:

—    Был тапьпп әфәнде түгел, үҙе таныштырһын инде, — тинеләр. Мпп, пн әйтергә белмәй, аптырап ҡалдым:

—    Фронттан ғәйеткә килеүсе бер һалдат,— тинем. Бөтә күҙҙәр миңә ҡаранылар. Сөшш минең өҫкә, кейемгә ■караганда, ябай һалдат түгел, Варшаванан алып сыҡҡан яҡшы итек, яҡшы диагональ салбар, бөхтә итен тегелгән гимнастерка, ул яҡшы офиңерский ҡайыт менән быуыл-ган, башта офиңерский фуражка, тик кокарда менән погон гына нбпй һалдаттыҡылар. Мин яңы кенәмдәрҙе байрам хормитолп сумканан ғына алып, кейенеп сыҡҡайным. Улар миңә айырым рәүештә килошеп торалар. Хәлимов ярты-йорто руссаһы менән;

—    Был әфәнде ябай һалдат түгел, берәй штабта хеҙмәт итә торган кешегә оҡшай,— тние. Миңә был урында алдашырға тура килде:

—    Дивизия штабында телефонист булып хеҙмәт итәм, — тин ебәрҙем. Ш уйың менән минең турала һүҙ бөттө. Алға килгән тәмле байрам аштарына һөжүм итә башланыҡ. Хужа ҡунаҡтарҙан ғәфү үтенде:

—    Дппп байрам хөрмәте осоп рух күтәрерлек эсемлектәр ҡуя алманым. Башҡа ваҡытта рәхим птеүегеҙҙс һорайым, офиңер әфәнделәр!

Мәжлестә бөтә һүҙ русса булды. Беҙ Хәлимовтар менән һүҙгә ҡатнашып китә алмайыҡ, алға ҡарап, ашау ягын ҡайырҙыҡ. Офицерҙар ханымдар, ҡыҙҙар менән шаулашып, көлөшөп һөйләштеләр.

155

Ниндәй уңай меиәпдер ҡорьәп тураһында һуҙ сыҡты. Уны теге поручик башланы, буғай. Хужа моиоштә, ос мойошло оҫтол оҫтопдә, ебәк эскәтер өҫтөндә, ятҡан хәтфә тышлы ҡөрьәнде өҫтәлгә килтереп һалды һәм уны тотор осон аҡ бирсәткәләр ҡуйҙы. Ҡапыл бирсәткә кейеп ҡөрьәнде асыусы булманы. Поручик һүҙен дауам итте:

—    һеҙҙә ҡөрьәнде мәҡамһыҙ, һөйләп кенә уҡыйҙар, беҙҙә торло мәҡамдәр менэп уҡыйҙар, скажем, беҙҙә һуңғы ваҡыттарҙа Мисыр, Мәҙинә мәҡамдары бар,— тине. Хужаның нсеме Мостафа пкәп. Ул Хәлимовтыц мәҡам менән ҡөрьән уҡыуын һораны, алдына аҡ бирсәткәләрҙе ҡуйҙы. Хәлпмовтың бармаҡтары бик йыуан һәм көкерерәк ип еләр. Ул, бапкынан аҡсаларҙы һыпырып алган кеүек, бирсәткәләрҙе һыпырып алды, кейергә маташты, уңып һулға, һулын уңга кейеп, аҙапланып ботто. Унан көлдөләр. Күрәһең, ул үҙ ғүмерендә ундай бирсәткәләрҙе кеймәгәндер, шулай ҙа ул һары ҡағыҙлы ҡөрьән Ситтәрен аҡтарып, бер аҙ күҙҙәрен югертте лә:

—    У нас ҡорьәп так читают, вот как читают! — тип күҙҙәрен йомдо. Тауышын ҡалтыратып, ниндәйҙер бер мәҡам менә п көнләп, оҙоп итеп һуҙып, йәшелле-күкле тауыштар менән уҡырға башланы. Һыпың уҡыуы бик күңелһеҙ ине. Тоғо ҡөрьән уҡыу менән маҡтанған поручик бер аҙ ҡыҙарҙы, коломһорән башын түбән баҫты. Биҙгәк тотҡай Кеше һымаҡ ҡалтырап, муйын тамырҙарын ҡалҡытып, бик югары тауыш менән ҡысҡырған Хәлнмов-ҡа теге ҡатын-ҡыҙҙар ғәжәпләнеп ҡаранылар. Ул бик оҙоп аятҡа тошто, һаман һуҙҙы, һаман уҡыны. Хужа өҫтәл башында күкрәгенә ҡулын ҡуйып тыңланы. Хәлимов уҡып боткәидә, уның маңлайыпап тирҙәр сыҡҡайны, ул керле ҡулъяулыгып кеҫәһенән сығарып биттәрен һөрттө. Шупан һуң ҡулъяулығына, бик оҙон итеп, танауын һемгереп алды. Хәлпмовтың был ҡыланыштары мәжлес осон бөтөнләй ят һом килешһеҙ ине. Ләкин Хәлимов үҙенең ул ҡыланышта р ыпың кнлешеү-килешмәүен аңламаны, үҙен та-гы ла пркеперәк хис итеп, үҙенә күрһәтелгән хөрмәт һәм иғтибарга мауығып, ул йомшаҡ урындыҡтың артыпа кирелә төшөп, бер кикереп алды. Поручик тагы уңайһыҙ хәлгә тотто, ҡолаҡтары ҡыҙарҙы, үҙепдәго уңайһыҙлыҡты ҡаплау осоп:

—    Был уҡылгап — Мисыр, Мәҙинә мәҡамы түгел, беҙҙә уны бик шәп уҡыусылар бар,— тине. Хужа ла өндәшмәне, башын һелкте, ҡалай ҙа һүҙҙе ҡөрьәндән башҡаға

156

—    Бында беҙҙең мосолмандарға гаилә мәсьәләһе ҡынын, бьгна балаларҙы үҫтерәһең, улар кеше булалар, үҡып ' ,п;1лаР’ егеттәребеҙ рус ҡыҙҙарына онлонолор, ҡыҙҙарыбыҙ рус офмңерҙәрепо сығалар. Ғаиләһе ҡалай төҙөлһә дәие шулай була, христиан диненә ислам динен алмашалар Ата әеә булған кешеләр яңғыҙҙары ҡорьәпдәре эргәһендә тороң ҡалалар. Бына һеҙ, офицер әфәнделәр, бында сакта боҙҙоң ҡыҙҙарға әйләнегеҙ, мосолома п лыҡты күрһәтегеҙ,— тнп һүҙен боторҙо. Өҫтәлдең бер яшпда ул-

оорорга тырыштылар. Лзкип һүҙҙәр тпз генә бәйләнеп нитмәнеләр.

Мппсң осон был мәжлес артыҡ күңелһеҙ булды. Иптәштәрем эргәһенә ҡайтҡы килде. Ләкин ҡалай китергә, шшдәй һылтау табырга — тул турала уйлай башланым Ьашҡа ҡунаҡтарҙың уйҙары юҡ. Мулла Хәлимов, тирлән, < гаҡай артынан стакан сәй асә. Туйышев, тығыҙланып ҡына, ондошмой пчш ҡатып-ҡыҙҙарга күҙ һалып ултыра Минең менән һөйләшеүсе кеше юҡ. Мин ботәһепә лә ҡарайым, битәһенә лә күҙ һалып ултырам. Бота ой ҡаласа нмиыштырылган, ботәһо ҡаласа кейенгән; ойҙа, кейемдә героф-гәҙәттөрендө беҙҙәге мосол о ма н билдәләре юҡ. Тик моиоштө, иконалар урынындл, торгап ҡорьоп генә улар-!|,гң мосолман булыуҙарыи күрһәтә. Ҡөрьәндәре лә беҙҙә-

коүек кәштәлә түгел, ебәк эскәтер оҫтондә тора, уны • шреотко менән генә асып ҡарайҙар. Уҡыусылары бармы — уныһы ла боҙғо ҡарцңгм.

Ьеҙҙе саҡырған хужа Мостафа Ҡарашайскпй үҙе ҡалала, банкыла хеҙмәт что икән. һуңға табан ул үҙенең хеҙмәттәре менән таныштырҙы, шунан һуң гаилә мәсьәләһенә тошон китте. Бында инде ул үҙенең хаҡ мосолманлығын аса башланы:

| ырған ҡыҙҙар шарҡылдап колон ебәрҙеләр, ҡайһылары палып, баштарын баҫтылар. Башҡалар колоштолор, Мос-| 'Фа һаратапекий, һүҙепоң етдилеген юғалтмаҫ осон:

—    Ьер ҙә көлко түгел, мин ысыплац әйтәм,— тип "Фнцергэ ҡараны. Уның һүҙенә бер кем дә яуап ҡайтарманы Уның һүҙен ҡеүәтләү ҡыҙҙар алдында уңайһыҙ ине, Хәлимов түҙмәне, эскән стаканын өҫтәлгә ҡуйып-

—    Мостафа әфәнде дөроҫ әйтә, мосолман ҡызпары М.пас, мосолман егеттәрспә сығырға тейештәр. Бына беҙҙең ппндәи матур, мәҙәни егеттәребеҙ бар. Әйҙә шул а п га (имләнек. Мнн никах уҡырға әҙер. Әллә хәҙер үк’ уҡыйыммы. — тил, үҙепә айырым тауыш мепәц тыжылдап кө-

157

лә башланы. Хәлимов русса ватын һоиләһэ лә, һүҙҙең топ мәғәнәһен аңланылар. Бото мәжлес шаулап көлө башланы. Ҡайһы бер ҡыҙҙар көлоп, түҙә алмайынса, күрше бүлмәгә сыгьга киттеләр, хужаға ҡыҙҙарҙың сыгыуҙары

—    Был ниндәй балалыҡ тағы? — тип, күтәренке, хатим тауыш мопән ҡысҡырҙы. Ҡыҙҙар, күрәһең, атаһынан ҡурҡалар, тиҙ генә күҙҙәрен түбән баҫып сыҡтылар.

—    Ғәфү итегеҙ! Беҙ былай гына сыҡҡанлыҡ,— тинеләр. Урындарына килеп ултырҙылар. Өҫтәлдәгеләр күптән ашамайҙар, тик Хәлимов ҡына, яңғыҙы и^елеп, үҙ -нең ойөндәге кеүек, тирләп-бешеп сәи эсә ине. *ЬЛаиөт, ул да әсеүҙән туҡтаны, өҫтәлдән тора оашлапылар. лужа на пирос тоҡандырҙы, шуны котоп торған кеҮеһ’ ^™“Р за дивандарға ултырып, тарта башланылар. Ьылар ара Һында ... яңы тапыш булгяс, сотк.рэк сыгьга УЛТЫГҪЫЫ. Ҡарашайскийҙец бер ҡыҙы миңә килеп ҡулын һуҙҙьк

—    Марьям! — тине, мин үҙемде тәҡдим итә алманым, яртылаш торон күрештем дә яңынан диванға ултырҙым, ул Да минең эргәмә ултырҙы: - һеҙгә скучно оуғав^ Бая нан бирле ҡарап ултырам, һойләшмоиһвгеҙ, инк , р ултыраһығыҙ!- тине. Котәлмегән бил моиәсәбәтко мин аптырап, ҡаушап ҡалдым. Уға ҡаршы ни әйтергә я> таба алмай торҙом. Уға тура ҡарамай ™на:

—    Мин бында яңы кеше, яңы тапыш,— тинем. Мөрйәм

күтәрелеп китте, йөҙҙәренә кисереш сығарҙы:

_ Зачсм! Зачем!.. Разве шулай уйларға яран? Быпда гы әфәнделәр беҙгә барыһы ла яцы таныштар. Даваите, улай күңелһеҙ булмағыҙ! Боғоп байрам мөнәсәбәте менән беҙҙә 'йәшт.р^сң' врчере бул. һс,₅ец уяд. йгяыуиш^; беҙ настоятельпо һорайбыҙ. Быпда кавалер, иа®аРН0’ ? генә булырға тейеш, ҡалғандары өйләнгән кешеләр, р, тпн уйлайым,— тпне. Мин ҡыҙарҙым, һүҙһеҙ ҡалдым. Шу

—    Ваҡыт булһа, китмәһәк, бәлки килербеҙ,—тинем. Минен был һүҙем тағы ла Мәрйәмде ғәжәпкә ҡалдырҙы:

—    Ботәгеҙ ҙэ дүрт копгә отпуск алып килгәнһегеҙ, буғай, атайым шулай тине. Беҙ ботә тапыгатарыбщға лн шулай хәбәр иттек,— тип, миңә урындығын яҡыныраҡ ҡуйҙы. Мәрйәмдең кавалер тигән һүҙе һәм бик «ҡын килеп ултырыуы минең йөрәкте тулҡынландырҙы, ысынла та, быпда килгән кешеләр араһында пц нәшо мин X мов менән Туйышев утыҙ йәш тирәләрендәге запас һал-

158

даттар, поручик, үҙенең кеҫәһенән алып, ҡатыны һәм балаларының һүрәттәрен күрһәтте. Прапорщик Әхмэтьянов йәш булһа ла, ҡарт сырайлы күренә. Уның бпсәле булыуы бш; момкин. Ә мнн саҡ егерме йәшкә сыҡҡан бала сырай-лы кеше. Улар мине һис шикһеҙ кавалер тип белгәндәр. Мин мәсьәләне аңлап алдым.

Угор ҙа момкиплок тапһам, килергә тырышырмын, тип бик нескә һәм мәҙәни кешеләрсә яуап бирҙем. Мәрйен миңә артыҡ \ 1ЛӘПНЧ1 китте. Ул, күптәнге таныш кеүек, минең менеп һөйләшергә башланы:

— Кәлин, һеҙҙең .........{штирегоҙ уңайһыҙҙыр, шуға

күрә китергә уйлай торганһыгмҙҙмр? Әйҙе, беҙгә рәхим итеы'ҙ1 Беҙҙең фатир |ур, айырым бүлмәләр бар. Теләһәгеҙ, беседкала йоҡларға мимкип. Унда һауа бик яҡшы бу-

III. Кеҙҙең иптәш ҡыҙҙарыбыҙ ҙа килә, күңелле булыр.

Минең күңел бо|н'о ш, иптәштәрем иҫкә тешә башланы. Ҡалай тыма булһа ла миңә ҡайтырға кәрэк. Пәлки, улар китергә йыйына торғандарҙыр, мине, юғалды, оҙаҡ йөрөй, тип һүгә торғандарҙыр. 0 бында мине тиҙ гепә ебәрергә иҫәптәре юҡ. Мәсьәлә һаман да тәрәнәйә, тармаҡлана. Во-чоргә барыу, квартираға күсеү тәҡдимдәре яһала, мин, шуларҙы унлап, папирос артынан папиросты өҙлокһөҙ тартам. Арҡалар тирләне. Ҡолаҡ артынан да тир сыҡҡан кеүек тойола, ләкин, уны һортоү осон мппең кеҫәлә ҡулъяулыҡ юҡ. Ҡул менән һыпырһаң, уңайһыҙ. Алдымда артыҡ мәҙәни ҡыҙ ултыра. Ул йоҡа ебәк күлдәктән, аягыпда ебәк ойоҡ, аҡ нәфис туфли. Состор иң матур прическа менән эшләнгән. I уштә алтын брошка, бармаҡтарҙа бриль-иптлы йоҙоктәр, ҡулда ебәк ҡулъяулыҡ мопэн веер; ул Һәр ваҡыт шуның менән битен елләтеп ултыра. Еләҫләткән саҡта унан иң яҡшы хушбуй еҫтәре тарала, йәйеләләр. Ауыҙында ике алтын тош тә күренә. Шуның оҫтәүенә уның кәүҙә теҙолошө артыҡ нескә һәм килешле. Кескәй гепә түңәрәк йөҙҙәр, ҙур ҡара күҙҙәр, оҙон керпектәр, һыҙылып торған матур ҡара ҡаштар менән биҙәлгәндәр. Ҡылыс тапау, кескәй ауыҙ, ҡыҙыл сәскә кеүек ҡыҙыл ирендәр, элма кеүек ҡыҙыл биттәр Мәрйәмде артыҡ дәрәжәлә ма-т>р күрһәтәләр. Уларҙың ысынлығына күңел ышанмай, художниктэрҙең картиналары иҫкә төшәләр, мин упың йөҙөнә бер писә тапҡыр һыпырылып ҡараным. Ләкин күҙ-ҙәрҙө тиҙерәк алдым. Ә Мәрйәм минең әргәгә һәр ваҡыт н к ын килеп, һыйынып, күҙҙәргә тура ҡарап һөйләй. Мин ул ваҡытта күҙҙәрҙең ҡабаҡтарын төшөрөп, алдыма ҡарап

159

ултырам. Фроптта йөрөп, тупаҫланып, ярылып, ҡаралып боткон ҡулдарымды кеҫәгә тығырға, тәмәке тартҡанда уға тотопо бармаһын һылтауы мепәп диван ситенә, ҡырға ҡуйып торгаи булам.

Мөрйәм мнңә һаман яҡыная, һаман үҙләшә. Үҙенең гимназия бөтөрөн, меднцнпа факультетенец осонсо кур- ■ сында уҡыуын, балалар ауырыуы белгеслегенә әҙерләне- Ч үеп, һеңлеһе Сараның киләһе йылға гимназия бөторәсә-ген, хатта үҙенец егерме ике йәшкә сығыуын да һөйләне. Атаһының да ҡаты характереп, бик ҡаты мосолман булыуын, балаларына ла мосолман тәрбиәһе бирергә тыры- | шыуын асып һалды, һәр ваҡыт беҙҙең һөйләшеүгә ҡыҙы- ; ғып, беҙгә күҙ һалып ултырған Хәлимов миңә хәлфәләрсә ' бер нисә тапҡыр күҙен ҡыҫып алды. Күҙҙәрен майланды- 1 рып, ҡулдарын ыуып, айырым бер шөһүәтпәрәшлек менән I йылмайҙы.

Ә минең күңелем тынысһыҙ, мппең күңелем иптәш- \ тәрҙә ине. Мәрйәм мппең турала бер нәмә лә һорашмай.

Ул һорашһа ла, мин үҙемде бик эре тоторға, тауыштарҙы тапауҙан сығарып һөйләргә, мәҙәни кеше күренергә тырыштым. Ситтән һәр ваҡыт беҙгә күҙ һалып ултырған 1 әсәһе беҙҙең аргогә килде, минең мепоп күроште, минең эргәгә дииаига ултырҙы:

—    Мәрйәм, һеҙ был әфәнде мепәп бик килешеп киттегеҙ, буғай, һеҙҙең һүҙҙәр бик күңелле баралар. Ҡайҙа уңайһыҙламаһам, мнңә лә ултырырға рөхсәт итегеҙ! — тине. Миңә ҡарап йылмайҙы.

—    Пожалуйста, пожалуйста! — тип мин бер аҙ ситкәрәк тайҙым. Ул:

—    Ултырығыҙ, ултырығыҙ! — тип, бик йомшаҡ ҡына беләгемдән тотто, Мәрйәм әсәһенең был һүҙенә шатланды. '1 Балалар кеүек матур күҙҙәрен эйләндереп, әсәһенең ҡу- 1 лыпап тотоп:

—    Рәхмәт, мам! Беҙ бында бик күңелле итеп һөйләшеп ултырабыҙ. Беҙҙең әңгәмә бик нрпятпый. Мин әло әфәндегә богош-ө всчергә килергә тәҡдим яһаным. Фатпр- I гә уңайһыҙ булһа, үҙебеҙҙәп бүлмә тәҡдпм пттсм,— тине. Әсәһе, норәгеоә ҡулын ҡуйып:

—    Рәхим итһен! Ул турала һүҙ булырға момкпп түгел. Я Байрамды шундай дриятнын компания менән үткәреү бо- I тәбеҙгә лә күңелле булыр,— тпп, минең арҡанан һыйпаны. 1

Әсәһенең был һүҙе мпнең күңелде тағы ла нығыраҡ , борсопо. Мнпдә тиҙерәк китеү өсөд шул тиклем кослө тө- I

160

ләк тыуҙы, өгор по момкпп булһа, ҡош булып осоп китер ипем. Ҡайтҡас, иптәшторомдо үбер инем. Шул тойғо менән түбәләргә, асыҡ тәҙрәләргә ҡаран ҡуйҙым.

Хужабыҙ Мостафа публиканың тын булыуын һораны:

—    Ҡунаҡтарҙы гел һүҙ менән һыйламағыҙ. Мәрйәмдең пнашшо уммауин һораныҡ, әфәнделәр,— тине. Кемдәрҙер ҡул саптылар Мәрнәм еңел ғено тороп, пианино нрғпһено барҙы, апккуш торған килеш ноталар аҡтарырға тотондо Үл кипше, минең әрсәлә һауа иркенәйеп ҡалған кеүек булды. Иркен итен һулыш алдым. Шунан һуң уға ситтән иркенләп каран башлайым. Ул, ысынлап та. ғәжәп иратылгнн бер һын. Уның килмәгән һис бер оро юҡ. Гүйә, ҡарар осон ғспә яратылған бер күбәләк. Ул осоп ҡына норорғә 1е1Н'1И. Хәҙер Мәрйәмдең мнноң мснои һойләше-ү*ч1, бот н иоршен миңә к* ми һалыуын һис аңламаным. Ул н индән ҙер бер нотаны таби алманы, әсәһе, ғәфү һорап, минең эргәнән китте Мнп тағы ла иркенәйҙем. Шул моменттан фп1|1Ә |;и1ып урындан торған булдым. Тәҙрәнән тышҡа карайым. Гытка карагас, тағы ла йорәгем әсенеп кптте. Һоран нитергә бер ғено лә һылтау табын булмай, ни әйтһәм да, > найһыҙ сығыр төҫ Л о күренә. Шунан һуң Хәлимов эргәһенә барып ултырҙым. Барып ултырыу менән ул минең бойорғо тортто. Ауыҙын мппең ҡолаҡҡа ҡунып, бытылдай башланы:

—    Ну, егет, фәрештоно ауланың бит! Ул Һинең менән с и хырлап,ш, һин уны ҡулдан ыскындырма! Күрәһең бит, игәһе ш кәлам йорон? Глмәһә, бүлмә тәҡдим итәләр, һинең урыныңда мин булһам, ошо урынымдан ҡуҙғалмаҫ инем, шул фәрештә әрғоһондо ҡалыр ипем.

Хөлимовтың был һүҙҙәре минең ҡолаҡты ярып инделәр. Асыу килде, ахырында уның эргәһенән ситкәрәк киттем. Ул:

—    Ниңә ҡурҡаһың? Былар беҙҙеңсә аңламайҙар бит!—

ти.

161

М әрйәм пианино уйнарға тотондо. Атаһы¹ ноталарын асып тороу өсон ярҙамға килде. Ботә халыҡ пианино моңо аҫтына күмелде. Ул ниндәйҙер күңелдәрҙе ашҡындырыр-лыҡ моңло һәм дәртле бер кой VIIнарға башланы. Ул пианино алдында күбәләк кеүек һелкенә, тирбәлә, уның нескә, нәфис бармаҡтары клавиатура оҫтөндә аҡ ебәк кеүек бәүеләләр, тулҡынланалар, гүйә, ул моңдар ул баҫҡан телдәрҙән сыҡмай. Мәрйәмдең үҙенән, упың бармаҡтары аша яңғырап торалар.

С Заки 114

Ул бер нисә кяй уйнаны. Бото халыҡ айырым тыныслыҡ һәм кисереш менән тыңланы. Ул уйнап туҡтағас, бөтәһе лә Мәрйәмдең музыкаһып маҡтанылар. Атаһы айырым бер ғорурлыҡ менән:

—    Беҙҙең Мәрнәм йәштән музыкаға һәләтле булды. Упы музыкаға ойрәткәц кешеләр, Мәрйәмдән ҙур композитор сығыр, тигәйнеләр. Ләкпп мнп музыка юлы менән ебәрмәнем. Шулай ҙа музыканан етерлек тиклем мәғлүмәт алдырырға тырыштым. Хәҙер ҙә упы консерваторияға һорайҙар. Ул турала ҡарар иткәнебеҙ юҡ әле. һуңғы курсы ҡалды, уҡын бөтһөн ппде, тибеҙ,— тип, Мәрйәмдең айырым сифаттарын беҙгә һөйләп бирҙе.

Шунан һуң поручик хужанан китергә рохсәт һораны. Хужа рохсәт бирмәҫ борон мин күтәрелеп торҙом. Мәрһәм, күбәләк кеүек осоп, минең эргәгә килеп етте:

—    һеҙ ҡайҙа ашығаһығыҙ? Ултырығыҙ әле! Атай, ни эшләп һпи ҡунаҡтарға рөхсәт бирәһең? Ҡалһындар!

Поручик һылтауҙар күрһәтте. Тағы киләсәген белдерҙе. Мостафа, барыбыҙға ла ҡарап:

—    Әфәнделәр! Еөтәгеҙ ҙә киске сәғәт 8-ҙә миңә ужин-гә рәхим итегеҙ. Минең башҡа ҡунаҡтарым да була. Ул мәжлестә инде әҙерәк булыр, күңелле булыр. Ҡыҙҙар вечер ҙә ойошторалар, буғай, теләгән кешеләр шунда ҡатнашырҙар,— тине.

Ботәбеҙ ҙә килергә тип вәғәҙә биреп, иҫәнләштек. Тышҡа сыҡтыҡ. Мәрйәм беҙҙең арттан сыҡты. Минең ҡулдан килеп тотто:

—    Мнн һеҙҙе үҙем айырым саҡырам. Килмәй ҡалмағыҙ. Мин көтәм! Юғиһә үпкәләрмен!— тин урамға сыҡты. Мин баш һелкеп кенә ризалыҡ белдергән булдым. Минең күңел иптәштәр эргәһенә осорға тора ине. Беҙ урамдан атлағанда, ул һаман ҡапҡа төбөндә ҡалды. Мнн кәүҙәне төҙ тоторға, аяҡтарҙы офицерҙәр кеүек оҙөп баҫырға тырыштым. Хәлимов һаман теге ҡыҙ менән минең турала һойлоште. һөйләгәндә һэр ваҡыт әсен тотоп килде. Тыҡрыҡҡа ҡайырылғас, мин тегеләр менән иҫәнләштем дә бөтә кос менән пптәштәр эргәһенә югерҙем. Мин үҙемде ғәйепле һанап югерәм, үҙемде ҡалайтып аҡлау тураһында уйлан югерәм...

Мин ҡайтҡанда иптәштәр тын ғына ултыралар ине. Новиков менән Индрил бик күңелһеҙ күренәләр. Миңә өндәшмәнеләр.

Байғужа:

162

— Һиле котток, ҡайтманың. һиңә ашарға*ҡалдырҙыҡ,— тин котелоктарҙы аҡтара башланы. Минең күңелгә шик тошто. Новиков эргәһен» килдем:

—    Мин оҙаҡлап киттем. Әллә миңә асыуландығыҙмы? Китергә булһа, ойҙ», китәбеҙ! ■— тинем. Новиков әкрен гсно:

—    Юн, асыуланманыҡ. Г.ына Индрил менән әҙерәк талашын. үпкәләшен алдыҡ әле,— тине. Индрил бик күтәренке тауыш менән:

Новиков Ппнолеон булырға уйлай. Мнп әйтәм, була алмаҫһың, тимен. Бына шул турала килешә алманыҡ, тин йорой башланы. Новиков көлөмһөрәне:

—    Чудак, һин үҙ күңелеңдәген һөйләмә! Ярар, мпп башҡа һинең менән һүҙ көрәштермәйем инде. Бына Булат ҡайтты, ул үҙ фекерен һойләр,— тине. Байғужа ми-пвң а на котелок менән картуф һәм сусҡа итенән беше-релган .им ҡуйҙы. Мин ашарға башланым. Бик тәмле тойолдо. Г»ч ендә сәй алдында ашаған тәмле нәмәләр менән тамак Iуймаған, күрәһең, аппетит тағы ла нығыраҡ асылды Минең барған мәжлес тураһында, минең күргәндәр тураһында һорашҡан кеше юҡ. Иптәштәрҙең беренсе тапҡыр шундай тоҫтә ултырыуҙары миңә уңайһыҙ булды. Ундай ваҡытта ул ҡыҙыҡтарҙы һойләү урынһыҙ ине.

һуңға табан миңә мәсьәләне астылар, һүҙ беҙҙең алғы яҙмыш тураһында барған. Шул мәсьәләлә Новиков менән Индрил дең фекерҙәре айырылышҡан, ҡапма-ҡаршы булғандар. Индрил мәсьәләне былай ҡуйған:

Былай бидлоһеҙ бор маҡсат менән йороү туйҙырҙы инде, йә полкка ҡайтырға кэрәк, нә һалдат формаһын таш-, лап, бөтөнләй йәшеренергә көрәк, иҙәп аҫтына китергә кэрәк!

Э Новиков ике юлдың береһен дә ҡабул птмәгөн. Ул үҙ планын тәҡдим иткән:

—    һалдаттар араһында һуғышҡа ҡаршы фекер тыуҙырырға кәрәк. Беҙҙең кеүек ҡасып йорогәп һалдаттзрҙы ойошторорға кәрәк. Шунан һуң бер урында һуғышҡа ҡаршы восстание күтәрергә кәрәк. Был восстаниегә фронт буйындағы бото крәҫтиәндәр ҡушыласаҡтар. Ул хәрәкәттең киңәйеп китеүе бик момкпн. Унан һуң һуғышҡа ла сик ҡуйылыр.

С*

Икеһенең дә фекере тормошҡа үткәреү өсөн ауыр. Новиков фекере артыҡ киң майҙанды әсенә ала. Уны беҙ башҡара алабыҙмы, юҡмы? Ул турала уйлау бик ҡыйын.

163

Мин пке фекерҙең уртаһында ҡалдым. Буранбай менән Байгужа минән башҡа үҙ тарафтарынан бер фекер ҙә әйтә алмайҙар, бер фекергә лә ҡушыла алмайҙар. Буранбай әйтә:

—    Новиков артыҡ ебәрелә. Ул беҙҙең ҡулдан киләме ни? Әйҙә йорогән тиклем йөрөйөк. Хәҙергә йөроргә була бит әле. Ҡаптырһалар, тағы ла ябып тоторҙар .ҙа тағы ла фронтҡа ебәрерҙәр. Бәлки, уғаса миринье лә булыр әле,— ти. Байғужа ла шул фекерҙә. Хәҙер инде ос төрлө фекер тыуҙы. Шуларҙан уҙып, мил тағы үҙемә бер айырым фекер тыуҙыра алмайым. Быларҙың барыһы ла беҙҙең бөтә һуғыш буйына кисергән ауырлыҡтарҙан, эҙләнеүҙәрҙән тыуған фекерҙәр. Хәҙер шуларҙан иң уңайлыһын, ҡулдан килә торғанын һайларға кәрәк. Беҙҙең хәҙерге шартта артыҡ пландарҙы үтәү момкин түгел. Әгәр ҙә шундай берәй восстание ҡалҡһа, беҙгә ҡушылып китергә момкин.

Ысьгплап та, ошо сәғәттә беҙҙең алда ауыр бурыс тора. Б алга н йөрөп ятабыҙ. Ьаман шулай билдәһеҙ маҡсат менән йөрөргә уйлайбыҙ. Был урында Индрил хаҡлы. Ләкин шул хәлдән ҡалай сығырға, упың өсөн ниндәй юл тоторға? — Бына шул турала уйланырға кәрәк. Бөгөнгө хәл шуны талап нтә. Әлбиттә, Новиков тунап сығып, мәсьәләне киңәйтеп ебәргән. Уны бит газеталарҙа уҡығанда, уйлағанда гына еңел, эшләүе ауыр. Әгәр халыҡ стихиялы рәүештә ҡуҙғалып китһә, шул ваҡытта улар араһына инеп, улар араһында ҡотҡо йороторгә, юлдар күрһәтергә беҙҙең ҡулдан килер ине.

Беҙ. аҙағында, шундай фекергә килдек:

—    Йөрөүҙе шулай дауам иттерергә, Украппа ягыпа фронтҡа китергә. Уның өсөн, беҙҙең дивизия шул яҡҡа оҙатылған тип, тимер юлдан файҙалапырға.

Беренсенән, унда Австрия армияһы һуғыша, бындағыға ҡарағанда унда фронт йомшаҡ, тиҙәр. Икенсенән, ул яҡта дозертирҙәр күп, тиҙәр. Тимер юл һирәк, ҡалалар һирәк, унда йороүе уңайлыраҡ, тиҙәр. Беҙ планды шулай ҡорҙоҡ. Бөтә иптәштәр шул фекергә ҡушылдылар. Индрил мепәл Новиков ҡул бирештеләр. Бөтәбеҙ ҙә шатландыҡ. Шул уңай менән Индрил:

—    Мипдө отҡан аҡса күп. Хәҙер лавкаға барам. Ниндәй яҡшы пәмә осрай, шуларҙы алам. Байғужа, бына һиңә аҡса, һин богон ос тауыҡ, сусҡа майы һәм картуф тап, был ауыл бай, байрам ваҡыты. Барыһын да табып була,—

164

'НИ Нийгужага нисалар сыгарып бирҙе, үҙе кейенеп, киплә • йыйынды:    „ „

|Ьм иң мосолман иптәштәрҙең оаирамдарын итәбеҙ,

нрпне гаң ионои юл га I

N | ||.111,Н1 китта. Поникоитыц йоҙо асылды. Лшн. мо-

....... файҙаланын,    мәжлестә булгаи хәлдәрҙе һойлэ-

Ш.....<ыҙыкһынмп, айырым пгтпбар менән тың-

МАН М

I ...... М......ма н нар шулай торалармы? — тип, ми-

,,,, ТНШН111НН1И һора\ оорн Мин ун 1.1 I.инандырҙым. • л „ниI II 0,11111.1 |ң а М И' нмибарса алып, нугай, күңелде табыр* а уйлаНЫ!

|(һ Га,, Һиңо 1и|| асыуланманың. I пи һип оулма-«II, Га ра тайһыҙ Лу |Ды Пеҙ Индрил менән талашын •    1,111,    м1.1р һу > >ор әйтештек. Хат та иоҙрекка ¹ та

1,1111 щ И......., Пийгужн манам Пурапбий бер фокер-

, „ |,| | , 1,1)1 IмаЙ 11>|< 1*1,11Н1 һнн Т11и'гг |;ис, мәсьәлә тиҙ хәл

.......    \    ,    ,    һин буш Ип,р ип таш тар күнһоләр, иечергә

' ар \|||Н \ аIМ ри III ТИНР 11(111111*011 бы Л Һүҙҙәрен ЙорО-I ипои а н нуҢ( (Дин ,Йт то. ПаЙгужп ла был фекергә ҡушылды

|ң.,р иечергн барһаң, мии һиңә бик шәп погон ои-й1ц I нфмрҙары еҙҙән койолпав,—тип, сыгарып бирҙе.

Мин уны ин ын карагас:

Офиңсргп нишаның, тинеләр.

. I I ||Н11...... он ы ну | фен ебәр 10

I.., а .а ............ а,г......ында унаш шап булыр- Ис

маһам. бир туйышсы ашан •иайг, Кетаң юл оҙон, һалдат 1„|рһагыни а ра р ул,

11нIаш,,*р риаа булгаг., иртәге кштдоң маҡсаты ла

.......    ..... мии Мариамт биргән ИӘГӘҘӘНО ТЫНЫС күЦСЛ

• , . ,...... шаргә    әҙерләнә    башланым.

,    ш    I 1й ка м ен ин Индрил олло ни тиклем аҙыҡ

I, ^ ц 1,11111 ы ла р .......ин,.ш \ \ л,а 'катын поляк каты

мы ИИо Ул боҙҙоң ашты үҙе әҙерләргә булды. Индрил

МИҢе мат 1,отапа '11НТГН куЙҘЫ!

У н>1 ,с ,,,.ң оҙорл ш ен ашты ашамайынса оер ҡайҙа

...... ю1,|    1И1Ш. Л ш алдынан әҙерәк эсемлек таптылар.

.................... ........ш тәмле булды. Хужаларҙы

,м ......... н    ы    н Кайеф кутаролде, ой эсен байрам тәуо алды.

11о ,|.,* I ,,т, о,маңинһына тотондо. Г.әғәт киске һигеҙгә , н, о м \ * а,н п ы ң ей асен дыу килтерҙек.

165

Мпп, ысын кавалер булып, всчсрго киттем. Ботә иптәш» торем шаулашып мин килә торгац ойгә тиклем оҙаттылар. Индрил яҡты лампа янған тәҙрәгә ҡарағас:

— Бында аристократия!—тип ҡысҡырын ебәрҙе, Новиков уның ауыҙын баҫты. Беҙ ботэбеҙ ҙә шаҡтай уҡ ҡыҙып алғайныҡ. Мине оҙаттылар, мпп бик баҙыҡ аҙымдар мепәп өйгә индем. Бөтә ҡунаҡтар йыйылғандар. Бик күп ят кешеләр бар. Катын-ҡыҙҙар күп. Мәрйэм мине ҡаршы алды. Ҡыҙыулыҡ мепән уның ҡулын ҡаты ҡыҫып күреш-тем, үҙем дә уңайһыҙландым, Мэрйәм ҡунаҡтарға:

^ Был әфәнде фронттан байрамға килгән, беҙҙең ҡунаҡ була,— тип мине таныштырҙы. Шулап һуң мине икенсе залға алып китте. Унда әллә ни тиклем ҡыҙҙар, егеттәр йыйылғандар. Араларында бер нисә ғәскәри кеше, офицер һәм прапорщик Әхмәтьяпов та бар. Унда тапса бара.

Ипеү мепән Мәрйэм мине үҙе менән танцевать итергә һораны. Мин үҙ ғүмеремдә танцевать иткәнем юҡ һәм танса мәжлесенә ҡатнашҡаным юҡ. Ҡаушап ҡалдым, ни 1 әйтергә белмәнем.

Ғәфү итегеҙ, мин, һуңға ҡалам тип, ҡыҙыу килдем.

Әҙ генә хәл йыйырға рохсәт итегеҙ!—тинем. Мәрйэм ҡарышманы. Ул ниндәйҙер бер бик йәш егет менән танцевать птә башланы. Мин яңғыҙым тапса ҡараған ҡарсыҡтар. балалар араһында ултырам. Миңә ҡыйын һәм оят булды. Әгәр ҙә всчерҙең былай булырын белһәм, бер аяҡ атламаған булыр инем, тпп эстән баш вата башланым, «белмәйем» тиһәң — ярамай, бында тапса белмәгән кеше килмәй, «кәйефем юҡ» тиһәң — тағы ла килешмәй. Ниһайәт, башҡа бер хәйлә килде: «Аяғымдап ныҡ ранеп булғайным. Ул төҙәлеп етмәгән, доктарҙар бейергә ҡушмайҙар». «Э Һуң йороргә писек ҡушалар?» тпп, һорау бнреү-ҙәре бпк мөмкин. Шулай ҙа һуңғы фекерҙә ҡалам. Танса туҡталды. Бейеүселәр еләҫ алып, ҡултыҡлашып, залда һөйләшеп йорон башланылар. Танса ботөү менән, Мәрйэм, күбәләк кеүек осоп, минең эргәгә килеп етте. Ул хәҙер бөтөнләй оашҡа торло кейенгән. Кондөҙгө аҡ кейемдәрен ташлап, хәҙер алһыу тоҫкэ төрөнгән. Түштәрендә, сәстәрендә ҡыйбатлы таштар ялтырайҙар, уның матурлығың тағы ла арттыралар, әкиәттәрҙә һойләнә торған ен батшаның ҡыҙҙарын күҙ алдына килтерәләр. Ул килеп ултырғас та, мин теге һүҙемде әйтергә уңай момент эҙләй башланым. ^ п да минең мепәп бейеү теләге ҙур, ул тәүҙә тәҡ-

166

¹1пм ити ид;> үк уны әйтеп һалды, әҙ-мәҙ һөйләшкәс тә, Мәрйәм:

һеҙ хәл йыйғанһығыҙҙыр инде, шулай бит?—тине. Мин, бпк әрнеүле тауыш менән:

Тансаға бпк ҡыҙыгып ултырам да, момкнн түгел |<и I .III¹! — тинем. Уның күҙҙәре ҙурайҙы. Минең ике беләк шн тотто.

Күкрәген ҡалҡытып һулыш алды.

Йә, нисек мөмкин түгел? Әллә кәйефегеҙ юҡмы?

Кәйеф ничего, бына мпнең аяҡ менән эш насар бит.

Ляҡ менән?!.

Танеп булғапым. Шунда һөйәк араһында снаряд иI" ыҡтары тороп ҡалғандар, ҡатыраҡ баҫһаң, шулар яфа-,чи и ш р, ауырталар.

Мәрйәм ҡулдары менән башын баҫты:

- (шаряд ярсыҡтары ҡалган, тиһсгеҙ? Ай-ай, бпк ауыр Сң мандыр бит һеҙгә!.. Бының ауырлығын күҙ алдыма килтереү ҡурҡыныс. Юҡ, юҡ, улан булғас, һеҙгә бейергә бо-

........ ярамай. Ғәфү итегеҙ. Мин һеҙҙең был хәлегеҙҙө

• м .......... гофү птегеҙ!

Шундп уҡ тороп публикаға ҡысҡырҙы:

Был әфәндене мин тансаға тәҡдим иткәйнем. Аягы иримий икән. Мин белмәнем, зппһар гәфү птегеҙ!

Миңә бик күп күҙҙәр ҡараны. Мин шундайыраҡ төҫ күрһәтергә тырыштым, шул ваҡыт уң аяҡты бик әкрен 11ЧИ1 алга Һуҙып ҡуйған булдым.

Мәрйәм тағы минең аргого килеп ултырҙы. Тағы уҙе-нәң мң1 ыриуыҡл1.1 һүҙҙәрен 'гуго башланы. Хәҙер мин уны I |.1и|,к күңел менән тыңлай инем. Сопки хәҙер иптәштәр | \ раһында күңел тыныс, тансанан да еңел ҡотолдом. Шул урында мин ҡуҙғалмайынса ултырырға хаҡлымын.

Танса ааҡытында Мәрйәм бер кем менән дө танцевать

......... Һир наҡыт нианино уйнаны. Танса туҡталған на-

......,    мимең эргәгә килде. Тагы ла яңғырауыҡлы һүҙҙәрен түк к¹ Тансаны бөтонләй туҡтаттылар. Төрлө уйын-иарги керештеләр. Мип уларҙың ботәһенә лә ҡатнаштым. Пи П111 К1,1н һәр кемгә бор пәма һөйләргә ҡуштылар. Телә-һә ниндәй телдә һойлоргә. йырларға, декламация уҡырға, и Ке һ и) I ҺиӘ 1Әр|Ә, уҙ тормошонан бер эпизод һойләргә

МИМИИН.

Мимең ГШ11ПӘ1 тағы ла бор ауыр мәсьәлә тыуҙы. Үҙ-ара ҺиН э 1И11 к п н ңә р^сәны әарарһыҙ һөйләһәм дә. ундай нуб-а и на алдында скпыҙ мөмкин түгел. Башҡортса һойлә-

167

һәң, көлөрҙәр. Аҙагында бер башҡорт койон йырларға булдым. Эстон генә трло көйҙәрҙе иҫкә тошорә башланым. Ауылда саҡта яҡшы йырлай торғайным. Хәҙер икенсе йыл инде фронтта йырлау өсон ауыҙ ҙа күтәргәнем юҡ.

Берәм-берәм һөйләнеләр, йырланылар, нолдолэр.

Миңә сират килеп етте. Ҡарышманым.

—    Мин һеҙгә берегеҙ ҙә ишетмәгән башҡорт йырын йырлайым,— тинем. Мәрйәм башлап ҡул сапты, уныц артынан башҡалар ҡул саптылар. Ҡаушауымдан тирлән киттем. Тпрләгәс, тамаҡ йомшарып киткәпдәй булды. Бик оҙон итеп торло боролмалар менән «Буранбай»ҙы йырларға тотондом. Тауыш шыма сыҡты. Шул уңайға күңел нескәреп китте. Ниңәлер йөрәк таша башланы. Мин тауышты күтәргәндән күтәрҙем, моңландырҙым. Көйҙөң аҙағын үҙемдән өҫтәп, моңло тауыштар һуҙып ботор-ҙөм.

«Буранбай» бөтәһенә лә бик ныҡ тәьҫир итте, буғай, оҙаҡ ҡул саптылар. Тағы йырлауымды һорай башланылар. Мәрйәм, килеп, минең ике ҡулымды алып бик пыҡ ҡыҫты. Миңә тура ҡарап:

—    Мин башҡорт йырып беренсо ишетәм. Миңә артыҡ дәрәжәлә тәьҫир итте. Упда әллә ниткән тәрон, кеше аңлап бөтөрмәй торған бер моң ишетелә. Мин музыканы бпк яҡшы аңлайым, һеҙҙең йырығыҙҙы ла аңланым, Ләкин минең өсөн бөтөнләй яды көй. Зинһар, таты бер йырлағыҙ.

Мпп ялындырманым. Рух күтәрелде. Тағы ла йырлағы килде. Үҙебеҙҙең богонгө яҙмышты уйлап, Новиковтар менән барасаҡ билдәһеҙ ауыр көндәрҙе нҫкә тошороп, күңел нескәрҙе, бындағы халыҡ, ниңәлер, ваҡ, түбәп тойолдо. Минең шул тулҡынлы йөрәгемде Мәрйәм гепә аңлай, шуның осоп мпп уға ғына йырларға тейешмен, тип хис иттем, шул ташҡынлы хис аҫтында мин тағы ла «Буранбай»ҙы башланым. Мин был юлы үҙемде Мәрйәмдәр өйөндә түгел, ҡайҙалыр киң яланда, һис бер кеше булмаған ерҙә тнп белдем. Үҙем белмәгән, ҡайҙалыр йәшеренеп ятҡан көслө тауыштар сыҡҡанда, яңаҡ һөйәктәрем зыңгырҙапылар, аяҡ табалдарына, йылы Һыу ҡойған кеүек, йылы югерҙе. Ярһып, алгаҫып киттем. Йыр менән бергә күңел илай башланы, һуңғы йырымды айырым бер тулҡын менән, йөрәктең ҡайҙалыр алтаҫып татыуы мопәп, күңелдең илауы менән бөтөрҙөм.

Публика был юлы ҡул сапмапы, бөтәһе ло баштарын түбән һалғайнылар. Теге залдан сьтгып, ишек төбөнә йы-

168

«км Iиш купактарҙы күрҙем. Улар за тып пне. Мәрйәм иш һының алдына югереп барҙы:

Папа, ой, он — ғәжәп йырлай. Артыҡ моңло, артыҡ йөрәккә тәьҫир итә.— Шунан һуң ишек⁻төбөндә ҡул саптылар. Бындағылар ҙа уларға ҡушылдылар. Мин китергә, урыныма ултырырға булдым. Ҡапыл гыпа китеп булмай. Т.щдәр, тартып ҡуйған ҡылдар кеүек, шулай йырлаған урынында ҡатып ҡалғандар. Йарәк ҡабарынған, әйтәһе һү ҙ ш әйтеп булмай. Мин ауа-түнә урыныма барып ултырҙым. Тағы ла Мәрйөм килеп етте.

һеҙгә бпк ауыр булманымы? Тирләгәвһегеҙ,— тип, минең биткә ҡулъяулығын елләтте. Мипән һуң йырлаусы «ул маны. Мостафа килеп, минең ҡулды ҡыҫты:

—    һеҙҙә бик һирәк осрай торғап моңло тауыш бар н |.әи, Һеҙ йырлай⁻башлағас, беҙ теге залда тын булып ҡалдыҡ, Һеҙ әйтәбеҙ: нппдәй тауыш? Кем йырлай? Кем йыры? Ү ҙем килеп ҡараным. Икенсе йырлағанда бөтә ҡунаҡтарҙы алып сыҡтым.

Мин «рәхмәт» тиеүҙән башҡа бер һүҙ ҙа әйтә алманым. Миңә өлкән ҡунаҡтар яғына сығыуға тәҡдим булды. Мәрһәм ҡапыл гыпа ебәрмәне, мине үҙе менән бер бүлмәгә алын инде. Йылы һыу менән йыуындырҙы. Ниндәйҙер һыу бирҙе. Битте одеколон мепән сылатты. Шунан һ\ң шуида диванға ултырып хәл йыйырға ҡушты. Үҙе сығып китте.

Мин йыр менән иҫергәнмен. Минең баиг хәҙер бер пэ-мә ,чә уйламай. Гүйә, дыңғырлауыҡлы арбала оҙаҡ юлдан си пәң юлсы кеуекмен. Хәҙер мине йырларға ҡушһалар, ауыҙ асырға ла мөмкин түгел. Баяғы йырҙар, гүйә, шаулап үтеп киткән йәшенле, дауыллы ямғыр кеүек үтеп киттеләр. Ямғыр һуңындағы тын һауа кеүек, хәҙер минең баш |ми күңел буш, йорәк талғын гына тибә. Мин бүлмәлә н ш 1,111.1 м байтаҡ ултырҙым. Ниңәлер, вечер залында шау-шыу п.шды. Бер аҙҙан Мәрйәм инде:

-    Мин бөтәһен дә оҙаттым. Хәҙер инде һеҙҙе ҡунаҡтар бүлмәһенә алып инәм. Әсәнем һеҙҙе бик дыҡ һораны. Һеҙҙең кәйефегеҙ лисек? — тип, мппең эргәгә килеп ултырҙы. Йәш ваҡытымда ла, фронтта ла һпс бер йылмайыу 1111м нркәләү күрмәгән күңел йомшарып китте. Үҙемдә бн 1.1 кеүек Һиҙҙем. Шул урында ултырғы, бик оҙаҡ ултырғы килде. Шул минут мппең йөрәк тағы ла тулҡынланды, ҢәГи'р1ншгән балалар кеүек, эскә йыйылған бөтә ауыр ■I өйөңдәрҙе сиске, нөгәремдең бөтә киңлеген асып, Мәрһәм ғә бөтәһен дә, бөтәһен дә теҙеп, һөйләп бпрге кллде.

Ләкин Мәрйәм уга ирек бирмоне. Ул уҙ йорәгеп мицә һөйләргә башланы:

—    Мин бөгөн шундай настроениелә, миндә ул үҙ ғүмеремдә булғаны юҡ. Мин һеҙҙең йырығыҙҙа ниндәйҙер бер айырым кешелек зарын, шуның менән бергә һугьпн дәһшәтен кисерҙем. Мин хәҙер уны тасуир итә алмайым. Шуларҙы музыкаға һалғы, музыкала уйнағы килә. Мип шуларҙың бөтәһен дә өйрәнер инем. Ләкин һеҙ китәһегеҙ, һеҙ киткәс, ул йырҙы, ул моңдо мин шул тиклем һағынырмын, хәҙер үк мип уны һиҙәм!

Мәрйәмдең был һүҙҙәренә яуап биреүҙән мип ғажиз инем. Мәрйәм миндәге ул асыҡлыҡты үҙе ҡапланы. Минән адресемде ҡалдырыуҙы һораны. Минең тарафтан уға бер торло лә адрес биреү мөмкин түгел ине. Сөнки беҙ бөгөн бында, иртәгә тегендә.

'— Беҙ бынан күсәбеҙ. Беҙҙең частең ҡайҙа барыуы мәғлүм түгел, һеҙ үҙ адресегеҙҙе бирегеҙ. Билдәле ергә урынлашыу менән, һеҙгә, һис кисекмәй, хат яҙыр^ һүҙ бирәм.

Мәрйәм минең бөтә һүҙгә ышанды. Ул урынынан етеҙ I гепә ҡуҙғалды ла оҫтөл тартмаһынан матур тышлы бер кеҫә дәфтәре алды. Бик ашыгын, ғасаби рәүештә яҙа башланы. Шунан һуң теге дәфтәрҙе түш кеҫәһенә тыҡты:

—    Был дәфтәр һеҙгә иҫтәлек булыр. Шунда адресемде яҙҙым. Хәҙергә уҡымағыҙ. Беҙҙән киткәс, юлда ғына уҡырһығыҙ. Шулаймы?

Әлбиттә, мпн дәфтәргә ҡағылманым. Ул арала Мәрйәмдең әсәһе инде:

—    Унда ужингә көтәбеҙ. Мәрйәм, ҡунағыңды алып сыҡ,— тине, туҡталып торманы, ишектән сығып китте.

Беҙ ҡунаҡтар эргәһенә ипгәпдэ, шаулы һүҙҙәр бара, улар шаҡтай ҡыҙып алғайнылар, бәхәс һуғыш тураһында бара ине. Беҙҙең хужа Мостафа, ҡыҙып-ҡыҙып, йөрәгенән һөйләй:

—    Беҙ хурлыҡлы рәүештә еңелеп ҡалырға тейеш түгел. Шундай ваҡытта дошман менән солох тураһында һөйләшеү дипломатия донъяһында күтәрә алмаҫлыҡ оят булыр. Әгәр беҙ был фронтта еңелгәнбеҙ пкән, беҙҙең союзниктар көслөләр. Улар ярҙамға килергә тейештәр, һәр хәлдә беҙ пемецтәрҙө баштарын күтәрә алмаҫлыҡ дәрәжәлә еңергә, иҙергә тейешбеҙ. Был беҙҙең хәлебеҙҙәп килә.

170

Уға ҡаршы түрҙә ' ултыргап таҙа, йыуан ҡорһаҡлы, илтыр башлы берәү, күҙендәге неиснеһен төҙәтеп, һалҡын ...... мснәи генә;

Мин һеҙҙе бик яҡшы аңлайым. Хатта һеҙҙең фекерҙе уртаҡлашам. Ләкин был — мәсьәләнең бер нғы гы-и.| Һына икенсе яғып оноторға ярамай. Хәҙер беҙ металлургия әлкәһендә бик ҙур кризис кисерәбеҙ. Металһыҙ ҡорал эшләп булмай, һуғыш көткән мөтдәттән оҙаҡҡа Һурылды. Запас бөттө. Үҙебеҙҙә металлургия сонәғәте ¹ йомшаҡ. Ул эске кәрәк өсөн, бигерәғеп һуғыш кәрәге өсөн б\ нан продукцияны бирә алмай. Хәҙерге ваҡытта ситтән

■    тарыу заемға бәйләнгән. Былай ҙа һуғыш бурысы миллиард менән иҫәпләнә. Һуғыш ваҡытындағы договорҙарҙың битәһе лә кабалага бәйләнгән була. һуғыш һуңында \ т боҙғо яҡгпы һөҙөмтә бирмәҫ. Унан һуң шуны ойоторға ярамай: халыҡ араһында һуғышҡа ҡаршы рух үҫә. Эшсе-аар араһында революцион хәрәкәт көсәйә. Әгәр ҙә беҙ һуғышты һуҙһаҡ, бына шул яҡтан да сәлби һөҙөмтә килеп < ып.|уы бин мөмкин. 11 уғыш шундай нәмә ул: тактик һәм

■    грптнғик яҡтан да тиҙ эшлөнерго, уның уңышлы яғы ла,

>. I ■ 1.11 н Һ п ■ н гы ла бик тиҙ хәл ителергә тейеш. Хәҙерге заман шуны талан птә.    *

I Һ.1.1 кеше тигеҙ, һалҡын тауыш менән, йөҙөнә һис бер юран ниҫереш сығармайынса 1юйлоне. һүҙенең аҙағында ти 1шг Гм»р ү.<14»р«>111 яһаманы. Уны бөтәһе ле тын тыңланы мр Һон,(.ы (м> 11ең менән мәжлестә булған поручик бик ауыр нпрһипон;

Да, ауыр хәл игелә юрған мәсьәлә!..— тип ҡуйҙы. I.......... |цр ,1а ул гурала һүҙ алманылар. Мәжлестә ауыр

|роон|н п.1\ч.1 Һы ырҙың һугыш гураһылда барған *•••» н 1111ч н нең, о.ю| м| ч I гн1, ;юм асык Һәм аңлайышлы ине, мен иорыми.м н л\ыр хәл 1110111 торған мәсьәлә» ти-

нн| Һүҙенә \ 1е»1р,о| Һ...... I . ннрерғә башланым. Новяков-

.....    •• ........ р,.р 11<11Һ 1.111 м Һуғышҡа ҡаршы фекерҙе кө-

■    әни ...... 'р    о.,    Һ\1ып|11 каршы восстание яһарға кәрәк,

• а ||>|......... ы    ю    п    1.1    ■    1.1    ь|1ә. нәпдөрҙе тартырға кәрәк»,—

ып .н ||н керен ш.1 шрҙың . ауы,р хәл ителә торған мәьәлә»-','Р' |ш О.011.Ш ӘН.1Н ьиттем. Һында был мәжлес халҡы <|мо.ереш-ң килен тукталши ере менән Новиковтың ҺуҘЬШ тый ни ы,.ш фекере шул тиклем логик яҡтап бәйләнәләр ян, ғүйн, 11(0011(011 ошо мәжлестә Һөйләгән ораторҙың 00-

¹ С н ц а г о т — промышленность.

171

гөн һөйләгән һүҙен ишеткән дә шуны үҙ файҙаһына бороп ебәргән. Башта Новиков күтәргән мәсьәлә минең осон хәл ителмәй торған утопик мәсьәлә лпе. Был мәжлестә ул минең осон асыҡ хәл ителде. Ьуғыш һуҙылған тәҡдирҙә, уның һуңғы оратор һойләгән һөҙөмтә менән ботөсәгенә асыҡ фекер тыуҙы, һугышта күргән бөтә ауырлыҡтарға, трагедияларға, шул арҡала беҙҙә тыуған фекерҙәргә, беҙҙең эҙләнеүҙәргә минең осон ошо мәжлестә йомғаҡ яһалды. Шул ыппут миндә ошонда ишеткән, үҙемдә тыуған фекерҙәрҙе, тиҙерәк ҡайтып, Новнковҡа һөйләргә теләк тыуҙы.

Башта, тәү күргәндә, бындағы кешеләр бик олквн, аҡыллы, культуралы булып күренгәйнеләр. Мин уларҙың бөйөклөктәре алдында ҡаушап ҡалғайным. Мин үҙемде бында ултырырға лайыҡ кеше түгел, гәйет айҡанлы аңлашылмау арҡаһында гына килеп эләккән бер кеше, тип һанағайным. Быларҙың һуғыш тураһындағы фекерҙәрен тыңлағас, улар минең алдымда ваҡ һәм ярҙамһыҙ кешеләр кеүек булып ҡалдылар. Мин үҙемде шупдай кеше итеп һиҙҙем. Үҙебеҙҙең писә көндәр буйы фронттан ҡасып, ауылдарҙа, урмандарҙа ҡасып, йәшеренеп йороүобеҙҙе, һуғыш арҡаһында килеп сыҡҡан законлы бер аҙым, ул аҙымда бер беҙ генэ түгел, беҙҙең ишеләрҙең күплегенә, меңләгән армия икәнлегенә төшөндөм.

Ханымдар тарафынан тәҡдим булды:

—    һуғыш тураһында һөйләмәҫкә, ҡатындар ҙа ҡатнаша торған башҡа турала һөйләшергә.

Был тәҡдим мәжлесте күтәреп ебәрҙе. Гүйә, аҙашҡай кешенең юлы һәләкәтле бейек ярға килеп туҡталғас, ҡайҙа барырга белмәй аптырап торғанда:

—    Алда юл юҡ. һәләк булырһың, артыңа ҡайырыл! — тигән тәҡдим һуңында, артҡа әйләпгәпе өсөн ҡыуанған юлсы кеүек, бер яһалма тауыш күтәрҙеләр. Ҙур өмөт бәйләнгән уңышһыҙ юл һуңындағы көсһөҙ һылтау кеүек, ҙур өмөт бәйләнгән һуғыш тураһындағы хәл ителмәй ҡал-ган фекер был теманың ханымдарға күңелһеҙ булыу һылтауы менән ҡапланды.

Ужин алдынан яңынан эсемлектәр килде. Тост артынан тост күтәрҙеләр. Асыҡ ҡалған фекерҙәрҙе эсемлек менән күмделәр.

Төнгө сәгәт бер ипе. Ҡунаҡтар тарала башланылар. Мин хужалар менән иҫәнләшеп китергә йыйынғанда, Мәр-йәм кнлде. Мине бер мөйөшкә алып:

>72

—    һеҙгә ҡайтырға алыҫ булһа, беҙҙә ҡунығыҙ, хәҙер урын әҙерләтәбеҙ,— тине. Мпп был тәҡдимгә күнмәнем, һылтау таптым.

—    Ул ваҡыт иртәгә әавтракка килегеҙ!—тине. Улар-

,и,1ң завтрагы ваҡытында беҙ инде әллә ҡайҙа, юлда була-* | к кешеләр. Мии уныһын Мәрйэмдәп йәшермәнем:

■— Һеҙ богәп таңдан китәбеҙ. Завтрак ваҡытында беҙ

Iда булырбыҙ индо. Беләһегеҙ бит, беҙ хәрби кешеләр,— тинем. Минең был һүҙемә М әрйәм туңып ҡалды. Күҙҙәрен ' ' р нөктәгә терәп ҡарап ҡалды.

—    Улап булғас, улай булғас... пи эшләйбеҙ инде?..

—    Ш улай, хәҙергә хуш булаһығыҙ! Хөрмәтегеҙгә рәхмәт! Байрам күңелле булды,— тинем. Ул мнпец һуңғы һүҙемде хәрәкәтһеҙ тыңланы. Шул ваҡыт ул ниндәйҙер эске тонго менән минең ҡулдарҙы ҡаты итеп ҡыҫып торҙо. Ике арала һүҙ оҙолдо. Шунан һуң Мәрйәм, ҡапыл һиҫкәнеп, күтәрелеп китте:

- Богон минең һеҙҙе ебәргем килмәй, һис ебәргем килмәй. Шәр мөмкин булһа, богон генә ҡалығыҙ! Бөгөн

Г011Ә|

—    Ғәфу итегеҙ! Мөмкин түгел!

—    Аһ. мин ҡалай бәхетһеҙмен! Мин һеҙҙе байрам бөткәнсе торор тип уйлағайным...

Тагы ниҙер әйтергә уйланы. Әйтә алманы. Башын түбән баҫты. Мин кптеүемде иҫкәртеү осон:

—    Шулай, хәҙергә хуш булын тороғоҙ, Мәрйәм туташ! Бәлки, юл тура килһә, тагы ла килеп сығырбыҙ, кем белә? Лдросегсҙ буйынса мин һәр ваҡыт хат яҙып торормон,— тинем. Мәрйәм, тауышын үҙгәртеп, ярым илаган, ҡалтыраған тауыш менән:

—    һеҙ тағы һуғышҡа иптәһегеҙме?

—    Билдәле, шулай инде.

—    Аһ!.. Ниндәй ҡурҡыныс! Һеҙ һуғышҡа бармағыҙ! Үлерһегеҙ, һеҙ, ҡалай ҙа булһа, һуғышҡа инмәҫкә тырышығыҙ!

Мин уға яуап ҡайтарманым. Ҡунаҡтар китеп бөткәйнеләр. Мпп дә ҡәтғи рәүештә китергә булдым. Ҡул бирҙем. Ул да ҡулын бирҙе. Шул көйөнсә беҙ парадныйға сыҡтыҡ. Мин тагы ла иҫәнләштем. Тағы яңынан ҡул биреп. Мин баҫҡыстан төшкәс, ул, ншектәп тороп:

—    Булат әфәнде, һеҙ хат яҙығыҙ! Мин көтөрмөн,— ише. Ул баҫҡыс тобөпдә ҡалды. Мин аҙымдарҙы ашыҡтырҙым. Мин юл буйынса Мәрйәм тураһында уйлап ҡайт-

173

тым. Яңы танышҡан, белмәгон бер кешегә уның шул әҙ ваҡыт эсендә үҙләшеүенә, бөтә йөрәген асыуына,^ иҫәнләшкәндә һ уты ш ауырлығын уртаҡлашыуына һис бер мәғәнә бирә алманым. Ләкин ул яҡын, үҙенең эске тонғоһо менән яҡын бер кеше булып ҡалды.

ЕГЕРМЕ БЕРЕНСЕ БҮЛЕК

Ун биш кон инде беҙ тимер юлда сәйәхәт итәбеҙ. По-ездап поезға ултырабыҙ, һаман алга алгап юлды дауам иттерәбеҙ. Беҙ поездың береһен дә һанлап тормайбыҙ. Почто-вой булһа ла, санитарный булһа ла ярай, тик беҙгә эләгеү генә шарт. Шулай уҡ вагондарҙы ла һайлап тороу юҡ. Әгәр ҙә пассажирский вагондар тура килмәһә^ күмер вагондарында йәки площадкаларҙа, йәки бөтөнләй асыҡ вагондарҙа барабыҙ. Беҙҙең өшөгән саҡтар ҙа оулды. Иптәштәрҙең поездан тороп ҡалған саҡтары ла булды. Бар-ган саҡта разъездарҙа ла төшөрөн ҡалдырғыланылар. ! п-мер юл буйлап, берәр, икешәр станция йәйәү барған саҡтарыбыҙ ҙа булды.

Ул ҡыйынлыҡтарҙың береһе лә беҙҙе туҡтатманылар. Беҙ һаман юлыбыҙҙы, барыуыбыҙҙы белдек. Битәштәребеҙҙең береһе ҡалһа, беҙ алты станцияларҙың береһендә төшөп, көтөп алдыҡ. Сөнки беҙ алдан уҡ шулай һөйләшкәнбеҙ, һүҙ беркеткәнбеҙ. Шуның өсөн дә ҡалгап иптәш беҙҙе алғы станцияларҙың береһепдә тыныс күңел менән табып ала һәм табыуына ышана ала.

Беҙ юлда Индрил менән шундай хәлгә күберәк осраныҡ. Индрил—бик теремек, һәр нәмәне алдап күрә торған кеше. Ләкин уның бер йомшаҡлығы бар. Ул, шаулап янған утты, урғылып аҡҡан һыуҙы ҡарарға яратҡан кеүек, паровоздарҙың көслө хәрәкәттәрен, йөрөштәрен ҡарап ултырырға ярата. Шуларҙың көстәре менән сихырлана. Станцияларҙа оҙаҡ поезд көткән ваҡыттар оулһа, ул маневр яһап йөрөгән паровоздарҙы сәғәттәрсә ҡарап ултыра, ҡайһы ваҡыттарҙа күмәк поездарҙың ҡайнаған ерен күрер өсөн деполарға кптеп юғала. Беҙ, уны юғалтһаҡ, шул тирәләрҙән табып алабыҙ.

—    Пи ҡарап ҡаттың? Ойҙә китәбеҙ!— тиһәң, ул, һаман да алдында йорон ятҡан паровозға ҡарап:

—    Яратам да һуң ошоларҙы! Уларҙа сикһеҙ көс ҡайнай, ни тиклем вагондарҙы, ауыр йөктәрҙе бер тапҡыр этәргәндә хәрәкәткә килтерә. Мин уларҙың ут менән, көслө

нар менән һулыш алыуҙарын яратам Кеше м..'шиҙеләрҙе барлыҡҡа килтерә оит1 — тип фәлсәфә V кирга тотона. Ул паровоздарҙың көсөн айырым бер дәрт :,'„™ тасуир итергә, шуг, фәисафи теҫ «ирергә Шунан һуң ул тағы ла тәрәнерәк, тағы ла ҡатмарлыра

фәлсәфәләргә инеп китә:

- Әҙәм аҡылы баш әйләнгес техникаларҙы тыуҙыра.

Ләкин шул техникаларҙың күбеһе кешенең үҙен ' итеүгә китә. Уйлап ҡараһаң, кеше үҙенең аҡылы менән I мүҙырған техника менән файҙа итә. Бына беҙ ™™ыҡ меиән күпме оҙон юлдарҙы ҡыҫҡарттыҡ. Ьүпме ауырлыҡ-тарҙы еңеләйттек. Ул шуның өсөн уйланып сығарыл д„ Икенсе яғы менән беҙгә улар зарар һәм үлем килтерә-,;,р Бына ошо гигант техника - поездар кешеләрҙе һә-л,А итеү өсон фронтҡа мылтыҡтар,    СНЛрЯ^

НУЫР туптар, бомбалар, газдар ташыйҙар. Шул уҡ кеше һәләк итә торған ҡоралдарҙы кеше аҡылы У^ап сы ар ған, кеше шуны ҡулы менән эшләп сығара, үҙ ҡулы менән вагондарға тейәй, үҙ ҡулы мепән шуларҙы а’Ү?у „ менән үҙ кешеләрен ҡыра, һәләк итә. Бына ШУ“Р?“ >“ таһаң кешенең үҙ ҡулы менән тыуҙырған үҙ трагедияһы „у,.л«ы„«.<иле„ баҫа. Бына быпыЪын. кешелең етмәй инде. Бына был урында кеше ахмаҡ, кеше ҡыҙғаныс. үҙе тыуҙырған бөйөк техникаға үҙе хужа була белмәй,’ уны үҙ файҙаһына егә белмәй. Төрән мәсьәлә ҡайҙа

птп бит үл!

Индрилдең был фәлсәфәһенән Новиков тәүҙә көлә:

— һин, ғөмүмән, ут, һыу көстәрен яратаһың. Паровоздарҙы маҡтайһың. Шулар тураһында үҙең ^ ФӘЛСӘФ» һатаһың. Ә үҙеңдә һинең көс юҡ. Бына һип шундай аҡыл уйлап тап. Шул кешеләрҙе һәләк итә торған техникаларҙың береһе лә эшләмәһендәр. Ул ваҡытта мин һине ҡулым ».н,о %□» сейоп бнротнриеп. Э Ьжж шуларҙы ».™ш-|„.щ, яратаһың, үҙең шул кестәрҙен ';УГ;“" '"ПЙ '

Һин үҙең дә ахмаҡ, үҙең дә ҡыҙғаныс. Ъ цаиһыҙ булһа , " кәндә?ҙ5н миҫал алайым. Әғәр ҙә һинең кәңәшең буиын-са теге ауылдан уҡ юл алһаҡ, беҙ күптән ук окопта булыр инек. Йәки таралып, ҡуян кеүек ҡурҡып өпҙәр^еҙҙә пә-кп урмандарҙа ятҡан булыр инек. Бына беҙ бөгөн бында килеп сыҡтыҡ, һин маҡтаған техниканы үҙ фаиҙаоыҙға ектек. Был үҙе бер ирлек, әгәр ҙә һәр кешегә шул техни паны кеше файҙаһына егеү аңы тыуһа ине, был һУ™ш та тыумаған булыр ино. Кеше аҡылы тыуҙырған техниканан

175

Г) й р торком халыҡ файҙалана. Ә иң күн өлөшө унан зарар, һәләкәт күрә. Күпселек шуны аңламай, сопки улар ҡара наҙандар. Бына шуларға шупы аңлатырға кәрәк. Әгәр шуны бөтә крәҫтиән аңлаһа ине, бер балаһын да һуғышҡа бирмәҫ ипс. Улар аңлайҙар ҙа, лэкпп ҡара аң гына етмәй, уның блтә серен, нескәлеген, эштең ҡайҙа барыуын аңлатырға кәрәк. Әгәр улар шуны аңлаһалар, һуғышҡа ҡаршы бер шырпы тоҡаныу менән, пожарға өйләндерәсәктәр. Унан һуң фронтта кеше һәләк итә торған бер техникаң да эшләмәҫ. Бына һнп шул аҡылды уйлап сығар!..

Берәй вагонда ултырып, тыныс барған саҡтарҙа беҙ шундай әңгәмәләргә керешәбеҙ. Быларҙың күбеһе Индрил-дән сыга. Уның .паровоз ҡарап, посздан тороп ҡалыуы-нан килеп сыга. Иидрпл үҙенең поездан торон ҡалыу ғәйебен, йомшаҡлығын шундай фәлсәфәләр менән ҡаи-ларга тырыша. Шул арҡала оҙон һүҙҙәр, әңгәмәләр китә. Ул кодкө менән башлапғап һүҙҙәрҙең аҙағы һуғышҡа килеп терәлә, һуғышты ҡалай ботороу, шуға ҡаршы ниндәй юлдар табыу тураһында баш ватыу менән бөтә. Күп ва-ҡыгта кеше аҡылына һыймаған фантазияларға, утопияларға инеп китәбеҙ. Кеше күҙенә күренмәй торғап ғәскәр төҙөп, бөтә батшаларҙы, мнггпстрҙорҙе үлтороү. һуғыш ҡоралдары яһаған бото заводтарҙы емереү, бото һуғыш пароходтарын диңгеҙҙәргә батырыу хыялдары менән янабыҙ. Был хыялға ботә иптәштәр ҡатнашалар. Байғужа үҙ планын ҡуя:

— Әгәр ҙә мин күҙгә күренмәй торған һалдат булһам, иң тәүҙә батшаның йоҡлаған һарайына инер ннем. Уның танауына сиртөп уятыр пием. Ул тпрә-ягына ҡараһа, мпне күрмәҫ, ине. Әгәр ҡурҡып торон йөрөй башлаһа, осаһына бпк ҡаты тнбер инем. Әгәр ҙә йығылып китһә, яңынан торғоҙоп, яңынан тибер ннем. Әгәр ҡысҡырһа, ауыҙына ҙур колбаса тығыр инем. Шунан әйтер инем: «Ә беҙҙе немецтарҙан туҡматып, һиңә бында ҡаран ятыу рәхәт булғандыр. Йә, үҙецо туҡмалыу рәхәтме?» Шунан һуң мин уны ҡырҡ төрлө рәүештә язалап, йәшерен ғәскәрҙәрҙең туп төбөнә алып барып, элек бер тапҡыр шартлатып, йөрәген алып, шунан һуң ғына үлтерер инем.

Байғужаның хыялынан көлә башлайҙар. Сөнки ул уны ысын кеүек итен, тоҫонэ кисерештәр сығарып, ҡулдарын болғап, һәр һүҙ араһы һайын бер һүгенеп, йөрәгенән һөйләй. Ҡайһы ваҡыт ш ашта п күтәрелеп китә. Шунан һуң тәрән һулыш алын;

176

—    Их, шул нәмәләрҙе уйлап сығарыусы кеше булһа ине! — тип, башын түбәы һалып уйға бата. Байғужаның был ҡиәфәтенә ҡаран;

—    Әллә шул турала уйлай ҙа башланыңмы? — тип ко-лоша башлайбыҙ.

Шулай шаулашып килеү менән оҙон юлдың ауырлығы һиҙелмәне. Боҙ инде Проскуров тигән ҙур станцияла ҡалырға булдыҡ. Бында ҙур пересыльный пункт бар. Казармалар күп. Бөтә көн көнбайыш фронтҡа килгән һалдаттар, дезертпрҙәр, ранен булып ауырып терелгәндәр ошо пункт арҡыры үтәләр. Быпда явиться булалар, бында кейемдәр бирәләр, ашаталар, эсерәләр, шунда йыйылған Һалдаттарҙан запас батальондар төҙөп, фронттарға оҙатып торалар. Бында һәр көн меңдәрсә һалдат килә, меңдәрсә оҙатылып торалар. Шулар араһында буталып, һәр көн фамилияһын алыштырып, кейем алып, уны һатып, алама кейемдәр менән кәсеп иткән, йышылып, шымарып бөткән доэертирҙәр, шпаналар күп, бсҙ ҙэ шулар араһына инеп киттек. Боҙ, үҙебеҙсә, шулар араһында һуғышҡа ҡаршы ҡотҡо таратыу, шуларҙы ойоштороп, кослө бер отряд тө-ҙоү, шул юл .менән иң ҙур пересыльный нугштта восстание яһау плапы менән ҡалдыҡ. Беҙ ҙә бер ыисә тапҡыр яҙылдыҡ, бер нпсә тапҡыр кейем һаттыҡ. Алама кейемдәр ме-пән тағы ла казармаларга килеп, икенсе фамилия аҫтында яҙылдыҡ. Шул уҡ ваҡытта боҙ һалдаттар араһында һуғышҡа ҡаршы ҡотҡо таратыу эшен дө алып барҙыҡ. Ләкин эш сыҡмай. Яңы килгән һалдаттарҙы бер-ике тәүлектән ары тотмайҙар. Кейем бирәләр ҙә батальон төҙөйҙәр ҙә оҙаталар, ә унда буталган теге шпаналарҙы ойоштороу мөмкин түгел. Улар һүҙҙе тыңлайҙар, яҡшы табалар, эшкә килә башлаһаң:

—    Ни өсөн миңә ҡан ҡойорға? Беҙ фронтта ла күп кан ҡойҙоҡ. Мин ҡан ҡоймаҫ осон шулай итен йөрөймөн дә. Бөгөн быпда эш боҙола икән, иртәгә икенсе ергә китәм. Боҙ юлын беләбеҙ инде. Миңә беҙгә кеше өсөн ҡап ҡойорға? 'Кан ҡойорға кәрәк булһа, ана фронтҡа барығыҙ! — тин һүгенергә тотоналар. Улар шул шпана юлында боҙолғандар, уларҙы ипкә килтереү һис мөмкин түгел, һуңға табан улар үҙебеҙгә бәйләнә башланылар. Саҡ тотоп бирмәнеләр.

Шпаналарҙың алған ғәскәри кейемдәрен ала торған, үткәрә торған урындар бар. Беҙ ҙа шпаналар менән шунда булдыҡ. Ғәскәри кенемдәрҙе өҫтән һалып һаттыҡ, Ул үҙе

177

бер спекулянттар ойошмаһы. Ул үҙе бер системага әүерелгән. Ул ойошмала һәр төрло профессия кешеһе бар. һәр торлө предприятиеләре бар. Бер группаһы йәшерен рәүештә һалдат кейемдәрен һатып ала, бер группаһы кейемдәрен һатҡан һалдаттарға ваҡытлы кейенеү осон толчоктан иҫке шинелдәр, салбар, гимнастеркалар, фуражка, бүректәр, алама итек баштары, алама ботинка, ооыоткалар, ҡаныштар йыйып килтерәләр. Бер группаһы һалдат кейемдәрен торлө төҫкә буяй, үҙгәртә, уның өсөн айырым буяу мастерскойҙары бар. Бер группаһы шул буялган һалдат кейемдәренән крәҫтиәндәргә һатыр өсөн төрлө кейемдәр тегәләр. Бер группаһы шул кейәмдәрҙе төрлө магазпп-дәрҙә һаталар. Уларҙы һалдат кейеменәп эшләнгән тип берәү ҙә әйтмәҫ һәм әйтергә лә мөмкин түгел. Шул ун ваҡытта кейемдәрен һатҡан һалдаттар, шпаналар менән сауҙа бара. Улар теге иҫке кейәмдәрҙе лә аҡсаға һаталар. Ҡалған аҡсаны ситкә сығармау өсөн үҙҙәрендә бөтә тауар бар: бүлмә бар, фахшпәләр бар. Араҡы, сппрттәр бар. һәр төрло закускалар бар. Хатта, шунда уҡ, мунсаһы ла бар. Шул көн һатылған кейемдәрҙец аҡсалары шул тән, шунда ҡалалар. Ә тегеләр ташландыҡ иҫке шинель, козырекһыҙ алама фуражка, йыртыҡ итек, балаҡһыҙ салбар, ҡорһағы тишелгән гимнастеркалар кейеп, тағы казармаларш

китәләр.    -

Беҙгә был тормош оҡшаманы. Бында эш сығарып оул-

мапы. Беҙ ҡалай ғына булһа ла Проскуровтан китергә булдыҡ. Ҡалай китергә, ҡайҙа китергә? Шул мәсьәлә менән баш вата башланыҡ. Ул арала теге шпаналар беҙгә һөжүм башланылар. Сонки беҙ уларҙың бөтә серҙәрен астьгҡ. Ьеҙ уларга ҡамасаулай башланыҡ. Беҙ уларҙың профессия-ларынан риза булманыҡ. Бына шул арҡала улар беҙгә ҡаршы ойошоп, эш күрә, бөтә пахаллыҡты, этлекте эшләргә тотондолар. Шул беҙҙә иҫкәрмәҫтән легаль тормош ка сығырга мәжбүр итте. Уларҙан әҙҙәрҙо йәшереү өсөн, оҙатыла торган батальонға яҙылырға, шулар менән китергә ҡарар бирҙек. Сонки улар беҙҙе һәр урында, һәр^мөйөштә, хатта вокзалдарҙа күҙәтә башланылар. Беҙгә оерҙән-оер юл: стройға инеп, һалдаттар менән оҙатылыу ине һәм шулай эшләнек.

ЕГЕРМЕ ИКЕНСЕ БҮЛЕК

Беҙҙең формировать ителгән батальонды, нп өсөндөр, фронтҡа тура ебәрмәнеләр. Кременчуг ҡалаһына ебәрҙө-

178

Л1>р. Кременчуг өйәҙ ҡалаһы, ә үҙендә трамвайҙар йорон ита, күңелле геоә урын.

Бында килгәс тә, беҙҙе иркен йорттарға урынлаштырҙылар. һәр кон иртәнге запятисгә йөрөтә башланылар. Кис менән киноларға барабыҙ, урамда йөрөп, сәйханаларҙа булып үткәрәбеҙ. Ләкин беҙҙең бында килеүебеҙ, бында ятыуыбыҙ беҙгә билдәле түгел ине. Тиҙҙән фронтҡа ебәрәләрме, ошонда ҡалдыралармы — бер кем дә белмәй. Өс көн үткәс тә, беҙгә мылтыҡ, патрондар бирҙеләр. Арабыҙҙан алып пулеметтарға өйрәтә башланылар. Беҙ — Индрил, Новиков, мин — осәүебеҙ телефон курстарына яҙылдыҡ. Байгужа менән Буранбай стройҙа ҡалдылар.

Көндәр үтәләр. Ғәскәри тормош үҙ койонсә ага. Фронт тураһында һөйләмәйҙәр. Беҙ иптәштәр менән йыйылып һөйләшәбеҙ:

Ни эшләргә? Бынан ҡалай ҡотолорға? Китмәгәндә ниндәй эш алып барырға? Әллә фронтҡа оҙатҡансы ошонда ҡалырғамы?

Бындағы тыныс тормош, ниңәлер, йыуашлата тоштө. Пөҙ ҡырҡа аҙымдарға ҡапыл гына юл тапмай башланыҡ. Шулай ҙа Индрил һалдаттар араһында үҙенең фәлсәфәһен алып бара. Новиков Ипдрилдең фәлсәфәһенә асыҡлыҡ бирә, һәр ваҡыт мәсьәләне, гәҙәте буйынса, ҡабырғаһы менән ҡуйырға ярата, һалдаттар Индрил менән Новпков-ты бик бирелеп тыңлайҙар, бында бөтәһе лә фронтты бер тапҡыр үтеп сыҡҡан һалдаттар. Индрил фәлсәфәһе. Новиков факттары быларға таныш һәм быларҙың йөрәктәренә яҡын нәмәләр.

Шул ваҡыт беҙҙең¹ компанияға Таминко тигән бер Украпна һалдаты ҡушылды. Ул күмер шахталарында булған эшсе. Новиков менән былар бик дуҫлаштылар. Таминко ҙур танаулы, ҡалып иренле таҙа бер егет. Уның киң күкрәге алга сыгып тора. һөйләшкәндә, ҡалып, яңғырауыҡлы тауыш менән һөйләй, һүҙгә йор, кешеләрҙе көлдөрә белә. Шуның менән бергә үҙен дә тота белә. Үҙенең таҙалығы һәм көсө менән маҡтана белә. Ул һәр ваҡыт һөйләгәндә:

— Беҙ рабочий халыҡ...— тип башлап китә. Әгәр ҙә берәй һүҙен ҡеүәтләргә теләһә, шул уҡ «рабочий халыҡ» тигән һүҙен ҡыҫтыра. Упыц һалдат массаһын үҙенә ҡарата торған бер сифаты булһа, ул да уның яҡшы йырсы булыуы: уд Украинаның иң матур, иң моңло һәм нң күңел-

ле йырҙарын бело. Ул йырлағанда, стеналар һелкенә. Тауышы шул тиклем көслө булыуға ҡарамаҫтан, тыңлауға бик яғымлы һәм рухлы.

Ул һөйләй торған һүҙен һис кемдәп ҡурҡмай һөйләй, өгәр уның берәй һүҙенән насар һөҙөмтә тыуһа, уны, уйып-көлкөгө һабыштырып, тиҙ гепә ҡаплай белә. Хәҙер гаул Таминко беҙҙең арала, беҙҙең нитәш. Таминко беҙҙең фекергә бөтә йөрәге менән инеп ултырҙы. Шуның менән бергә ул үҙ тарафынан ор-яңы фекерҙәр һөйләй башланы. Уның яңы фекерҙәре беҙҙең хәл ителә алмаған күп мәсьәләләргә асыҡлыҡ бирҙе. Индрилдец фәлсәфәләре реаль төҫкә ипә башланылар. Бер ваҡыт Таминко Индрилдең әҙләгән аҡылына шундай ябай бөр юл күрһәтте:

—    Бөтә завод, фабрнктәр, ботә продукцияны эшләп сығара торған көстәр беҙ — рабочий халыҡ ҡулында. Әгәр ҙә рабочий эшләп сығармаһа, капиталист уступкаға килә. Әгәр ҙә капиталнетең арты ныҡ булһа, ул рабочпйҙе туҡмарға тотона. Бына бында айырым бер поктә бар. Шуны ныҡ аңларға кәрәк. Апа һинең теге аҡылыңды бөтә нәмәне, техниканы эшләп сығарған рабочий халыҡ арҡаһында гына эшләп була, һин үҙең дә рабочий. Ә һин шуны уйлац еткерә алмайһың. Әгәр ҙә ботә рабочий халыҡ берҙәм баш күтәрһә, теге капиталистар ҡайҙа баралар? Ерһеҙ ярлы крәҫтиән капиталист артыиап китмәй, һуғыштан туйған һалдат күптән каниталист артынан китмәй. Әлеге кешене һәләк итә торган техниканы капиталнетәрҙец үҙҙәренэ табан ҡарата. Шуның менән барыһына ла копец!

Новиков үҙенең фекере менән Тамивконың фекерө яҡын булғанға шатлана. Минең башта ла шул ине, мин уны әйтеп бөтөрә генә алмай ппем. Ә Таминко шуны дорөҫ әйтә, тип үҙенең фекерҙәренә йомгаҡ яһарға тотона. Индрил быларға ҡаршы килмәй, ү-ҙенең фәлсәфәһенең нигеҙе дорөҫ икәнлеген иҫбат итергә керешә:

—    Йыйып әйткәндә, беҙҙең фекерҙең барыһы бер нәмәгә ҡайтып ҡалалар. Мпп мәсьәләнең тамырын асам, ә һеҙ шуны хәл итеү юлдарын эҙләйһегеҙ.

Шул ваҡыт Индрилдең йөҙөнә үҙенән-үҙе ризалыҡ билдәһе сыға. Иптәштәр ҙә уга ҡаршы һөйләмәй башлайҙар. Бәхәстең аҙағы тагы ла уйын-көлкөгә өйләоө. Таминко тағы үҙенең көлкөләре менән бөтә һалдаттарҙы шаулата башлай.

Шулай бер кис шаулап ултырғанда, Буранбай ҡаптың инде. Буранбай күлдәк, ыгатан йыуҙырып ала торған урын

180

тапҡайны, Беҙ уның арҡыры йыуҙырьш ала инек. Иртәгә йәкшәмбе кон булгас, кис менән мунсаға барыу осон үҙебеҙҙең таҙа күлдәк-ыштандарҙы алырға тип ебәргәйнек. Ул бнк оҙаҡлап китте. Беҙ шул арҡала ул кон мунсаға ла бара алманыҡ. Буранбай ҡайтып инеү менон, уға Таминко бәйләнде:

—    Буранбай, ]шо бөгон мунса индерҙең!.. Давай үҙеңде әҙерәк мунса индереп алайыҡ! — тнп Буранбайҙы тотон. эйләндереп йөрөтә башланы. Ә Буранбайҙың төҫөндә-ниндәйҙер бер етдилек бар, ул көлмәй, Тамипконың шаяр-тыуьша ҡаршы»

—    Ҡуй әле. Таминко, шаярма әле! Минең бер ҙә шаярғым килмәй әле! — тип әйләнеп китте. Буранбайҙың был ҡылығы иптәштәргә ғәжән тойолдо. Индрил ҡысҡырын ебәрҙе:

—    Буранбай, әллә һнпдә берәй хәл булдымы? Әллә нәмәләреңде юғалттыңмы? Әллә үҙеңде туҡмап ҡайтарҙылармы?

Буранбай һаман да төҫөн үҙгәртмәне. Өҫтөн һалды. Бышыҡ иттереп танауын һемгереп алды. Шунан һуң етди

төҫ менән:

—    Ундай булыуын булманы. Ләкин бик ҡыҙыҡ бер-хәлгә осраным. Уны үҙегеҙгә гепә һөйләрмен! — тине. Иптәштәргә үҙендә айырым бор сер барлығын белдергән һымаҡ ҡарап ҡуйҙы. Ә Индрил уны аңламаны буғай, Буранбайҙың был һүҙен көлкөгә алды, уны шапртырга тотондоэ

—    Әллә тагы маңлайыңа тәре һыҙып ҡайтарҙылармы? — тнп юлда булын үткән ваҡиғаһын иҫенә төшөроп көлә башланы. Буранбайҙың төҫөнә асыу сыҡты:

—    һин һәр ваҡыт шаярырға яратаһың, бер ҙә шаяра торғап эш түгел инде! — тин. тәмәке төрөп, тышҡа сыға башланы. Иптәштәр Бурапбанҙың был ҡылығына ғәжәпләнделәр, Уйға төштөләр.

—    Булат, бар уның артынан сыҡ! Ни һөйләр икән? — тинеләр. Мин ашығып артынан сыҡтым. Ҡараңғы төшкәйне. Бе.ҙ икәү генә стена буйына утындар оҫтопә барып ултырҙыҡ. Буранбай әкрсп генә минең ҡолаҡҡа бытылданы:

—    Эй. мин эшселәр араһында булдым. Улар беҙҙең батальонды бер ҙо яратмайҙар икән. һеҙ бында эшселәрҙе һуйырға килгән һалдаттар, һеҙ уҙ ата-әсәләрегеҙҙе үлтерергә килгән кешеләр, тип, миңә бәйләнделәр. Мин аптыран ҡалдым. Мин әйтәм, беҙ үҙәбеҙ һуғышҡа ҡаршы кеше-

ләр, тимен, улар әйтә, һеҙ, тиҙәр, һуғыштаи алынып, заказ буйынса быида килтерелгән һалдаттар, һеҙ батшаның иң тогро һаҡсылары, тиҙәр, колӘләр. Шунан һуң мин үҙебеҙҙең баштан үткәй хәлдәрҙе һөйләп бирҙем. Иптәштәрҙең фскерҙәреи әйттем. Улар ҡапыл үҙгәрҙеләр. Бер-бере-һепә ҡараштылар ҙа мипе урталарына алдылар. Шул иптәштәрегеҙ мепәы беҙҙе таньпптырыгыҙ тип, минән һоран башлаиылар. Улар мине бик оҙаҡ ебәрмәнеләр. Бик күп һөйләнеләр. Ҡайтып иптәштәргә әйтергә ҡуштылар. Беләһеңме, Булат? Бөтә эшселәр һуғышҡа ҡаршы икән. Эй батшаны һүгәләр, әй генералдарҙы һүгәләр! Тап беҙҙең һөйләгәндәрҙе һөйләп тик торалар.

һуңғы һүҙҙәрен һөйләгәндә, Буранбай күтәрелеп китте. Үҙенең ҙур эш асыуы менән бер аҙ эреләнгәндәй булып ҡуйҙы. Буранбайҙың хәбәрен тиҙерәк иптәштәргә белдерергә ашыҡтыҡ. Мин, инеп, берәм-берәм тәмәке тартыу һылтауы менән Буранбай эргәһенә сығырға ҡуштым. Кпске дроверкага ярты гыпа сәғәт ваҡыт ҡалғайны. Шуға ҡарамаҫтан, беҙ ситкә, аулағыраҡ урьгаға киттек. Бер ташландыҡ һарай алдында, кирбестәр өҫтөндә Буранбай хәбәрен тыңларға ултырҙыҡ.

Бурапбай хәбәре иптәштәргә яңы йәп орҙо. Буранбай арҡыры улар яңы донъя асҡан кеүек булдылар. Бер-бер артлы һорау бирҙеләр. Буранбай ашыҡмай ғына яуап бирҙе. Ҡайһы бер бирә алмаған яуаптарын: «Әйтәм бит, тап беҙҙекен һөйләйҙәр. Тампнконыц әйткәнен дөрөҫлән кенә торалар»,— тип ҡулдарын болтаны. Беҙ киске проверкага ҡайтырға ашыҡтыҡ. Һәр кем үҙ уйына сумып атланы. Проверка ваҡытында «боже царя храии» урыиыпа Таминко әллә ниндәй Украипа йырып һуҙҙы. Проверканан һуң бер айырым кппәйәле һүҙҙәр таптыҡ. Эшселәрҙе бал ҡортона әйләндереп, шул турала Таминко әкиәт рәүешендә алғы әштәр тураһында һөйләргә тотондо. Уны беҙ генә аңлайбыҙ. Башҡалар аңламай ине. Йоҡларға команда бул-гас, Новиков менән Тамппко, бер-береһенә баштарын пҡын кнлтероп, бик оҙаҡ һойлэштеләр. Уларға ҡамасаулыҡ итеүсе булманы.

Шул көндән һуң беҙ үҙебеҙҙең батальонды һәм үҙебеҙҙең рольдәрҙе аңланыҡ. Кременчуг тирәһендә эшселәр һәм крәҫтиәндәр араһында һугьппҡа ҡаршы хәрәкәт тыуа башлағас, бер нисә урында баш күтәреүҙәр ҙә булып алғас, беҙҙе бында тәртип һаҡлау осоп, эшселәр ауыҙы менән әйткәндә, «эшселәрҙе һуйыр өсөн» ебәргәндәр икән. Был

182

ролдең асылыуы беҙҙең группа өсөн һалдаттар араһъЛда аш йөрөтөргә ҙур һылтау тыуҙырҙы, һәр бер уңай килгәндә, һэр бер һуҙ араһында һалдаттарга:

—    Беҙ, немецтәрҙе еңә алмағас, хәҙер у.ҙ кешеләребеҙҙе үлтереү, атыу өсөн килгәнбеҙ,— тип аңлатырға тотондоң. Был метод һалдаттарга яҡшы тәьҫир бирә башланы, һалдаттар араһында ул турала үҙебеҙҙең батальонға ҡаршы фекер таралып өлгөрҙө:

—    Әгәр ҙә бер-бер хәл булһа, үҙ кешеләребеҙгә бер пуля лә атасаҡ түгелбеҙ! — тип һөйләнә башланылар. Был урында Индрил фәлсәфәһенә киң майҙан асылды. Ул туп, йәҙрәләр, газдар тураһында тағы ла киңерәк, тағы ла тәьҫирлерәк итеп һөйләргә, уны тагы ла тармаҡландырырға тотондо. Индрплгә күп кенә шәкерттәр табылды. Улар һәр урында, һәр ерҙә Индрил фәлсәфәһен һөйләп йөрөй башланылар.

Ә Буранбай һәр торло һылтау менән һәр көн эшселәр араһына барҙы. Һор кон яңы хәбәр алып ҡайтты. Ҡайһы конда һуғышҡа ҡаршы сыгарылгап прокламацияларҙы ла итек ҡуңысына, йойҙәр араһына ҡыҫтырып алып ҡайта башланы. Беҙ уларҙы һалдаттар араһына таратманыҡ. Үҙебеҙ уҡып таныу менән, уны яндырып, ундағы фекерҙәрҙе генә таратыу юлын тоҡгоҡ. Был методтарҙың барыһы ла Таминко күрһәтеүе буйынса эшләпә. Сөнки Таминко шахтала сагыпда подпольелә күп эшләгәнен һөйләй. Ул турала уның тәжрибәһе ҙур. Шуға күрә ул бындай моменттә үҙенең кәңәшенән тыш бер аҙым да яһамаҫҡа, бер нәмә лә эшләмәҫкә ҡуша.

Һалдаттар араһында башланған буталыш начальствоға еткән булһа кәрәк, бер кон запятне ваҡытында полковник Зенченко, бөтә батальонды йыйып, һалдаттарга оҙон телмәр һөйләне:

—    Братцы! Беҙ тышҡы дошмандар менән Ьугыш алып барабыҙ. Беҙ һуғышты дошмапды еңгәнгә тиклем алып барасаҡбыҙ. Беҙ шуның өсөн бөйөк ватан алдында ант биргәнбеҙ. Шуның менән беҙ эске тәртипте боҙғап эске дошмандар, ватанға хыянат итеүселәр менән дә һугышырга тейешбеҙ. Немец шпиондары халыҡ араһында беҙҙең ватан зарарына ҡотҡо тараталар. Халыҡты баш күтәрергә саҡыралар. Беҙ ул дошмандар менән аяуһыҙ рәүештә көрәшергә тейешбеҙ, һеҙ бөйөк ватанды һаҡлау өсөн биргәп мөҡәддәс антығыҙҙы опотмагыҙ. Фронтта ҡаһарманлыҡ

183

күрһәткән кеүек, бында ла ҡаһарманлыҡ күрһәтегеҙ. Немец шпиондары һалдаттар араһына килеп инһә. тотоп бирегеҙ. Беҙ уларға мәрхәмәт күрһәтмәбеҙ!

Полковник Зейчепко, был һүҙҙәрҙе һойлөгөндә, ауыҙынан күбектәр сәсте. Ат өҫтөндә ҡамсыларын һелтәне. Кем-дәрҙелер ат өҫтөнән тотоп ашарҙан булды. Ләкин һалдаттар полковник Зенченконың был ялҡынлы телмәрен һалҡын ҡап менән тыңланылар. Полковник кнтеп, һалдаттар-.та тын алырға бирелгәс, тәмәке тартҡан саҡтарында:

—    Кем һуң ул эске дошман? Ҡайҙа һуң немец шпиондары? Үҙ ҡалабыҙ эсендә кемдәр менән һугытырта ҡуша Һуң ул? — тнгәп һорауҙар, һүҙҙәр киттеләр.

Полковник Зенчепко һуңында Таминко иптәштәргә тәнбиһ яһаны:

—    Был тиктәҫкә һейдәмәй. Берәй хәл барҙыр. Бик һаҡ ■булырға кәрәк. Беҙҙең арала шннктәр булырға тейеш. Беҙ уны бер ҙә нғтпбарға алғаныбыҙ юҡ. Индрил, һ ни фәлсәфәңде ҡыҫҡа тот! Эште белдереп ҡуймайыҡ. Хәҙер мо-менттең бик ауыр сага.

Иптәштәр тып гына Таминко һуҙеп тыңлайҙар. Уны иғтибарға алыуҙы баш әйен, һүҙһеҙ ғоно белдерәләр.

Ләкин полковник Зенченконың телмәре ҡымырҫҡа оя-Ъына таяҡ тыҡҡан кеүек булды. Занятие һуңында горләш-теләр. Ул гөрләүектәр араһында Индрил фәлсәфәһе менән полкопвик Зепченко телмәре көрәште, һуғышҡа бармауҙан, бындағы тормошонан рпза булған һалдаттар ондәш-мәй, ике фекер уртаһында тороп тыңланылар. Ләкин улар араһында ла тауышланыусылар табылды. Улар ине фо-лгерҙе лә яҡламанылар:

—    Беҙ шаулашыу менән эт буламы пи? Бар эш тә югарынан эшләнә бит. Беҙ түбән чин кешеләре. Уларҙан уҙып, беҙ нимә эшләй алабыҙ. Хәҙергә фронтҡа ебәрмәйҙәр әле. Тыныс ҡына ятырға кәрәк. Эғәр шаулаша башлаһаң, иртәгә үк тоторҙар ҙа ебәрерҙәр. 11н әйтерһең? Шуға ҡаршы тороп буламы?— тинеләр. Шуға бер нисә тауыш ҡушылды.

—    Дороҫ инде, эш беҙҙең ҡулда түгел.

Был һүҙҙәр ҡырҡыу сыҡмайҙар, ниндәйҙер ҡурҡаҡ он менән яңғырайҙар. Э полковник Зенчепко телмәре һалдаттар араһында барыбер ныҡлы урын ала алманы. Ул:

—    Ниңә беҙ үҙ атайҙарыбыҙ менән һуғышабыҙ? — тп-ғән асыҡ, ҡәтгп фекерҙәр менән ҡапландылар.

Яңыраҡ ҡына учебпый команда курстарын бетөрөп, погондарына ике таҫма тагып килгән взвод командиро За-харов һалдаттар араһындагы был .тауышта һалҡьга ҡан менән тарай алманы. Башта Сик тып ғыпа тыңлап, иҙән буйынса атлап йороно. Үҙепец яңы гына сыгып килгән мыйығын бармаҡтары менән югары күтәрен ыуҙы. Ҡапыл гына бер лампа алдында йыйылып, шаулашып ултырған һалдаттар араһына инеп, кәүҙәһен тура тотоп, күҙҙәрен ҙур асып, танау буйыпап һойләй башланы:

—    һеҙ уставты уҡығанһығыҙҙыр бнт? Унда нл һөйлән? Раз һеҙ һалдат, уны һис опоторга ярамай. Ә һеҙҙең Сыл һөйләгән һүҙҙәрегеҙ береһе ло уставҡа һыймай, һеҙ, беренсенән, социалист түгел, һалдат! Икенсенән, һеҙ батшаға хеҙмәт итергә ант иткәнһегеҙ. Шулай булғас, һеҙ устав буйынса гына һөйләргә тейешлеһегеҙ.

Шул һүҙо һуңында ул Оотоһенә лә һынау менән ҡарап сыҡты. Үҙенең команднрлогон күрһәтергә тырышты. Бының һүҙенә бер кем до яуап бирмәне. Бото шау-шыу баҫылды. Ҡайһы берҙәре баштарын түбән баҫып колдоләр. Ул киткәс, бер-береһенә тортошоп:

—    Ул таты ла бер таҫма алырға тырыша,— тинеләр, һүҙҙе икенсегә борзолар. Ысынлап та, Захаров бөтә унтср-офицерҙәр араһында үҙен нығыраҡ күрһәтергә тырышыусы кеше. Ул үҙе йәш, таҙа егет. Уның биттәре ҡып-ҡыҙыл булып, оролоп тора. Йөрөгәндә лә офицерҙар кеүек йорөр-гә тырыша, ҡабарына, косәнә. Бптә эпергияһы менән үҙен унтер-офицер итеп күрһәтергә кос түгә. Ул, команда биргән саҡта, ниндәй ҙэ булһа берәй офицер тауышына оҡ-шатырга, үҙенең тауьтшып үҙгәртергә тырыша. Шул арҡала унан ҡайһы ваҡыт кәзә тауыштары ишетелә. Үҙе йәш булыуга ҡарамаҫтан, ҡарт унтерҙәр кеүек һүгенергә, аҡырынырға ярата. Ләкин уның аҡырыныуы бала әтәс кеүек сыға. Шуның әсен дә ҡарт һалдаттар, ута «бала әтәс» тип ҡушамат биргәндәр. Шуга күрәме, һалдаттар занятие ваҡайында уның приказын үтәһәләр ҙә, занятие һуңында ута ҡарамайҙар, хатта һөйләшмәйҙәр ҙә. Шул арҡала ул үҙен ситтә тота. Буш ваҡытында үҙенең койкаһында яңғыҙ ултыра, һандығы на п кескәй генә кө.ҙгоһон һәм сәс щеткаһын алып, сәсеп щеткалай, мыйыгын төҙәтә, погон-дарып рәтләй. Һис булмаһа, тап-таҙа итеген яңынан та-ҙартырга тотопа. Ундай эштәре ботһә, койкаһына ятып, устав ҡарарға тотона.

Уға бер кем дә ҡамасауламай. Бер кем дә бер һүҙ өндәшмәй, бер кем дә упап йомош һорама!!. Огәр ҙә үҙенең һалдаттарға йомошо төшһә:

—    Господа, һеҙҙә шул булмаҫмы нкон?..— тип бик моләйем һәм мәҙәни итеп һорарға тырыша.

Беҙҙең Таминко уға «эске дошман» тигәп исем ҡушты. Әгәр ҙә Захаров тураһында һүҙ сыҡһа:

—    Беҙгә упай һаҡ булырға кәрәк, ул иң ҡурҡыныс кеше. Ул хеҙмәт күрһәтеү, начальствоға ярау осоп беҙҙә түгел, үҙенең атаһын да атырға момкпн. Күрәһең бит, ул шуның осон яралған, шуның осон генә йәшәй. Ундай ке-шепе бер ваҡытта ла фронтҡа ебәрмәйҙәр. Сөнки ул бында, үҙ кешеләрен һуйырға кәрәк,— тип характерлэне. Байгужа, Захаров тураһында беҙҙең арала һүҙ сыҡһа:

—    Мин унтер-офицерҙәр ғазраиле. Фронтта булһа, мин уны күптән ебәргән булыр инем. Тура килһә, бында ла ҡоро ҡалмаҫ. Ләкин ул бер ҙә йоромәй. Ундай кеше үҙенән ҡурҡа ул,— тип, юткергэн һарыҡ кеүек көлөп ала.

Шул рәүештә, беҙҙең батальондың эске тормошонда ике донъя йәшәй, ике донъя фекере корәшә. Полковник Зенчонко телмәре, Захаровтар сынйыры арҡыры, «бар эш тә юғарынан эшләпә бит» тигән ҡурҡаҡ һалдаттар араһында урып тапһа, беҙҙең донъя һәм уның асыҡ фекере: «Лицэ беҙ үҙ атайҙарыбыҙҙы, үҙ кешеләребеҙҙе үлтерәйек?» — тип, һуғышҡа асыҡ протест яһаған һалдаттарҙан башлап, Буранбай аша, һуғышҡа ҡаршы асыу менән янган меңдәрсә эшселәр массаһыпа барып тоташа. Хәҙер беҙҙең батальон үҙенең тышҡы тоҙолошө, ҡуйылған маҡсаты менән, «эске дошмандар менән — үҙ ата-әсәләре менән һуғышырға» ҡуйылһа, үҙенең эске тормошонда, үҙенең тышҡы тормошона ҡаршы булған фекер менән һуғарыла. Ул һәр көн үҫә, киңәйә, Захаровтарга һауаны һәр көн тарайтҡандан-тарайта. Хәҙер Индрил фәлсәфәһе өҫтә шауламай, ул хәҙер һалдаттар араһында юл өңгән, ул, яҙғы ҡарҙы тишеп төшкән һыу кеүек, түбән тошә, түбәндән аға, түбәндә йыйыла. Ул киңәйә, ул ҙурая, ләкин уны Захаровтарҙыц күҙҙәре үлсәй алмайҙар.

ЕГЕРМЕ ОСӨНСӨ БҮЛЕК

Август аҙағы, һауа ҡыҙыу, урамда саңдар күтәрелгән. Крәҫтиәндәр үгеҙ егеп, арбаларына ашлыҡ, алма, картуф-

тар тейәй баҙарға киләләр. Арба эргәһенән үгеҙ ҡыуып килгән кешеләр — аҡ һаҡаллы ҡарттар, балаларын арбаға ултыртҡан ҡатындар киләләр. Бер гоиә лә йот квшо күренмәй. Бер йәш, арыҡ йоҙлө кете арбаһына ултырып бара. Үгеҙҙәрҙе ун биш йәшлек бер бала ҡыуа, ул сатан,

ағас аяҡлы кеше.

Беҙзец ҡаршыла әс этажлы порт һалалар, лдда эшләүселәрҙең ботәһе лә ҡатын-ҡыҙҙар, һалдаткалар. Араларында ир затынан десятпиктәр, ҡарт мастерҙәр гепә күренәләр. Ҡала урамындағы ботә йәш кешеләр һалдат кейемендә, һалдат формаһында күренәләр.

Мин шуларға ҡарап, һуғыш дәһшәтен уйлап ятам. Ио-рәк әсенә, күңел тулҡынлана, тыуған ауыл күҙ алдына килә. Беҙҙең иптәштәр, беҙҙән олкәп ағайҙарҙың^ бвтэһө лә һуғышта, тик упда ҡарт-ҡоролар, бала-сағалар, бисә-сәсәләр генә ҡалғандар. Ауылдың иң йәпле кешеләре дәрт менән ташып, ауылға йәм биреп торған кешеләр юҡ, улар ҡап эсендә йөрөйҙөр. Уларҙың күпмеһе иҫәп ҡайтыр, күп-меһе ғәрип булып таяҡ таяпып ҡайтырҙар. Хаттарға ҡарағанда, әлдә лә беҙҙең кескенә ауылдап күн кешеләр юҡ. үлгәпдәр, хәбәрһеҙ юғалғандар.

Шул уйҙарға күмелеп ятҡанда, Новиков ҡайтып инде. Ул уңышлы һупарҙан ҡайтҡан кеүек шат. колэс йөҙлө ине. Йөрәгендәге пипдәйҙер бер шатлығын әйтергә теләгән һымаҡ, ул минең янға килде:

—    Бир ҡулыңды! — тине. Ҡул бирҙем, ул миңә бпк ■оҙаҡ әйтер һүҙен әйтә алман торҙо. Шунан һуң:

—    Беләһеңме? Беҙ һнпе бөгөп ҡунаҡҡа оҙатабыҙ! — тип, яғанан тотоп, ятҡан урынымда мине һелкергә оаго-ланы. Мил аптырап ҡалдым:

—    Ниндәй ҡунаҡ булыу тагы? Хәҙер байрам түгел бит! — тип, ятҡан урыпымдап тороп ултырҙым. Ул миңә ҡаршы ултырып:

—    Ә беҙ байрам итергә уйлайбыҙ! — тине, тауышын түбәнәйтеп, айырым бер тулҡын менән һөйләргә тотондо.

—    һеҙ богон Таминко менән икәүләп эшселәр йыйылышына бараһыгьгҙ. Ләкин һаҡ булырға, тыма йөрөргә кәрәк булыр. Упда һугыш тураһыпда һөйләйәсәктәр.

Минең иерәк йыш-йыш тибә башланы. Быуындар ҡалтырап китте.

-—йипә мине? — тинем, Новиковҡа ҡарап ҡалдым. Ул аптыраған төҫ менән:

—    Әллә барыр га теләмәйһеңме?

188

—    Юҡ, пиңә һин түгел, ниңә Индрил түгел?

Уларҙың һорауҙары шулай. Һеҙ мосолман һалдаттары исеменән бараһығыҙ. Ә 1 аминка беҙҙең исемдән.

Мин уига ҡалдым. ]>атал1>01гда беҙҙән башҡа битәһе о!орыеләп мосолман һалдаттары бар. Мин шулар исеменән эшселәр йыйылышына барам.

Ул турала ни һойләрмеп? Мосолмандар бында бпк аҙ оит!

—    Ьеҙҙоң б ра т фронтта оҙмо ни1 һеҙҙец брат Рәсәйҙә еҙ йәшәйме ни? һеҙҙең Орот һуғыш ауырлығын күрмәйме

Новиковтың һуңғы һүҙе яңы гыыа уйлаған ауылды күҙ алдына килтерҙе. Минең аптырауым ҡапыл юғалды. Ҡал-тырауым ботто. Шул минут мин үҙемде ана шул халыҡтарҙың бер кешеһе, шуларҙың йорәктарең аңлаусы бер кешеһе итеп хис иттем, тулҡынлана башланым. Ысынлап та, бит һуғыштың ауырлығын кисороүсе бер мин генә тү-1ел. Беҙҙең халыҡтың барыһы ла кисерә. Был һуғыштан бер кем до риза түгел, һуғыштың ботоүен теләйҙәр, һәр бер килгән хатта шул турала яҙалар. Беҙҙең ауылдап, беҙҙең яҡтарҙан киткән һалдаттар, унда ҡалған ата-әсәләр һуғыштың ботоүен, тыуған илдәренә ҡайтыуҙарые теләмәйҙәрме ни? Әлбиттә, теләйҙәр. Мин шуны әйтергә шуны Һөйләргә тейешмен. Мпп уларҙың ботәһен дә аңлайым Ьеҙ фронт буйынса Полыпа, Белоруссия, Украина ауылдарын үттек. Ашлыҡтары сабылған, ауылдары яндырыл-ган, таланған, асыҡ һауала ҡалған ярҙамһыҙ крөҫтиән-дэрҙо күрҙек. Боҙ уларҙың да йөрөктәрен беләбеҙ. Ееҙ һу-гыштың бөтә дәһшәтен, бото һәләкәтен күҙ алдына килтерә алаоыҙ. Сопки беҙ үҙебеҙ шул уттар эсендә булған, пуля, снарядтәр аҫтында, ҡанда йоҙгән үлектәр оҫтопдә иорегән кешеләр. Әгәр ҙә күңелде бөтә киңлеге менән асып, шул дәһшәттәр тураһында һойларгө булһа, ботә кешеләрҙең йөрәктәрен һыҡратырлыҡ итеп һонләй алабыҙ. Ул турала беҙ бото кешеләрҙең әсенгән йөрәктәрен әнтеп оирә алабыҙ.

Шул тулҡкшлы тойғолар мине ҡапыл еңеләйтеп ебәрҙеләр. Шул йыйылышҡа тиҙерәк, тиҙерәк барыу теләге тыуҙы. Иорәк ярһыны:

Ҡасан була? Ҡасар барабыҙ? — тнп Новнковҡа түҙемһеҙлек менән һорау бирҙем. Ул:

- Боғоп йәкшәмбе кон бит. Шул уңай менән Таминко комапдпрҙәп тонғо сәғәт уп бергә тиклем танышыма, яҡ-

189

ташыма ҡунаҡҡа барам тигөп һылтау мснәп рохсәт һо-рарга китте,—типо. Шул һүҙҙәрҙе әйткәндә, Новиковтың йөҙө көлә, тештәре йылтырай ине.

Обедтәи һуң Буранбай, Таминко менән мине артынан эйәртеп, үҙе тротуар буйлап эре атланы. Боҙ фронт буйында шулай Буранбайҙы алдап төшөрөп. уның киң яурыны-на, оҙон, һалмаҡ аҙымдарына ҡарап, бер нпсә йөҙ саҡрым юлдар үтә инек. Бөгөп дә ул Кременчуг урамы буйлап, үҙенец яурынына ҡаратып, Таминко мепәп беҙҙе эйәртеп алып бара. Ул һөйләшмәй, беҙ һорашмайбыҙ, эстәге тулҡынлы тойғолар аҫтында Буранбай артынан атлайбыҙ.

Көн асыҡ, аяҙ. 'Коягп тура ҡарай. Тапауға алма еҫтәрө бәреләләр. Ҡайһы бер йорттарҙа ҡойма артында бешеп, ҡыҙарып ултырған алмалар башҡа ваҡыттағы кеүек беҙҙә ҡыҙыҡтырмайҙар. Беҙ уйҙарыбыҙ менән мауығып барабыҙ.

Беҙ, ҡаланың ситенә етәрәк, бер кескәй генә ой алдына туҡталдыҡ. Буранбай беҙҙе ҡалдырып, эскә инде. Таминко, тирә-яғына ҡаранын, ҡулдарын ыуып:

—    Ошонда буламы икән?— ти. Тәҙрә арҡыры ой эсепэ күҙ һалабыҙ. Упда һнс хәрәкәт күренмәй. Тик ишәк алдында бер писә бала шаярып, тауышланып йөрөй, агастап яһалған мылтыҡтар менән һуғыш уйыны уйнайҙар.

Ишектән урта йәштәрҙәге катын башын тыҡты. Беҙгә ҡарап:

—    Һалдаттар, инегеҙ! — тип ҡысҡырҙы. Беҙ ашығып ингәндә, өйҙә башҡа кешеләр юҡ, тик яңғыҙ Буранбай тәмәке тартып ултыра, беҙҙә саҡырып индергән хужа ҡа- ; тын янган мейес алдында ухыуатын тотоп, көргпәк суйындарҙы әйләпдеро башлапы. Өйгә кәоеҫтэ һурпаһы еҫө йәйелгән, әҙерәк тотон дә сыҡҡан. Улар асыҡ тәҙрәнән ип гәп саф һауа мепән бергә танауҙарға әскелтем булып инәләр.

Өй эсе яртылаш ҡаласа, яртылаш ауылса йыйышты- I рылган. Стена буйында ауыл эскәмйәһе, ишек тооондә ти- | мер карауат, ул шаршау мепәп әйләндерелгән. Ике ағас балалар карауаты күренә. Стенаға ҡаҙаҡланған кескәй | генә шкафта торло һауыт-һабалар. Өҫтәлдә оср гол тора. I Шуларҙан башҡа өйҙә күҙгә күренгән йыһаз юҡ. Беҙ ойг» | ингәс, Сик оҙаҡ тып ғына ултырҙыҡ, һөйләшмәй генә тә- < мәке тарттыҡ. Хужа ҡатып һамай мейес эргәһендә булашты. Беҙ. үҙ-ара әкрен гепә бышылдап һоплошә башлағас, хужа ҡатып, мейескә ҡараған койөнсә:

190

—    Мин һеҙҙе оҙаҡ көттөрәм буғай, хәҙер эшемде бөтәм. Бына янған мейескә аштарҙы ултыртырға кәрәк. Шунан һуң китербеҙ, — тине, һаман үҙ эше менән булды. Беҙ Таминко менән тағы ла ҡайҙалыр барырға кәрәклеген белдек. Тәҙрәнән урамға ҡаран, тып гына ултыра башланыҡ. Көтоу сабырһыҙлығы монән бер-бер артлы тәмәке тарттыҡ. Урамда хәрәкәт юҡ. Он тирәһендә үҙ йомоштары менән боларын йөрөгән ҡатып ҡыҙҙар, уйнаған ваҡ балалар, ой алдында, ҡояш йылыһында ултырған ҡарттар ғына күренәләр. Йәкшәмбе булыуға ҡарамаҫтан, урамда ир заты күренмәй, улар ҡайҙалыр юғалғандар.

Хужа ҡатын мейес ябып, ухыуаттарын урынына ҡуйҙы ла ашығып ҡулдарын н ыуа башланы:

—    Бер дуҫыбыҙҙың бала исеме туйы була. Унда йыйылғандарҙыр инде. Оле һуң түгел, өлгорорбөҙ,— тип ҡулдарын һөрттө. Баҙ Таминко менән, хужа ҡатындың был һүҙенә ғәжәпләнеп, Буранбайға ҡараныҡ. Уның тө-ҫондо һис үҙгәреш юҡ. Күҙҙәрен оҫтәл аяғына текәгән дә түбән ҡарап ултыра. Таминко сыҙаманы, Буранбайҙың ҡолағына үрелеп:

—    Йыйылышҡа түгелме пи? — тине. Буранбай хәрәкәтһеҙ:

—    Барабыҙ бит. Шунда күрербеҙ,— тине, тағы шул хәлендә ҡалды. Таминко менән беҙ тағы ла ҡараштыҡ. Таминконыц йөҙөндә ниндәйҙер йылмайыу күренде. Ул минең сабырһыҙлыҡты һиҙеп:

—    Тыныс бул! — тине. Беҙ тағы ла тындыҡ. Хужа ҡатын карауат эргәһендәге шаршау артына инеп кейенә башланы. Шул тынлыҡты ҡыҫҡартыу осон, мин тағы тәмәке төрҙөм. Ҡатындың һүҙҙәренән мәғәнә эҙләргә тотондом. Өйҙән сытыр алда хужа ҡатын минең ҡулға сепрәккә төрөлгән бер нәмә бирҙе. Ул икмәк ине. Мин уны тотоп, баҫып ҡарағас, ҡатын тиҙерәк аңлатырға кереште :

—    Хәҙер шулай үҙ икмәгеңде 'тотоп йөрөргә тура килә. Беҙ унда күмәк булабыҙ бит. Беҙҙе туйҙыра алмаҫ,— тине.

Беҙ бер тыҡрыҡтан сыҡтыҡ та, баҡса буйлап киттек. Был юлда бер кем до юҡ. Тик беҙ генә барабыҙ. Аулаҡ булыуға ҡарамаҫтан, бор кем до һөйләшмәй. Оҙаҡ барырға тура килмәне, кескәй генә урамға индек тэ бик күп ҡатын-ҡыҙҙар. бала-сағалар шаулашып ултырған ҡапҡаға туҡтаныҡ. Беҙҙе алын барған ҡатын:

191

—    Василий Сергеевпч өйҙәме, ҡунаҡтары килгәнме?— тине. Бер ниса тауыш бер юлы:

—    Өйҙә, ойҙө, пиегеҙ! — тинеләр. Ҡапҡанан ингәс үк, уң яҡтагы бейек баҫҡысҡа күтәрелдек. Мещандарса йыйыштырылған бер ойгә индек. Башлап әйҙәге кешеләр менән Буранбай күреште, уның артынан беҙ күрешеп сыҡтыҡ. Электән таныт кешеләр кеүек, беҙгә түгрҙән урын күрһәттеләр. Беҙ башта ҡыйып уҙмай торҙоҡ. Сәстәренә сал инә башлаған, шуға теҫкә бик йәш күренмәгән бер кеше беҙҙең ҡултыҡтарҙан тотоп урындарға ултыртты. Беҙ берәм-берәм ундағы кешеләргә күҙ тошөроп сыҡтыҡ. Улар ҙа беҙгә ҡаранылар. Ысынлап та, ойҙә байрам тоҫө аңҡый, өҫтәл ябылған, өнгә аш еҫтәре таралған, бындағы кешеләр таҙа, яңы кейемдәр кейенгәндәр. Бөтәһе лә ҡунаҡ ҡиәфәтендә ултыралар. Етмәһә оҫтәлдең бер башында «баян» гармун ултыра. Ләкин бындағы кешеләрҙең төҫтәре етди, уларҙың йөҙҙәрепдә байрам тантаналары күренмәйҙәр.

Бер ҡаҡса гыпа кеше Таминко эргәһенә килеп ултырҙы, яртылаш укранисэ һойләгаә башланы. Ә Таминко уга бөтөнлән уҡрапнеә яуап ҡайтарырға тотондо. Ҡаҡса кешо күберәк беҙҙең батальон тураһында һорашты. Башҡалар быларҙың һүҙҙәренә ҡолаҡ һалын тыңланылар. Таминко ашыҡмай гына батальоп, упдагы һалдаттарҙың настрое-ниеләре тураһында мәғлүмәт бпрҙе. Был турала башҡалар һүҙгә ҡатнашманылар. Бер ҡалып мыйьгклы, ҡулы битле, поварга оҡшағапыраҡ берәү хужага:

—    Мәжлестә башларга кәрәк!— тип баш һелкте, хужа тәҙрә төбөнә барып, баш тығып, тыштағыларға ҡысҡырҙы.

—    Балалар, һеҙ шаулашып ултырығыҙ! — тине. Өҫтәлде асты. Гармунды сигелгән ягалы бер йәш егеткә бирҙе. Ҡунаҡтар өҫтәлде әйләндереп ултырҙылар. Хужа тағы тәҙрәгә ҡарап:

—    Теге эттәр еҫкәнеп йөрөп кенә торалар. Бала-сағаларға ышанып ботон булмаҫ, үҙебеҙ ҙә ҡараштырып то-рорбоҙ. Быга тиклем беҙҙең тирәлә ундай-бындай булғаны юҡ. Ярай әле. бик ваҡытлы йыйылдыҡ. Көно лә тура килде. Әйҙә, мәжлесте башлағыҙ! — типе.

Өҫтәлгә фрукттар, закускалар ҡуйҙылар, ике тәрилкә икмәк ҡырҡын килтерҙеләр. Ҡыҙыл араҡы һымаҡ Эсемлекте стакандарға ҡойҙолар. Гармун тағы ла өҫтәлдең

192

мөйөшөнән урын алды. Тәпәшәк кенә түңәрәк битле бер еврей, әлеге таҙа, гговар ҡиәфәтле кешегә ҡарап:

—    Иптәш Иваненко, һеҙҙән башларға кәрәв булыр. Башта заводтарҙан һәм армиянан килгән вркилдәрҙө до-йом хәл менән таныштырырға кәрәк. Унан һуң конкрет мәсьәләләр тураһында һөйләшербеҙ,— тине. Иваненко урындыгы менән бер аҙ артҡа шыуыша тошто. Хужа урам ягыпдагм тәҙрәне япты. Берәү ҙэ ҡойолған стакандарҙы күтәрмәне. Ҡатын-ҡыҙҙар ишек тобондәге эскәмйәләргә урынлаштылар. Иваненко һүҙгә башланы:

—    Иптәштәр, хәҙерге хәлдең ауырлығын, ботә эшсе һәм ярлы крәҫтиән массаһының һуғышты ботороү, икмәк һәм ысын ирек осон ынтылыуын һәр кем белә. Ошо кондә Иптер эшселәре, бөтә ауырлыҡтарга, ҡорбандарга ҡарамаҫтан, икмәк өсон, солох осоп геройҙарса керәш алын баралар. Бсҙ революцион пролетариаттың алдынғы авангардының көрәшенә ҡушылырға, ул корәшкә ярҙам итергә тейешбеҙ. Хәҙерге кондә ботә Рәсәйҙең һәм бото Европалың унда п тушҙ олош халҡы солох осон көрәшә. Империализм һуғышының дәһшәте эсендә ҡалган кешелекте тик пролетариат ҡына ҡотҡара аласаҡ һәм пролетариат ҡыйа был эште башҡара аласаҡ. Империализм һуғышынан тыуған объектив шарттар, ботә кешелек донъяһын баҫҡысҡа ҡуйҙылар: йо тағы ла мпллпопдарҙы һәләкәткә бирергә, йо мәҙәни илдәрҙә, бото власте революцион нроле-) тариат ҡулына тапшырып, социалистик алмашыныуҙы тормошҡа ашырырға. Хәҙер кешелек шул һорау алдында тора. Хәҙерге кондә Рәсәй был һуғыш менән ауыр положе-ниелэргә осраны. Был положение хөкүмәттең ботә меха-нпзмен ҡаҡшатты. Хәҙергә кондә Николай II Германня менән сепарат килешеү яһарға теләһә лә, уны булдыра алмай, уның союзниктәре Л т л ин, Фраиңия һәм уларҙың бындағы илселәре ботә костәре менән һуғышты дауам иттереү политикаһын үткәрәләр. Булатты һәм Германия һәм Англия-Фрапңин буржуалары алып бара. Улар сит илдәрҙе талау осон, изҡ халыҡтарҙы быуыу осон, ботә донъялағы фппат о>; гоилогои ү ткәреү өсөп, торло илдәрҙәге эшселәрҙе ахмаҡландырыу, уларҙың берлектәрен емереү юлы мепәп һәләк була торған кайпталистик төҙөлошто ҡотҡарыу осоп һуғышалар.

193

Хәҙер батша мопархйяһыпың ботә сереклеге, уның Распутнн итеме аҫтынан эшләгән фәхшәт шайкалары, Рәсәйҙә еврейҙар, әтпмәр, революционерҙәр ҡаны менән

7 Заказ 114

буял ға п йыртҡыс ба тта ғаиләһенең бото сорс асылды. Рәсәй — хәҙерге кешдә Романовтар монархияһының әшәкеһе ҡойған ҡан менән тейәлгән бер арба, ошо кондә упы миллионлаған эшсе, крәҫтиән массаһы һөйрәй, ҡаплы һуғыш эсендә алып бара. Ул хәҙер ер ентепә килгән, ул ауырға, тонсоғорға тейеш. Хәҙер беҙ шул момент алдында торабыҙ. Был әште ойошҡан революцион пролетариат ҡына эшләргә момкпп. Пнтер эшселәре шул ауыр хәлде үҙгәртеү осөп тарихи корэш аяып баралар. Беҙ ҙә үҙебеҙҙең тауышты күрһәтеү осөп урамдарға сыгырга, демонстрациялар яһарға тейешбеҙ. Беҙ һуғыш ауырлығын күргән миллион крәҫтиән массаһын, һуғышҡа тартылған миллион һалдаттарҙы үҙ артыбыҙҙан эйәртергә, елкәбеҙҙә булған хурлыҡлы батша монархияһын, уның ҡанлы һуғышып алып ырғытырға тейешбеҙ. Революцион пролетариат алдында ҙур ҡыйынлыҡтар торалар. Кешелекте ҡандан ҡотҡарыу осон беҙ ул ҡыйынлыҡты күтәрергә тейешбеҙ. Капитализм бомба оҫтондә тора. Хаҡлыҡ туп тауыштары менән ҡапланған. Ботә Европа туп, мылтыҡ, ҡан менән бпҙэлгәп. Хәҙерге көндә фронт буйында ашлыҡтар, ауылдар яндырылалар. Улар урынына миллиондарҙың киҫелгән баштарынан «тугандар ҡәберҙәре» үҫәләр. Был дәһшәткә сик бпроү беҙҙең ҡулда, ботә донъя пролетариаты беҙҙең яҡта, уны беҙ гепә башҡарырға тейешбеҙ!

Ивапепконыц һуңғы һүҙҙәре эстән ҡайнап сыҡтылар. Уның һимеҙ биттәре тиргә күмелделәр. Ул туҡтағас, мәжлес бер аҙ ваҡыт тып ҡалды. Иваненко куъяулығы менән тирҙәрен һорттө. Урындығы менән оҫтәлгә яҡын килеп, стакандағы эсемлекте эсте. Теге тәпәшәк еврей Кофмая кеҫәһенән сәғәтен ст.ттарын ҡараны, бер йәш кенә ҡатынга:

—    Ьеҙғә ун минут. Башҡа вәкилдәр конкрет тәҡдимдәр гсиә индерерҙәр. Ваҡыт тар. Ашығырға кәрәк! — тпне. Ишек төбөндә ултырган простой ғына бер йәш ҡатын сыҡты. Ул өҫтәл эргәһенә килмәне. Арҡаһы менән мейескә һойэлдр. Зәңгәр ҙур күҙҙәрен түбәгэ терәп һүҙ башланы:

—    Беҙҙең күңелдәгене Иваненко иптәш һөйләп бнрҙе. Ул турала мин пп әйтәйем? Бөтәбеҙҙең дә хәл билдәле инде. Бына мпп үҙем до ос бала менән тол ҡалдым. Ирем һуғышта үлде. Үҙемде заводтан ҡыуҙылар. Беҙҙең кеүек эшһеҙҙәрҙең хәле минеке кеүек инде. Беҙгә иң тэүҙә икмәк кәрәк. Беҙ былай ҙа асҡа үлергә яҡынбыҙ. Беҙгә айырым һоран бер нәмә лә бирмәйҙәр. Шуның өсөн дә күмәкләп сыгырга кәрәк. Эшселәр араһында күбеһе минең

194

I . , . I 1,11 мп ҡыҙҙар, һалдаткалар. Улар ярты хаҡҡа, пс им ми '|>. Мин шуларҙан һайланып килдем. Уларҙың ба-!■ 1.1 һ ы 1,1 урамға сығырға әҙер. Минең әйтә торған һүҙем шул, башҡаны әйтмәйем.

N I \ ҙоно бирелгән ппҡыттап аҙ һөйләне. Тәҡдимдәр

ҡыҫҡа нһалдылар:

1,п I |||п й,н,шәмбе кон эшселәрҙең һугьппҡа ҡаршы 1Н¹ М<• 11• I |н1 Ң11II 'IIIрын ойошторорға, «икмәк, солох!# лозун-11.1 ■ 1,1111,1 |, 1 I ,|нч1 < 1.111.1 (■ 1(1, Һалдаттар араһында эшселәр-н ц ......... рн|(|1м ларына ҡаршы сыҡмаҫ осоп агитация

н П.Н1 барырга!

М н и, ч, I' Гмм'оү М1|шн|, урам нҡ тәҙрә асылды. Иәш егет у ,<11111 „ I >и м н • гармуным һуҙып ебәрҙе. Ике ҡаты и таҡма к ойлен, I н рм ун ға бейей башланылар. Урамдағы бала-< мIII иIIр 1|0ыр|,1Н.И1 ий1,| иаделар. Ой эсендә шау-шыу башланды.

1|||н.| шр щи пип ,ц делегаттар шул шау-шыу уйын • , п I I у .1 а ра ||Ш1 шшилар, аңлашалар, киләһе йәкшәмбе 1Н11 I. ш..... Ц1М1НИ 1раң||иның планы тураһында асыҡ

лыҡтар иидералар ине.

11 к м 111 < 111,и менән Кофмап, мәжлес боткос то, оҙаҡ тор-м н н ы мр Чужа уларҙы оҙатты. Беҙҙе ҡалдырҙылар. Беҙ-,|нң Таминко мәжлес кешеһе булып китте. Колколор һой-

лпин, м......ге .......рҙо, «Паннида уйналған дәртле бңйеү

1ШЙОШ) осон оспн бейене.

I.■ |,айI ||ПНда, ҡнли осона тиклем гармун менән кил-и.11. N¹1о р н1н айырылғас, Буранбайҙы алға тшпороп, ҡай-н,IV ағына атланы к.

1Т1СГМК ДҮРТЕНСЕ БҮЛЕК

.......... н емиш граңим менән урамғд сығыуы тура-

11 ■ I ■ > II < .....р 1111.1Н н п әрмәнен, беҙҙең урамдан бер 1шсә

.......... 'р    сабып уҙҙылар. Улар артынан ошп-

ал1*.| н.ан|нрм етәүләп уҙҙы. Урамда халыҡ хәрәкәте 11,, I■ I 1 .11 ш | (■ |,п 11 ог н а сығырға приказ юҡ ине әле. Пл-

.....п .р .у н. алмайҙар. Унда бында бәүеләләр. Демонстра-

............ күренмәй Ипгәштәр үҙ-ара ғасабиләпсп һойлә-

шолер:

II,, и р ойошторғандар! Полиция косө менән генә баҫ ыр) а уйлай ң»р ахыры.

1111р ингә городопой беҙҙең урамға килделәр. ^ Беҙҙең I,ширма Iанҡырынаи ҡала халҡын үткәрмәйҙәр. Беҙгә лә

Т

195

казарманан сыҡмаҫҡа приказ булды. Бир тәҙрәләрҙән түҙемһеҙлек менән урамға ҡаранбыҙ. Урамдан халыҡ үткәрмәй торған городовойҙарҙан бантҡа бер кем дә күренмәй. . Иптәштәрҙең рухтары төшә башланы:

—    Әгәр ҙә беҙ ошо тпклем эш алып барын та. урамға сығып, уның һөҙөмтәһен күрмәһәк, бынан китергә кәрәк!

Дүртенсе ротаға урамға стройға сығырға приказ бирҙеләр. Беҙҙец барыбыҙ ҙа икенсе ротала. Ул ротала ҡырымлы Сәйет Мэмәт тигән бер һалдат бар. Уға ышанып етеп булмай. Сөпки беҙгә яңы ҡатышҡан һалдат. Дүртенсе рота ишек алдына сығып теҙелгәндә, башҡа роталарҙың һалдаттары ҡысҡыралар:

—    һеҙ фронтҡа киттегеҙме? Ҡара, үҙ кешеләребеҙгә атмашҙ?

Ул тауыштар беҙҙе шатландырһа, тышҡы команда составының асыуын килтерҙе. Прапорщик әсе тауыш менән ҡысҡырҙы:

—    Ундағы безобразиеләрҙе туҡтатығыҙ! Ул ннндәй ггауыш! Кемдәр улар аҡыралар! Үҙҙәрен тотоп наказапие бирегеҙ!

Захаров югереп инде. Бото һалдаттарға команда бирҙе:

—    Тәҙрәнән баштарығыҙҙы алыгыҙ! Урындарығыҙға ултырығыҙ!

Уның һүҙен тыңлаусы юҡ. Сөнки унда икенсе рота һалдаттары, улар Захаровтал көләләр.

—    Бөтә батальонға команда биреү өсөн һпцэ тағы егерме йыл хеҙмәт птергә кәрәк! Команданы үҙ взводыңа бпр!

.Захаров ҡыҙарҙы. Сыға баш лапы. Ишек тобопа еткәс:

—    Ярай, мин тейешле урынға әйтермен! — тип бармаҡ япан, тиҙерәк сығыу яғын ҡараны. Бында күмәк көлөү тауышы күтәрелде. Беҙ дүртенсе ротаға ниндәй приказ бирелеуец тыңлайбыҙ. Ләкин бында приказ бпрелмэне, барыһын да ишек алдына сығарып, строй менән урам буйлап алын киттеләр. 0 беҙ һаман казармала тәҙрә төптәрендә ултырабыҙ.

Беҙ генэ түгел, бото һалдаттар тулҡынлана башланылар. Дүртенсе ротаның урамға сығыуы тураһында шаулаша башланылар:

—    Боғоп йәкшәмбе көн, ниңә беҙҙе казармала тоталар?

Был шау-шыуҙы баҫыусы булманы, фельдфебель инеп, беҙҙең ротаға сығырға приказ бирҙе. Новиков менәп Баи-

196

I    ужа иң алдап атылып сыҡтылар. Беҙ башҡалар атымына эйәреп сыҡтыҡ.

Беҙҙе ике квартал алып киткәс, туҡтатып, беҙҙең рота командире подпоручик приказ бирҙе:

Площадко сыгырга, шунан демонстранттарҙы ҙур урамга, бигерәк то вооипыи начальник йортона табан, үткәрмәҫкә!

Беҙҙе бик ҡыҙыу алып киттеләр. Беҙ площадко еткәв-до, бер горком эшселәр югары урамдан площадко ине башланылар. Упда полиция кордоны тора, эшселәрҙе үт-I. (рмоҫко ҡамсы һелтәйҙәр. Ләкин, эшселәр кордонды еме-Iм'11. площадко сыгырга тырыштылар. Бор иисә атлы поли-ңил ҡамсы моиәп эшселәргә һожүм ито башланылар. Ул ирали полициялар оҫтондо һауага күторолган таштар күренделәр, һауага бер иисә тапҡыр мылтыҡ атылды. Был мылтыҡ 1а.\ышы һалдатгарҙы ҡайыл хәрәкәткә килтерҙе: 'Кара, карп, эшселәрҙе аталар!

III I п и ти (1’М'пи грпңии тулҡыны ҡапыл нлощндко I■ м|*|11 II н Фаимар а. иэи эшселәр колонналары ағыла

баш ........ ш р Икенге урамда бик осо ҡатындар тауышы

1,у|ирг1|| Г.нркәу артындасы тыҡрыҡтан балаларын күтәргән, п\лымары тошон состәро туҙган бер ҡатып юге-Iн........... сыҡты,    демонстрацияға табан юге.рә башла

ны Уны бер атлы полиция ебәрмәҫкә тырыша, ул аҡыра. М ә, мә, баламды '111101!

N п м ц артыш а тәртипһеҙ рәүештә площадко сыҡҡап е.меш яма др гурепп банглапылар. Улар әсе тауыш ме-

II    >|и ЩП1.11 яцгыратилар. һис береһенең һүҙен аңлап бул-чпИ Улар күбәйҙелер. Демонстрацияға ҡушыла башлапы-Ы|| Площә II. бер иш ә мину т әсендә эшселәр менән тулды. У ш р Ог п ә табип килә ба ш лашалар. Бер иисә эшсе беҙгә 11К1.1И килделәр:

Һе ¹ я атырт килдегеҙме, һалдат иптәштәр?

һгр.......ю 1 п 1 ш м \ трҙы ҡыуа башланы. Улар, һүге-

1и и 1 и|........ т    щр N 1 арала беренсе рота беҙҙең артҡа

1 н и м I П1И111.1 II ог Iҙең (роталы демонстранттарҙы әплән-дгреә а.п,п осон бер рәтлән нлощадкә алын киттеләр, берәм ог|11И| |е.|ә башланылар. Ул арала эшселәр араһында берәү югары га менеп һойлоргә тотондо. Упыц тцуыхпы Ги' и ә Ә1 ыч|ә ишетелә. Ошселор һойләгән кешегә ятып Һ ■ I н 1.1 и .1 1.1 р 1Һ ■ 1 м 11.11)1 эшселәрҙе йырып. уртаға инергә те-ләне, 1 н,|111 \ ыр ебәрмәнеләр. Бер нпсә полицияны ҡан-■ I I \ I нарын шаман сығарҙылар. Беҙгә демонстранттарҙы

197

площадтәи ҡыуырға, таратырға приказ булды. Мылтыҡтармы ҡулға тотоп, эшселәрҙе ҡамап, штыктар менән ҡыҫырға команда бирҙеләр. Беҙ штыктарҙы алға тоҙэп, эшселәргә яҡыпая, уларҙы ҡамай башлайыҡ, эшселәр араһында шау-шыу башланды. Улар һалдаттарға ҡысҡырырға тотондолар:

—    Үҙ тугандарығыҙға атаһығыҙмы?

—    һеҙ мылтыҡтарығыҙҙы беҙгә түгел, үҙ туғандарығыҙҙы ҡанға батырған кешеләргә ҡаршы төҙәгеҙ!

—    Мылтыҡтарығыҙҙы ташлағыҙ!

—    Долоп һуғыш!

—    Икмәк!

Тауыштар күбәйҙеләр. Һалдаттар мылтыҡтарын ергә ҡуя башланылар. Ҡайһы берәүҙәре, мылтыҡтарын тотҡан килеш, урындарында баҫып ҡалдылар, һалдаттар араһында ла:

—    Долоп һугыш!

—    Даешь мпр! — тигәп тауыштар күтәрелде, һалдаттарҙы урталарыпа һойрәп индерә башланылар. Бер тор-ком эшсе һалдаттар сафы булып артҡа сыҡтылар, һалдаттар менән эшселәр бутала башланылар. Таминко, Новиков, Индрил өсәүләп саф буйына югорҙоләр.

—    Штыктарығыҙҙы алығыҙ! Эшселәргә атмағыҙ!

Был арала ҡайҙалыр мылтыҡ тауыштары күтәрелде.

Беҙҙең арттағы беренсе рота һалдаттары тәртипһеҙ рәүештә демонстранттар эсенә ппәләр. Байғужа ниңәлер ҡыҙып киткән, ул тоҡтомалға һауаға ата, үҙе:

—    Д олой һугыш! — тип ҡысҡыра. Эшселәр колошэләр.

Эшселәр моменттан файҙаландылар. Улар тиҙлек менән һалдаттар араһына буталырға, уларҙы урталарына йыйырға керештеләр. Бер писә мпнут эсендә площадь һалдаттар һәм эшселәр менән тулды. Офиңорҙәр һалдаттар араһынан сығып спткә тайпылдылар. Военачальник йортона китеп юғалдылар. Унан бер пн тиклем атлы жандармдар, полковник Зенчепко һәм бер пнсә офицер килде. Халыҡты йырып, демонстранттар араһьтла инергә теләнеләр. Ләкин уларҙы индермәнеләр.

Бер оратор сығып Һойлой башланы. Ул һуғыш тураһында бер ниса һүҙ әйтеп өлгөрмәне, ҡайҙалыр мылтыҡ тауышы ишетелде. Шуның артынан пулемет тырылдап ҡуйҙы. Уларҙың пуляләре бында килмәнеләр. Ул атыш демонстранттар араһында асыу тыуҙырҙы, ораторҙың һүҙең оҙон, улар военачальник урамына ағыла башланылар.

Улар араһында һалдаттар ҙа бергә ағылды. Военачальник лортоноң ҡапҡаһы тобопдә бер писә атлы полиция күренде. Демопстранттар уларга табап таш яуҙыра башланылар. Улар ниңәлер ҡаршылашманылар. Ҡапҡаға инеп юғалдылар.

Военачальник йорто тураһында шау-шыу тагы күтәрелде:

—    Долоп һуғыш! Долой ҡан эскестәр!

—    Икмәк! Мир!.. — тигән лозунгылар йышайҙылар. 'Кийҙандыр демонстранттар оҫтөпә аттылар. Пуляләр шажлап үтеп степаларга бәрелделәр. Ләкин яраланыусы кеше булманы. Был пуляләр ҡымырҫҡа ояһына таяҡ тыҡҡан кеүек булды. Эшселәр таштар менән военачальник йортоноң тәҙрәләренә бәрә башланылар, һалдаттар араһына п бер писә тапҡыр мылтыҡтан да ебәрҙеләр. Ул атыу эшселәрҙең рухтарын тағы күтәрҙе. Демонстрация ағымы оло урамға сыҡты. Унда тағы туҡталып ҡалғаптрамвай эшсе-ләре ҡушылдылар. Тротуар буйынса ҡарарға килгәп халыҡтар тулдылар. Оло урамды уҙғас, беҙҙең һалдаттар бе-рәм бе рәм тарала башланылар. Эшселәр үҙ торкөмдәре мең,ш у.| заводтарына юпәлделәр. Уларға бер урында ла ҡиршылыҡ булманы, һалдаттарҙан айырылғанда:

Нәшәһен революцион һалдаттар!

Нел һе ҙ.ҙең тугандарығыҙ! Башҡа ваҡытта ла беҙҙең менән булығыҙ! ■ тин ҡысҡырҙылар.

һалда I гаң шн ке гәии алғыла гына казармаға йыйы-<|Ц|| <111111 ш ир, Ул киң оГщд ашауҙың да тәртибе булманы. Һайтҡаи береһе < гөлөпөЙ!а инде. Ашап сыҡты, һуңғараҡ һалғандарға обед тә булманы. Ләкин ниңәлер обод тура-һында тауыш сығарманылар Ужин булыуын коттоләр. Шунан һ у ц берәү ҙә урамға сыҡманы, казармала ҡалдылар. Ул 1.1.111■ мн ш килеүсе офицерҙар ҙә булманы.

Ч ик де.курмыИ <ч|<ммер генә казармаларҙы ҡарап сыҡты. V.<• Да б* |> Һүҙ ҙә инд.нимәне.

Һа тта мар араһында рух үҙгәрҙе. Торкөм-төрком йы-<1м и м| м 1.11■ I.> |> I . ша \ м н һонлошергә тотондолар. Богөп ||алдат1Лр араһынла куберәң фропт һөйләнде:

Беҙҙе барыбер фронтҡа ебәрерҙәр ппде!

........ ма шрпм! Беҙҙең братҡа ҡайҙа ла бер инде!

Амыккы көндәр, давай гулят» итәбеҙ!

Фронтҡа барабыҙ за һуғышты боторәбеҙ!

Ҡай ҙаә 11.11> гармун альт килгәндәр. Береһе уйнай, кашкалары бейейҙәр. Э беҙҙең нптәпгтәр, һорау була ҡал-

199

һа, аранап һис кемде бирмәү тураһында агитация альга баралар, һәр роталағы ышаныслы кешеләр аркыры һалдаттар араһына тараталар.

Ул кис менән казарма тәртибе боҙолдо. Проверка һу-цьшда ла, дневальныйҙың һом дежурныйҙың һүҙенә ҡарамайынса, төнгө уп икегә тиклем шаулаштылар.

ЕГЕРМЕ БШ11Е11СЕ БҮЛЕК

Иртәгеһенә ҡалаға ҡайҙандыр көслә полиция отряде һәм бер эскадрон казачий килде. Беҙҙец батальонды, мылтыҡһыҙ-ниһеҙ гепә етройга теҙеп, ҡала ситенә алып сыҡтылар. һалдаттар араһында шиктәр тыуҙырҙылар:

—    Әллә беҙҙе ябырға алын баралармы?

—    Әллә атырға уйлайҙармы?    . •

—    Ннцә беҙ мылтыҡтарҙы алманыҡ пкәп?

Полкоянпк Зенченко бер ппсә казачий офпцер игенән

аттарҙа беҙҙең эргәгә килделәр. Беҙҙең менән иҫәнләште. Батальонды дүрт мөйөшләп теҙҙерҙе, үҙҙәре уртаға инделәр. Полковник Зенченко ат оҫтоиән һоштй башланы:

—    Братцы! Богоп мин һеҙгә әрнегән морак мепәп, һеҙҙе ҡыҙғанын һөйләйем. Һеҙ фронттарҙа ҡаһарманлыҡ күрһәткән һалдаттар, бында эске тәртипһеҙлекте баҫыуҙа үҙегеҙҙе юғалтып ҡалдырҙығыҙ. Был беҙҙең маҡтаулы рус һалдаты, рус армияһы осон хурлыҡ! һеҙҙең арағыҙға шпиондар ингән. Беҙҙең алдап тәнбиһ итеүебеҙгә ҡарамаҫтан, шуларҙы тотоп бирмәнегеҙ. Хәҙер ботә гарнизон алдында ышанысығыҙҙы югалттыгыҙ. Әгәр ҙә арағыҙҙағы хыянатсыларҙы бөгөн үк тотоп бирһәгеҙ, һеҙҙе бында ҡалдырабыҙ. Әгәр ҙә бпрмәһәгеҙ, барыгыҙҙы ла дисциплинар-лый батальондарға таратабыҙ, һеҙгә бер көн ваҡыт! Шул ваҡыт эсендә йә беҙҙән рәхим, йә беҙҙән ҡаты яза!

һүҙ бөткәс тэ, һалдаттар хәрәкәтһеҙ ҡалдылар... Беҙҙе алын ҡайтырға команда булды. Полковник Зенченко казачий офицерҙар менән үҙ юлына китте. Беҙ, йырлашып, калага ҡайттыҡ.

Казармаға ҡайтып ингәндә, беҙҙец мылтыҡтар юҡ инә. Барыһын да йыйғайнылар. Аҙаҡтан подсумкаларҙы, патрондарҙы тапшырырға ҡуштылар. Беҙҙе ул көн занятиегә алып сыҡманылар, һалдаттар һорауҙар көтә башланылар. Беҙ аранан кешеләр бирмәү тураһындағы агитацияны тағы ла көсәйттек, һалдаттар пркепләп ҡалала йөрөһәләр

беҙ Һаман казармала ҡалдыҡ. Сонки һалдат эсендәге һор бер хәрәкәтте күҙәтеү, тикшереү — беҙҙең беренсе бурыс ине.

Шул кон эшсе кварталдарҙа көслө тентеү һәм арестар барыуы ишетелде, һалдаттар араһында ла төрло хәбәрҙәр норон башланы:

—    Архангель ятына, урман эсенә ебәрәләр, имеш...

—    Себергә, Ҡытай сигенә оҙаталар, имеш...

Хәҙер фронт тураһында һөйләмәй башланылар. Ҡайҙа «■бәрелеү тураһында баш ваттылар.

Бер писә һалдат, ҡасыу уңайын ҡарап, вокзалға ла барын килделәр. Унда жандармдарҙың күбәпеүен ҡайтып һөйләнеләр, һалдаттар араһында торлө фекер тыуҙы. Ҡайһылары үкенәләр.

—    Беҙ алдан уҡ әйттек бит. Хәҙер бына һуғыш ботор алдында башты юғалттылар...

Башҡалары уларҙан көләләр:

—    Унда йәш кәләш көтә торғандыр! Хәҙер киткәс, баш китте инде. Хәҙер үкенеү менән бер файҙа ла сыҡмай. Ничево. ҡайғырма, күмәк булабыҙ бит!

Ул кон бер һалдатты ла сығарманылар, һораманылар.

Иртәгеһенә беҙгә юл осоп икмәк, сохари һәм консервалар бирҙеләр. Беҙҙең рота га Дупаевең ҡалаһына запас но.пл.а китергә приказ булды. Башҡа роталарҙы гагы ла ниндәйлер урындарға ебәрергә булгапдар.

Дуиаенсң кпллһм фронтҡа т; ы н. Тимэк, фронтҡа китәбеҙ.

III \ / мж кис менән беҙҙе эшелонға тейәнеләр. Һәр •шI щ| поп'11Ч1ә ҡарауыл ҡуйҙылар. Поезд ҡуҙғалғанда, ||нлдапнр вагон шиигенән:

/(олой ]1уғыш!

Даенн. мир1 — тип һорон һалдылар. Беҙ тағы ла фронтҡа, тағы ҡан эсенә бара инек. Лакии хәҙер беҙ тәүҙә оҙатылған кеүек пушка иттәре булып түгел, бәлки хәҙер беҙ асыҡ фекер, сыныҡҡан көрәш тәжрибәләрен тейәп бара инек.

Хоҙор беҙ һуғыштың бөтә серен, эске маҡсатын беләбеҙ. Хәҙер бс.ҙ ул турала иркен, асыҡ һөйләшәбеҙ. Хәҙер ул турала беҙ көрәш-юлын да беләбеҙ. Ул көрәшкә һалда парҙы ойоштора ла беләбеҙ.

Сентябрь көндәре. Киске һалҡып ел вагон тншегенәп инен, беҙҙең вагондағы тимер мейестең утын орә. Индрил утҡа ҡаршы ултырған да һөйләнә:

231

— Кешеләрҙе һвләк итә торған техниканы уҙ файҙаңа буйһондороу пролетариат ҡулында икән. Мин хәҙер ул аҡылды таптым. Хәҙер пролетариат менән ботә ер шарының күсәрен өйләндерергә мөмкин һәм әйләндорэсакбеҙ!— ти. Вагондағылар уның һүҙен тын ғына тыңлайҙар. Ә вагон пшегенән ннгәп елдәр беҙҙең мейестең ҡыҙыу күмерҙәрен орәләр...

Беренсе кптап ботто.

ИКЕНСЕ КИҪӘК

БЕРЕНСЕ БҮЛЕК

\

Беҙ Дупаевец ҡалаһына килеп урынлаштыҡ. Был ҡала тимер юлдан бик алыҫта ята. Шулай булһа ла, унда буҫтау фабрикалары бар икән. Улар хәҙер эшләмәйҙәр. Тирәләрендә эшкәртелмәгән сырье тау-тау булып ойөлгән. Ҡалала казариалар булмау сәбәпле, беҙҙе ошо фабрика корпустарына урынлаштырҙылар.

Беҙ Дупаевец ҡалаһына килгәс, ҡапыл һыуытып ебәрҙе, һалҡынлыҡ егерме градусҡа етте, ҡар төштө. Бында-м.1 кешеләр әйтеүенсә, Украианала ундай һыуыҡтар бик һирәк була нкои.

I ш.'1 минда н И1п сюуебеҙ гопо өтмогпи, өҫтәүенә беҙгә м "| км >анылар. Ти<|| ауырыуы гарала башлаган икән дә, Лы.и укалды шунан 1ш'клапыу осон һалтандар икән... Ннд-(»1м уколды ауыр кисерҙе, апа, ул ауырын ята. Ул миңә сәй ҡаЙнатырга ҡуша,

Кухняла аҙер ҡайпагаи һыу бар, хәҙер килтерәм,—

ТИМ.

Минең Һу;|цргл1 уның х-егерон ҡалдыра; ул, терһәгенә 11111111,111 калкмна ла, ҙур асылган күҙҙәрен миңә тө-Лон, һайлары» кереше;

К . 1,п һин мине аңламаның. Кухняпәп килтерелгән шыйы к > 'а пип I I цкн: миңә? Iша тәмле птеп үҙең ҡайнат. Ана. Пи»⁻.ш буйында ҡайнагкпйныҡ бит әле. Ух, тәмлә ц\лгайпы! \ас шуның һымаҡ птеп ҡайнат.

Им (| И11 Ган он мине илҡытьш бөттө. Саманан тыш күп һон I >н » Iе бошора. Мип бит инде уны бер һүҙенән үк лңлар|н |,упе|ен бөткәнмен. Ә ул Бнсла Суйында кисергән

203

еллә ниндәй хәтирәләрҙе иҫкә тотороргә тотопа ла китә. Төшөнәм мин Индрялдең күңелендәгең — уның, богорҙап ултыргап котелокҡа ҡарап, допъяһып опотои тораһы, шунан ах та ух килеп тын ала-ала, арҡаһынан атылып тпр-ҙоре сыҡҡансы, тәмле сәй һемергеһе килә.

—    Хәҙер ҡайнатабыҙ уны, — тнп тынысландырам тегене.

—    Сәй ҡайнатыуҙан да еңелерәк нәмә юҡ. — Мин, стеналағы ниндәйҙер бер нөктәгә тексәйеп, ҡаштарын емереп уйланып ултыргап Байғужаның тауышын ишетәм: — Беҙ уны момент эшлән алабыҙ. Тик бынауында ултырып сәй әсеүҙең нн ҡыҙығы бар? Әллә булмаһа...

Индрил пнде, һүҙҙең ҡайҙа табап барғанын шунда уҡ шәйләп алып, урынынан ҡалҡынып ултырҙы ла хәлһеҙ ҡулы менән Байгужаның арҡаһына һуғып алды:

■—• Беләм, беләм. Теге хозяйка ойонә барып... Байгужаның бо ге н мине һыйлағыһы кплә. Әйҙәгеҙ һуң, киттек. Упда йылы, эйе бит, Байгужа?

—    Өҫтөнә баҫтың. Мин дә шуны әйтмәксе инем, — тнп Байгужа урынынан торҙо. Уйың артынса Индрил дә тормаҡсы була. Беҙ ула ярҙамға ашығабыҙ, аяғына баҫырға, кейенергә булышабыҙ. Хәлһеҙ ул, тик сер биргеһе килмәй.

—    Әйҙә киттек, Булат, богои бит беҙҙең буш кон. Новиков мсиән Буранбай беҙҙе эҙләй табырҙар әле. Бында-ғыларга әйтеп китербеҙ.

Байғужа менән беҙ ҙә йөҙҙәребеҙҙе һыта-һыта кейенәбеҙ. Уколдан һуң быуындар ҡатын, коллө тән ауыртып тора. һәр укол ҡаҙағандан һуң беҙгә ял бирәләр, запятне-ләргә алып сыҡмайҙар. Беҙҙең бөгоп бына шундай көнөбөҙ. Ә Буранбай менән Новиков кухпялә дежурҙа. Шуға ла улар бөгөнгө уколдан ҡотолоп ҡалдылар. Иртәгә ҡаҙалырға тейештәр. Индрил улар осөн хафалана:

—    Беҙ нисек тә ҡотолдоҡ нпде. Ул ба хыр ҡа й ҙа р ға иртәгә ыҙаланаһы бар...

—    Эйе шул, — тии уның һүҙен ҡеүәтләй ҡайышын ҡыҫыбыраҡ быуып булашҡан Байгужа.

Күпселек һалдаттар уколдан һуң сырхаулап яталар. Беҙҙең йыйынғанды күрен, берәүһе хәстәрле тауыш менән әйтә:

—    Ҡайҙа бараһығыҙ, обед етә бит. һеҙгә лә аш алып ҡуйырғамы?

—    Ҡайғырмағыҙ, унда бөгоп беҙҙекеләр дежурҙа. Онотмаҫтар әле, — тип тынысландыра уны Индрил.

—    Уныһы ла хаҡ.

13еҙ урамға сығабыҙ. Йәш ҡар, күҙҙе сағылдырып, емелдәп. Буран тымған. Шулап ҙа електәргә үтерлек итеп әсе ел орә. Дунасвец халҡы өсон бындай һалҡын — бер ҙә ғеиә лә күнегелмәгән хәл. Урал итәктәрендә, Ирәндек буйҙарында шашынып ҡотортап аҡман-тоҡман шпе бурандарҙы, беҙҙәгеләй шыҡырайтып борон ала торған селләле ҡыштарҙы украиидәрҙең ғүмерҙә лә татығандары юҡ. Шуға күрә уларҙың оҙон ҡуңыслы быймалары ла, толоп, | упдары ла юҡ. Беҙ бурандар, тынды ҡурып алып бара ■юрған ҡаты һыуыҡтар, быймалар, тундар, толоптар ха-кыида һөйләй башлаһаҡ, улар, окпәт тыңлагапдагы шикелле, ауыҙҙарын асып тыңлайҙар; шунан беҙҙең яҡтағы тормош шарттары хаҡында һорашырға тотоналар. Был тәңгәлдә инде Буранбай айырыуса һүҙгә әүәҫләнә; күҙҙәрен йомоп алып, хыялға бирелеп, башҡорт далалары, котоү-көтоү йылҡы, ҡуй малдары, ҡымыҙ, һөт, пт хаҡында, үҙенән дә ҡуша биреп, һөйлән алын кптә:

—    Беҙҙең яҡта ҡымыҙ, һөт-ҡатыҡты һатыу, һатып алыу тигән нәмә юҡ. Бушлай бирәләр. Итте лә буш ҡына ашаталар. Борөйһо һуғым һуйһа, ботон ауылды йыйын һыйлай...

Тыңлаусыларҙың күҙҙәре тоҙҙай була.

~ Моғайын, алдайһығыҙҙыр әле. Тотторорҙар бушҡа!

Булмаҫ.

Буранбайға ҡыйын. Согага ул ошо урында гына һүҙенең чат< Iығым ғ.и тәкләп бирә алман. Ул: «Шулай! Ысын-он1 Iа. шулай!» т!Ш ихлас ҡабатлам-ҡабатлай, тәмәке торорғй керешә.

Шунда әңгәмәлә ҡатнашҡай оврейҙөр, баштарын сайҡан сайҡай, үҙ телдәренда бәхәсләшеп алып китәләр.

Ҡисап ҡайтып күрербеҙ тип, күнгән танһыҡлаған ҡарға кинәнеп баҫа-баҫа, арҡаларҙың һыҙлағанып да онотоп, алга атлайбыҙ, һэр кем үҙе уйына бирелгән. Бер мойоштә ҡайнар пирожки һатыусы еврей карты, һалҡындан бөршәйеп, ҡобараһы осоп тора.

—    Москалдәр, ниңә беҙгә һыуыҡ алып килдегеҙ? — тип шаяртырға тырышып ондәшә ул беҙгә.

—    Бына, ҡарт, һине беҙҙең яҡҡа алып бараһы ине!— ти ута Байғужа.

Бер мөйөшкә боролғас, ҡаршыға тап булған бер еврей өбейе беҙҙе туҡтатып, ҡапылдан рәхмәт утшрга тотондо ла китте;

205

—    һәйбәт егеттәр һеҙ, рәгмәт һеҙгә! — ти ул беҙгә, күкрәгенә усып ҡуйып. Мип, бер ни тошопмәй, юлдаштарыма ҡарайым. ■

—    Таныны бит, — ти Индрил. — Погром булган ҡондо беҙ упыц ейендә булғайныҡ бит.

Ныҡлабыраҡ ҡарағас, ҡарсыҡты мин дә таныным.

—    Опотмаган осон үҙеңә лә рәхмәт, — тим мин, йылмайып.

Ҡарсыҡ менән һүҙҙе артыҡ ҡуйыртмай, ары китәбеҙ. Ул, биленә тиклем богөло-һығыла, беҙгә изге теләктәр теләп, оҙатып ҡала. Был хәл күптән түгел булып үткән хәлдәрҙе минең иҫемә тешөро.

Был ҡалага килеп урынлашҡас, шулай бер көндө мунсаға барып ҡайттыҡ та, әҙерәк хәл алырға тип, ятып торҙоҡ. Шул мәл урамдан әллә ниндәй шау-шыу ишетелә башланы. Беҙ ғауғаланып югереп сыҡтыҡ. Ҡараһак, урам буйлап ҡаластар, колбаса, паплрос-маҙар күтәргән һалдаттар тәртипһеҙ рәүештә ағыла. Хатта бәгзе берҙәре ор-яңы офицер фуражкалары, башҡа кейем-һалым да ҡосаҡлаған.

—    Ҡайҙан алдығыҙ? — тип һорайбыҙ тегелэрҙән.

—    Ҡалала еврей погромы башланды. Лавкаларын талайҙар. Беҙ ҙә шунан алдыҡ, — тине ахылдай төшкән бер һалдат.

Беҙ сауҙа рәттәренә табан ашыҡтыҡ. Урам тулы мәхшәр кеүек хальгҡ. Күбеһенсә һалдаттар. Магазиндәргә эте-шә-төртөшэ, эркелешеп тулалар, ҡулдарыпа нимә эләгә— шуны күтәреп сығалар. Гражданский кейемдәге берәү һалдаттарға ҡарап ҡысҡыра:

—    Бөтә еврейҙәр — немец шпиондары. Туҡмағы? ев-рсйҙәр.ҙе! Дунаевецтә уларҙың духы ла ҡалмаһын!..

Шулай ҙа упыц ҡысҡырыныуҙары һалдаттарҙы ҡотортоп, сәмләндереп ебәрә алмай. Араларынан берәүһе, асыуланып, төкорогон сәсә:

—    Ии эшләп әле ул, әллә нипдәй бер вольный, һалдаттар мепәп комапдовать птә?

Беҙ аптырашыбыҙҙан бағапа кеүек ҡатып торабыҙ, һәр тарафтан — ойҙәрепәп, ишек алдарынан илаш, үҙәк оҙгос ҡыйкыу-һорән, ялыныу-ялбарыу тауыштары ишетелеп тора. Быларҙы ишетеү күңелгә бик ауыр, булып ятҡан был вәхшәттең мәгәиәһепә тошөноү ҡыйын.

Шул ике арала толпаның бер өлөшо баҙар майҙапыпа ябырылды. Беҙ, ип эшләргә белмәй, был күренешкә шаһит

булып ҡаушап торган мәлдә, беҙҙән элегерәк бында килеп елгәргән Буранбай инде куптәп, ниндәйҙер лавкага инеп, унан ике шешә лимонад менән бер писә ҡап папирос һелтәп сығырға ла олгоргәп.

—    Хужаһы ташлап ҡасҡан, барығыҙ, һеҙ ҙо берәй пәмә эләктереп ҡалығыҙ. Юғиһә, хәҙер ташып ботөрөрҙәр, — гино ул беҙгә.

Шунда яныбыҙға ҡайҙандыр килеп сыҡҡан Новиков бер талап ваҡыт, әйтер һүҙ тапмағандай, башын сайҡап, у га тишеп ҡарап торҙо ла мөмкин тиклем йомшаҡ итеп әйтте:

—    Ташла, Буранбай.

Тегенең үҙе ташларға самаһы булмаганып күргәс, он-допшәй генә, шешәләрҙе уның ҡулынан тартып алды ла көрткә ырғытты. Оятынан ҡыҙарған Буранбай папиростарҙы аяҡ аҫтына ҡойҙо.

Беҙ халыҡ араһына барып индек, һор ерҙән ҡатып-ҡыҙ, балн-саганың аһ зары, сеңләп илапшуы ишетелеп тора. Ҡылынып ятҡай был яуызлыҡҡа пофрәтләпгәп Новиков, һалдаттарҙың бер торкомопоп икеиссһепә югереп, уларҙы өгөтлвргө тотондо:

—    Тугандар, ни эшләүогеҙ был? Оялыгыҙ! Безобразие-ио ташлағыҙ! Мирный халыҡты ниңә таларга? Еврсйҙәр

ә беҙҙең ише кеше бит. Улар араһында ла бедняктэр, эшселәр бар. Бынау катыңдарҙың, балаларҙың нп ғәйептәрен таптығыҙ? Ташлағыҙ, тугандар, ташлагыҙ!..

һалдаттар уйың тирәһенә әйе ләптә башланылар. Бәг-аоләро сәлдергән әйберҙәрен шипель сабыуҙары аҫтына, ҡуйындарына йәшерергә тырышып, шым гына тыҡрыҡтарға инен күҙҙән юғалыу яғып ҡарайҙар.

Килөш-кплбәтө менән маклергэ оҡшаған берәү шунда уҡ Новиков тирәһенә тупланған торком япыпа килеп етте. Һыл — бая ғына погром яһарға опдәп йөрөгән оратор ине. Маңлайынан тиреп һортә-һөртә, ул шелтә тоны менән һалдаттарҙы өгөтләргә лә тотопдо:

—    Туғанҡайҙар, һеҙ эске дошман менән көрәшеүҙең пи икәпеи белмәйһегеҙ икәи әле. Император хәҙрәттәренә биргән антығыҙҙы опоттогоҙмо пн? Бында еврепҙәр шпионлыҡ итә, немецтәргә булыша. Ә һеҙ уларҙы яҡларға уйлайһығыҙ. Был бит безобразие.

—    Ҡайҙан килгәп был начальник тағы ла? — тил уның һүҙен бүлеп ҡысҡырҙы Новиков. — Нимә беҙҙең

207

м е п он командовать итәһең? Веҙ бында мирный халыҡ менән һуғышырға килмәнек. Марш бынан!

Теге оратор нәнә нимәлер әйтергә тин ауыҙын асҡай-иы, Новиковтың ярты бот дәүмәле йоҙроғо уның онон тыҡты. Шуны ғыпа көтоп торған шикелле, Байғужа менән тағы бер шюә һалдат тегедә ташландылар ҙа ҡарға тәгә-рэтегг дөмбәҫләргә тотондолар. Новиков араларына төшмәһә, меҫкендең хәле мошкөл нпе.

Бынан ҡуҙғалып китеп, пкепсе урамға боролғас, беҙҙе бер ефрейтор ҡыуып етте лә һүҙебеҙгә ҡушылды:

—    Домбәҫләп бик шәп иттегеҙ теге әҙәм аҡтығын. Ул — маклер, армияға һуғымлыҡ мал йыя. Фамилияһы — Кушпарев. Ҡот осҡос әшәке бәпдә! Гел офицерҙәр ҙә генералдар тнрәһепдә генэ урала. Охранка агепте, күрәһең. Еврейҙэрҙе ене урыпына күрә.

—    Ярай, дөрөҫ иткәнбеҙ икән улайһа, — тппе Новиков шым ғыпа, башын түбәп эйеп барған хәлдә. Ул ефрейтор менәп артыҡ сиселеп китеп һөйләшергә ихласлыҡ белдермәне. Шуны тойоп, тегеһе оҙаҡламай беҙҙән айырылып ҡалды.

Шул мәл ҡапыл бер ой алдынан илай-илай бер оврей әбейе килеп сыҡты ла урам ашаһына — беҙгә ҡарай югер ҙе; алдыбыҙга килеп туҡтап, инмәлер әйтергә теләне, тик әйтмәне, киро боролоп, ойөпә ҡарап тәнтерәкләне. Беҙ упыц артынан юпәлдек. Өйҙән плаш-сырылдапг, иңрәүҙәр ишетелеп тора. Мпп беренсе булып барып индем. Күрәм: дүрт һалдат ҙур һандыҡтың аҫтын-оҫкә килтереп тентеп яталар.

—    Нимә эҙләйһегеҙ һеҙ быпда? — тип һораным.

Тегеләр, һүҙемде ҡолаҡтарына ла элмәй, һандыҡты аҡ-

тарыуҙарыпда булдылар. Шул арала юлдаштарым да килеп инде.

—    Тугандар, пп эшләүегеҙ был?!

—    Бына әшәке йәһүдтәр араҡыларын йәшергәндәр ҙә бирергә теләмәйҙәр, — тии асыулы һүгенде бер һалдат.

—    Мппең бер ҡасан да араҡы мепәп һатыу иткәнем юҡ. Нахаҡтан яла яҡҡандар, — тип Ьыҡтапы обей, беҙгә ҡарап.

Күкрәгенә сабыйып ҡыҫып тотҡап йәш ҡатып, быуынһыҙланып, беҙҙең алдыбыҙга тубыҡланды ла күҙ йәше аша былай тии ялбарҙы:

—    Биллаһи тип әйтәм, беҙҙә бер тамсы ла араҡы булғаны юҡ! Үҙем ауырыу. Ирем эшһеҙ, өҫтәүенә ғәрип. Бы-

на әсәйем пп тапһа, шувыц менәп туҡланып торабыҙ. Лраҡыга түгел, икмәккә лә аҡсабыҙ юҡ.

Был тамаша беҙгә ҡот осҡос ауыр тәьҫир итте. Ҡаны сиктән сыгып ҡыҙган Байғужа үҙепә яҡыпыраҡ торгаи һалдатты тәгәрәтә һалып йыҡты, һалдаттарҙың икенсе береһе, үҙ сиратында ҡулына эләккән бер таяҡты һәрмәп алып, миңә киҙәнде. Шунда Новиков уның таягып тотоп одгөрҙө, мппсц баш пҫэп ҡалды. Шау-шыу ҡупты. Талаусылар дүртәү, ә беҙ биш кеше. Өҫтәүепә, икеһе бнш-алты-га ҡаршы тора алырлыҡ Байғужа менән Буранбай беҙҙең арала. Буранбай теге талаусының ҡулынан миңә киҙәнгән таяғын ҡайырып алды ла, тегеләрҙе уңлы-һуллы ҡайыҙлап, бер степага ҡыҫырыҡларға тотондо. Тауыш тапа ла көсәйҙе. Хужа ҡатындар ҡурҡыуҙарынан икенсе бүлмәгә сығып бикләнделәр. Ахыр снктә, талаусылар инәлергә тотондолар:

—    Беҙ гәйепле. Зинһар, туҡмамағыҙ!

Әммә Буранбай менән Байгужа шул тиклем ярһып киткәндәр — тегеләрҙең ялыпыу-ялбарыуҙарыпа ыжламайҙар ҙа. Ҡыҫырыҡлап алғандар ҙа әйҙә ҡайыҙлайҙар! Берөүһенең танауынан ҡап соборлап ага, ул инде ҡаршылыҡ та күрһәтмәй, бары тик һугьгуҙан битен гепә йәшерә. Боҙ иптәштәребеҙҙе саҡ һыуындырҙыҡ. Кормәкләшеү-домбоҫләшеү шуның менән ботто; тик Буранбай, һаман ярһыуын тыя алмай, тегеләрҙең оҫтәрепә аталанып мепеп бара.

Хәҙер үк эҙегеҙҙо юғалтығыҙ! Юғиһә яҡшылыҡ омәт итмәгеҙ. Бынан кире мирный халыҡты талау ниәтен башығыҙҙан сыгарыгыҙ. Марш бынан! — тпп команда бирҙе Новиков һәм тегеләр отәләпеп сығып та тайҙылар.

Улар китеү менәп, күрше бүлмәнең ишеге асылды, унан ҡарсыҡ килеп сыҡты ла аяҡтарыбыҙға йығылды. Уның артынса башҡалары ла шулай итте.

Ҡарсыҡ күҙ йәшо менәп беҙгә рәхмәт уҡырға тотондо:

—    Ой, рәхмәт һеҙгә, балаҡайҙарым! Беҙҙе бәләнән ҡотҡарҙығыҙ. Күктән төшкән фәрештәләр кеүек килеп индегеҙ бпт. һалдаттар араһында ла миһырбанлы әҙәмдәр була нкәп дәбаһа. Ҙур рәхмәт һеҙгә!

Беҙ уны тубыҡланып торған еренән аяғына баҫтырҙыҡ та бында оҙаҡ йыбанып тормай сыгып киттек. Ҡарсыҡ, һаман бөткөһөҙ рәхмәттәрен уҡыуында булып, беҙгә эйәрә биреп ҡалды.

209

Урамда тыныслыҡ урынлашҡайны инде. Беҙ үҙебеҙҙең ятағыбыҙға юнәлдек. Шулай ҙа һаҡлыҡ сараһы кәрәк ине. Новиковтың кәңәше буйынса, Һилерөк тыҡрыҡтар һайлан, урай-урай ҡайттыҡ.

Бына богөн сәй ҡайнатып эсергә тип китеп баргап юлыбыҙҙа тап булған әбей апа шул көндо беҙ талаиыуҙап аяп ҡалған ҡарсыҡ ине инде.

—    Беҙгә ҡунаҡҡа килегеҙ. Беҙ һеҙҙе маҡтап һендән ботөрә алмайбыҙ, һеҙ — бик һәйбәт кешеләр, — тине ул беҙгә ниндәйҙер күңел иреткес әсәләрсә бер йылылыҡ менән. Ҡарсыҡтың һүҙҙәренән Ипдриддең хатта күңеле йомшарып уҡ китте. Ауыртҡан арҡаһын йыйырғылан-йыйырғылай ул фәлсәфәгә тотондо:

—    һуғыш... һуғыш... Әҙәм балалары унан ни саҡлым мпхпәт күрәләр?! Бына бынау әбекәй бахырға һугыш бы-сагыма кәрәкме ни инде? Меҫкенкәй, етмәһә, ул беҙгә рәхмәт яуҙырған була...

Башҡаларыбыҙ күңелдән уның һүҙҙәрен хуплаһаҡ та, өндәшмәй генә, баш баҫып атлауыбыҙҙа булдыҡ.

Беҙ барасаҡ ейҙең ихлас күңелле хозяйкаһы, кплеүе-беҙҙе тәҙрәнән күреп ҡалып, тат йылмайып ҡаршыланы. Ипдрил, офицер алдыида торгап шикелле, честь биреп сәләмләне уны. Беҙ ейгә индек.

Был ейҙә беҙ айырыуса бер торло йылылыҡ һәм күңел ҡәнәғәтлеге кисерәбеҙ. Барыбыҙ ҙа, гүйә, тыуып-үҫкоп ойөбөҙгө ҡайтып тошкәпдәй булабыҙ. Ипдрилдец йөҙе иһә айырыуса ялтлап яҡтырып китә. Ул һүҙсәнләнә тешә, үтә мауыгып, стеналарға эленгән фоторэссмдәрҙө ҡарарға тотона, шкафтағы китаптарҙы аҡтара, аралаш кухнягә сы-гып, хужа ҡатынға ниндәй булһа ла ярҙам күрһәтергә тырыша.

Был юлы ла Индрил, сырхаулап тороуына ла ҡарамаҫтан. хәстәрсәп тоҫ менән уның тирәһендә уралырға кереште. Ҡатындың мейес ауыҙындағы өсаяҡ аҫтына ут яғырға йыиыпғапып белеп алғас та, ауырыу кеше пкәпен дә онотоп, утып ярып индерҙе, үҙе үк ут тоҡандырҙы. Мейес ҡабырғаһының ярыла башлағанын күргәс, балсыҡ иҙеп, үҙе һылап-бирҙе. Шул тиклем игтибарлылыҡ, хәстәрлек күргәс, ҡатындың күңеле нескәреп китте, ахыры, ул үҙенең бәхетле көндәрен хәтерләргә тотондо:

—    Минең морхүм нрем дә шундай хәстәрлекле кеше ине. һеҙҙең кеүек, йорт эшен бик ярата ине. Фабриканан былай ҙа йонсоо ҡайта бит инде; шулай ҙа өйҙә лә, мотлаҡ,

210

эшһеҙ тормаҫҡа тырыша. Ә ял көндәрендә өйҙә бат ҡал-ҡытмай эшләй торғайны. Үҙе лә бпк күңелле кеше нне, теләһә нәмә менән беҙҙең дә күңелде күтәрергә тырышып ятҡан көнө ине. Нп эшләмәк кәрәк,, һәйбәт кешеләр оҙаҡ йәшәмәй, тигәндәре дөрөҫтөр инде. Алты ғына йыл бергә тороп ҡалдыҡ. Ике балабыҙ булды. Уларының да шатлыгын күрә алманым. Икеһе лә ҡыҙылсанан үлде. Улары терә булһалар ҙа, исмаһам, бер йыуанысым булыр ине.

Өсаяҡ аҫтындағы утҡа ҡарап ултырған Индрил тәрән итеп көрһөнөп ҡуя:

—    Эй-йе-е, был һуғыш бик күп яҡшы кешеләрҙе һәләк итте. Бик күп ғаиләләр үкһеҙ ҡалды. Бына беҙҙең кеүек-тәргә әжәл һаман килеп етә алмай, йөрөйбөҙ шунда донъя ҡыҙырып, ыҙа сигеп...

Индрилдең һуңғы һүҙҙәренән ҡатып кеше, ҡорт саҡҡа п шикелле, тертләп кптте.

—    ТҪуй-ҡун, ҡолаҡҡа яҡмаҫтайҙы һөйләмәгеҙсе, зинһар! һеҙ йәшәргә тейешһегеҙ. Бына бпт мин ппндәй аңра. Үҙемдокен һөйлән алдым да киттем. Яңылыш һүҙ әйтһәм, гифу итегеҙ, һеҙ ҙә, минең ирем кеүек, яҡшы кеше. Ахырыһы, мин инде кешеләр менән кегаесә һөйләшергә, яҡшы могәмәлә итергә лә онотоп боткәпмен, — тине лә ул, урындыҡҡа быуынһыҙланып сүгәләп, үкһеп-үкһеп нларга тотондо.

Индрил урынынан һикереп торҙо, Буранбай менән мин йәһәт кенә уның ялына барып еттек.

—    Юҡ, юҡ, һеҙ бер ниндәй ҙо насар һүҙ әйтмәнегеҙ! Бына мин әйтер һүҙомдо һеҙгә аңғартып еткерә алманым да шуның менән һеҙҙе рәнйеттем шикелле. Фронттан-фронтҡа һөйрәлеп йорон торгас, бына беҙ үҙебеҙ түмәр кеүек тупаҫланып боткәпбеҙ пкоп. Ғәйеп итмәгеҙ ппде беҙҙе! — Индрил уның эргәһенә сүгеп ултырҙы ла нркә генә итеп арҡаһынан һойөп йыуата башланы. Хужа ҡатын уның һайын ярһып китте, яурын баштары биҙгәк тотҡан-дағы шикелле ҡалтырана.

Буранбай пплектәндер ағарынып киткән, ул әле миңә, әле Индрплгә ялбарғандай итен ҡарай.

—    Ни булды һуң әле! Әллә һин, Индрил, берәй тейешһеҙ һүҙ ысҡындырҙыңмы?

Беҙ өндәшмәнек. Өйҙә бары хужа ҡатындың тыйыла алмай үкһеп-үкһеп илауы гына ишетелеп тора. Уга ҡарап тороу бнк ауыр, шуға күрә мпп, тәҙрәгә барып ҡапланып, тәмәке төрөргә тотондом.

211

Урамды корт баҫҡан. Ҡаршылағы лавка янында ик© ҡатып тора. Улар лавкасы еврей менән һөйләшәләр, аралаш, беҙҙең хужа ҡатып шикелле, яурындарын һелкетеп-һелкетеп ҡуялар. Бәлкем, улар күптәй түгел булып үткән погром хәлдәрен ҡоттары осоп һойләйҙәрҙер, бәлкем, уларҙың да ирҙәре һуғышта һәләк булғандыр ҙа еврей ҡартына ҡайгыдарын һойләй торгандарҙыр. Бары бер гепэ нәмә асыҡ: юҡ-бар ләстит һатмай улар, йөрәк әрнеткес хәсрәтле нәмә һөйләйҙәр.

Бөгон бер генә ел әҫәре лә юҡ. Ағастар ялбыр аҡ бәҫ менәп ҡапланған. Улар бор хәрәкәтһеҙ ҡатып ултыра, шунлыҡтан тәрәп ҡайғылы уйға сумғандарҙыр тоҫло. Улар ҙа йәм-йәшел япраҡтарға, аҡ сәскәләргә күмелеп, йәйҙең йылы елеиә тпбрэнеп, ҡыштырҙап ултырған саҡтарын һағыналарҙыр һымаҡ.

Бына урам буйлап бала күтәргән бер ҡатып үтеп бара. Башы түбән эйелгән, уйсан ҡарашы аяҡ аҫтына төбәлгән. Ул ҡулдан бәйләнгән ҡыҙыл ойоҡ һәм алаптай ҙур ботинка кейгән; аягын ерҙән айырып алман тиерлек, һөйрәлеп атлап бара. Күрәһең, ул тәрэн, ауыр уйға батҡан да атлап барыуын бөтөнләй онотҡан. Балаһы, ҡулдарын болғай-болгай, тпрә-яғыпдагы торло нәмәләргә тортоп күрһәтв-күрһәтә, колә-колә ннмәләрҙср һойләй; тик әсәһендә уның кескәй шатлыҡтарын уртаҡлашыу ҡайғыһы юҡтыр, ахыры.

Артымдан Ипдрплдең:

— Сәй ҡайнаны! — тигән тауышын ишеттем. Ул, урынынан ҡубып, мейес ауыҙына барҙы. Уның артынан хужабикә лә эйәрҙе, сәйгүн аҫтынан ҡыҫҡыс менән күмерҙәрҙе тарта башланы. Был арала Буранбай сумкала ҡутарыпды.

Ипдрплдең шат тауышы һәм сәйгүндең күңелле бығырҙан ҡайнауы ҡатып кешенең күҙ йәштәре менән ейгә тулған хәсрәт һоромон шунда уҡ ҡыуып таратты. Ҡатып сәй бешерергә кереште. Ул ппде әүәлге алсаҡ, мөләйем төҫоп алгайпы, тик плауҙап ҡыҙарынған күҙ ҡабаҡтары һәм бөтөнлән кибеп етмәгән керпектәре генә уның яңы гына хәсрәтле ауыр минуттар кисергәнен белдереп тора ине.

Күңелле итеп сәй эселде. Хужабикәнең нлауыпап барлыҡҡа кплгэн уңайһыҙлыҡ онотолдо. һпс югыпда, упы берәү' ҙә ҡабат иҫкә төшөрмәне. Индрил бик мәрәкәләй беҙҙең фронт буйлап йөрөгән саҡтағы мажараларҙы бәяп итергә тотопдо. Ҡатып упы мауығып тыңлай һәм аралаш.

212

күҙенән йәштәре атыльга сыҡҡансы, рәхәтләнеп колә. Был күңел күтәренкелегенә бәйле матур күҙ йәштәре нне. Уның көлөүе Индрплдед күңелен оторо күтәреп, осондороп уҡ ебәрә. Ул инде, сама тойғоһон да онотоп, бултап солдәргә булмағандарҙы йомарт бутап һиптерә башлай. Барыбыҙҙың да йоҙҙәребеҙ, оҙаҡ йонсоу көндәрҙән һуң беренсе мәртәбә болотто йыртып ҡояш нурҙары ергә ҡарағандағы шикелле, ҡыуаныслы яҡтылыҡҡа сумган.

Буранбай әллә инде Ипдрплдең һөйләүенән бер ҡыҙыҡ та тапманы, әллә йонсоғайны, өҫтәл янынан диванға күсеп, һөйәлеп ултырҙы. Күп тә үтмәй, уйың танауы бер көйгә һалып алып һыҙгыра ла башлапы. Индрил уны әҙерәк мәрәкәләп алмаҡсы булғайны ла, хужа ҡатын уны шунда уҡ тыйҙы:

— Ҡағылмағыҙ, йоҡлаһын, әйҙә, арығандыр, меҫкенкәйем.‘Хәҙер һеҙгә лә урын йәйеп бирәм, серем итеп алы-| ыҙ. ФронТка барып ҡапҡас, юнле-башлы йоҡларға ла ирек булмаҫ оло үҙегеҙгә, — тппо ул һәм юргап-яҫтыҡта-рьш ҡутарып ала ла башланы. Индрил ҡарышып маташҡайны ла, ҡатын уны тыңларға ла теләмәне. Беҙгә буйһонорға тура килде. Ул Буранбайҙың һалыпып төшкән башы аҫтына ла йомшаҡ мендәр ҡыҫтырып ҡуйҙы; тегеһе, күҙен асмай гына, аяғын диванға һуҙып ебәрҙе. Йомшаҡ урынға ятҡас, арҡаларҙың ауыртыуы ла тиҙ үк, ҡул менән алын ташлағандай, баҫылды ла ҡуйҙы; боҙ, артыҡ талымламай,, тәрәп Йоҡоға сумдыҡ.

ИКЕНСЕ БҮЛЕК

Көн һайын була килгән строевой занятиелөр туҡталды, беҙгә яңы кейем-һалым бирҙеләр. Иртән барлауға гына сығаралар, шунан ҡабат казармаларга тулабыҙ. Ә унда иртәнән алын ҡара кискә тиклем туҡтамай торған шау-шыу өйҙө күтәреп алып бара: гармунда уйнайҙар, торло йырҙар йырлайҙар, һикереп тошон, тыпыр-тыпыр бейешеп тә алалар. Кайһы бор мутыраҡ һалдаттар әллә ҡайҙан араҡы ла табып, ҡыҙмаса йорөү әмәлен дә табалар. Көтмәгәндә тоҡтомалдай әтәсләпешеп, һүҙгә лә килешеп алалар, хатта биргеләшеп тә китәләр, һуғышалар, тиҙ үк ярашалар, I ағы һип дә мин булып, әсергә, йырларға, бейешергә, көлөшөргә тотошалар.

Был ыгы-зыгы беҙҙе үҙ эсенә йәлеп итә алмай, беҙ башҡаларҙан айырымыраҡ торабыҙ. Кременчугтан киткә-

21*

пебеҙҙән бпрле артыҡ телго алырлыҡ яңылыҡ булманы. Буга ваҡыттарыбыҙҙа олеге Альфреда исемле ҡатындың ■өйөнә барып, әҙерәк күңел асып, ял итеп ҡайтабыҙ. Упап ҡайтыу менән, йәпә лә йөҙәткес һалдат йөгөн тартырға егеләһең. Бындай эс бошорғос тормоштаи Иовиковыбыҙ бөтөнләй риза түгел; Кремепчугта үткәргән көндәребеҙҙе йыш ҡыпа һағынып иҫкә ала:

—    Бына Кремепчугта күңелле нпе, псмаһам. Эшләйем тиһәң, эш тә бар пие. Эшселәр мспән элемтә тотоу ни тиклем яҡшы ине, үҙебеҙҙең халыҡ шул улар. Берәй яҡҡа башты алып сыгып китәһе ппе. Бында бнт, зыяраттағы һымаҡ, тере әҙәм дә юҡ төҫлө. Күпме буҫтау фабрикалары бар, береһе лә эшләмәй. Уларҙағы эшселәр ҡайҙа булын бөттө икән? — тигән һорауҙы ҡуя ул һәм, көттөрмәй, үҙе үк шуға яуабын да бирә: — Беҙҙе ҡыуалап илтеп тыҡҡан шикелле, уларҙы ла фронтҡа — ут эсенә илтеп тығып бөткәндәрҙер инде.

Новиковтың һүҙҙәренә беребеҙ ҙә ҡыҫылмай. Әүэлерәк уның менән бер аҙ бәхәсләшеп алырға ярата торған Индрил дә һуңғы мәлдә үҙ әсенән генә уйлапыусап булып китте, тегенең менән эләгешеп китергә бер теләк тә белдермәй. Был арала ул йәшлек хәтирәләренә йышыраҡ бирелә, шуны беҙгә тәмләп-тәмләп һөйләй.

Ипдрил йәш сағып Норпегияла һәм Фипляпднлла үткәргән, упда балыҡсылар менән эшләгән. Ул йыш ҡыпа үҙенең тыуған ҡалаһы Ревелде иҫенә төшөрә:

—    Берәй тапҡыр һеҙҙең Ревель кплькеләреп ашағанығыҙ бармы? Ах, белһәгеҙ икән. Беҙҙең Ревель тап шул килькеһе менән дан тота ла инде. — һәм ул Фин ҡулты-гының ҡурғаш кеүек һоро ауыр һыуҙары мепәп йыуыла торгап ярҙағы бик матур был ҡала хаҡында, хыялға бирелеп, һөйләргә тотона. Балтиканан иҫкән елдәр Ревель оҫ-төнә томандар, ямғыр болоттары ҡыуалап килтерә икәи. Улар, ҡалып булып, өҫтө-өҫтөнә өйөлөшөп, ҡаланың һапһыҙ үткер манараларына эленешеп торалар, ти.

Ипдрил шулай мауыгып һөйләп алын китһә, уның тауышы үҙеиә бер торлө моң булып ағыла башлай; әйтерһең, угл һөйләмәй, ә ниндәйҙер әкиәттәге илаһи бер гүзәл ҡаланың фажигоһе хаҡыпда хәсрәтле-моңло йыр һуҙа. Ревелдец тарихеп тыңлау күңелдәргә ауыр шом һала. Ипдрил дуҫыбыҙ хикәйәтен Вышгородта Преображенский соборын төҙөүгә бәйләнешле ғибрәтле ваҡиғаларга алып барып еткерә башлаһа, уны тыңлауы ла ауырлаша. Эстон-

214

дарҙың береһе лә был соборҙы яҡшы һүҙ мопәп телго алмай.

—    Рус батшаһы беҙҙең илде баҫып алғас, беренсе эшө итеп, Брпгпта тигәп изге храмыбыҙҙы ҡыйраттырҙы, шунан беҙҙең яратҡан Вышгородыбыҙҙа йәмһеҙ Преображенский собор төҙөтто, — тип ас.ыпа эстондар.

Индрил Петроградта эшләгән сағы хаҡында һойләрг» тотона икән, ул үҙе шунда гашик булған Дуся исемле ҡыҙҙы иҫенә тошоро.

—    Их, шәп ҡыҙ ине лә бит ип, ғүмере геоә ҡыҫҡа булды шу-ул, — тип тәрәп уфтана ул. Был ҡыҙ тураһындағы иҫтәлектәрен дуҫыбыҙ писә мәртәбә геиә һөйләмәһен — беҙ тый да алмай тыңлайбыҙ. Беҙҙең иғтибар Ипдрплде айырата ҡанатландырып ебәрә, ул тағы ла илһамлапыбы-раҡ, күңелдәрҙе ботонлән нескәртерлек итеп, лирик аһәңдәр менән моңло итеп һойләүгә күсә. Тәүҙә, әлбиттә, ул ҡорораҡ тотоп башлай:

—    Эшем бик ауыр, жалокапьепе бпк аҙ алам, оҫтәүенә, тырыш ы п-тырыш ып олектромехапиктәр курсына инергә әҙерләнәм.

Был өлөш әле тарҡау гына тыңлана. Хатта был әңгәмә бер ситтә ғәмһеҙ тәмәке тартып ятыусы Байғужаның асыуын ҡабарта:

—    Ташла әле тул бер ботмәгәп курстарыңды! — тиң ҡырт бүлә ул Индрплдо һәм, беҙҙең яҡҡа һыртын биреп, әйләнеп үк ята. Был иҫкәртеүҙән һуң Индрил, әңгәмәһенең баш олошоп бер аҙ ҡыҫҡарта тошон, йәһәтерәк Дуся-һо хаҡында һойләүгә күсә һала:

—    Яҙ башы ине. Богөпмо-иртәгәмо Невала боҙ ҡуҙға

лырға тора. Шул саҡта бер мәл миңә күпер буйлап йылға аша сығырға тура килде. Иртәнсәк ине был. Шул тиклем матур иртә, ундайҙар Петроградта һирәк була: күк салт аяҙ, зәп-зәңгәр, яҙғы ҡояш шул ҡәҙәремсә сағыу яҡтырта, уның нурҙарының ирка йылылығы, хатта иртүк булһа ла, беленеп тора нпе. Мип, матур иртәгә һоҡланып, сихырланған шикелле, хыял донъяһында йөҙөп барам. Атламайым да — йоҙөп барам. Шул саҡ нп ишетәм, күпер аҫтынан килгәп:    «'Котҡарығы-ыҙ! Ҡотҡарыгы-ыҙ!» — тигән

нән өҙгөс тауыш мине һиҫкәндереп, аңыма килтерҙе. Был тауыш йөрәгемде телеп алғандай булды. Мип шунда уҡ, күпер рәшәткәһенә күкрәгем менән ятып, түбән ҡараным. Унда, боҙ уйылып тошкәп бер күләүектә, ҡанаты Һынған күтәрсен кеүек, зәңгәр кейем кейгән бер ҡатын-ҡыҙ заты

215

■бата-ҡалҡа тыпырсына инс. Уйылып тошкәп бо.? ситенә тырнаҡтарын батырып, ул мәкенән сыгырга тырыша, ләкин һәр борепдә ҡулы тайып китеп, башы менән һыу төбөнә сумып сыға. Мнпө шул фажиғә булын ятҡан ергә магнит һурып алдымы ни — аптырашын ҡарап торған үткенселәргә бәрелә-һуғыла күперҙе үттем дә ярҙан боҙ өҫтопә тәгәрәрем.

Мин уға яҡынлашҡанда, батып барыусы хәлдән тая башланы, ахыры, — уның тауышы бпк насарланды. Мин, һыу инергә тип түҙемһеҙләнеп килгән кеше төҫло, юл ыңғайында пальтомды һәм багпҡа кейемдәремде һалып ыр-тыта-ырғыта, батыусыға табан атлыҡтым. Бер уп сашиндәр самаһы эскә инеүгә, боҙ сатырҙан ярылды; мин бер аяғым менән һыуга батып та сыҡтым. Сослогом етте. Шунда, ҡаушап ҡалып, әҙерәк яйлап торһам, үҙем дә һыу тобөне китәһем икән. Батыусы үлемесле газап сигеп быс-тырҙаған мәкегә яҡынайған һайын, боҙ өҫтоыә сығын ятҡан күләүектәр йышайҙы. Барып етергә ике сажин самаһы ҡалды тигәндә, артабан атларлыҡ мөмкинлек тә ботто. Боҙ, коҙгө кеүек, шып-шыма тайгаҡ ипе. Ул батыусы интеккән мәкегә табан иңкеү. Шуга күрә мине лә үҙ ҡарынына тыны менән һурып алып барғандай. Боҙ оҫтопдә бер гено таяныс та юҡ. Ә теге меҫкондең ҡысҡырыуҙан ботон-ләй тамагы ҡарлығып боткән инде. Ул боҙ сите умырылыуҙан торгап һайып киңәйә баргап мәкелә бор бата ла бер ҡалҡа. Мин ппде, артабан атлан барыу мөмкинлеге ҡалмағас, уға табан күкрәгем менән шыуышып яҡынлаша башланым. Батып барыусының зәңгәр күҙле, һары сәсле йәш кенә ҡыҙ булыуын да шәйләп алдым. Ул, минең үҙенә лҡыплашыуымды күреп, һуңғы көсөп йыйып ялбарырға тотондо: «Ҡотҡарсы! Ҡотҡара күр, зинһар!..» Уның ялбарыулы ҡарашы бөтөн ҡурҡынысты онотторҙо. Ә мпн үҙем дә бнт муртайған яҙғы боҙҙа ҡыл өҫтөндәге шикелле генә торам. Яр башында йыйылган кешеләр миңә нимәләрҙер ҡысҡыралар, ләкин улар мппең аңыма килеп етмәй. Мпп бары ҡыҙҙың: «Ҡотҡар! Ҡотҡар!» — тигән һүҙҙәрен геиә ишетәм. Мин уға һыңар ҡулымды һуҙам. Ул ҡулыма ике ҡуллан сатырҙатын аҫылына, лэкип, мпп упьг үҙемә тартыу урыныиа, ул мине түбәпгә үҙе япыпа упҡынға һөйрәп. Бигерәк шыма һәм ауыш шул боҙ өҫтө. Таяныр йәки эләгер бер нойө лә юҡ. Был ҡыҙҙы ҡотҡарыу урыпьша, уға иптәш булып, бергәләп батыу ҡурҡынысы секунд һайын яҡынлаша. Ысҡынмаҫ өсон тырмашыуҙан тырнаҡ шәбе-

216

лэрем аҡтарыла, бармаҡ биттәренән ҡан һарҡа. Шупда күҙ ҡырыным мепон ярҙа п таҡта, бау-маҙар тотоп төшөп, кплгон кешеләр торкомоп шәйләй тсалдым. Был мпцэ кос оҫтәпе. Ҡыҙға һуҙылған ҡулым хәлен юғалтҡап ппде, һис үҙемдеко шикелле түгел; о боҙ га тырнаҡтарым мепәп са-тырҙатып йәбешкән икенсе ҡулым ут кеүек япа.

Ярҙан, алдарына таҡталар түшәй-түгаәй, беҙгә кешеләр яҡынлаша. Улар бер аҙым үткәнсе, миңә тотош бер тоүлек ваҡыт үткәндән була. Сонки мин үҙ көсөм менән гоно, был зәңгәр күҙле һылыуҙы ҡотҡарыу түгел, бынан үҙем иҫән сыгыуҙан да тамам өмот өҙгәйнем. Шупда ҡапыл минең өҫкә йыуан арҡан килеп тошто.

—    Тотон! — тигән тауыш килде артымдан.

Мин арҡандың осон ҡыҙға ырғыттым да үҙем дә бер ҡулым менән йәбештем. Уғаса булмай, миңә таҡтаның бер башын этоп еткерҙеләр. Мин уны батыусы ҡыҙға табан шыуыштырҙым. Быпа шулай арттағылар — мине, мин ҡыҙҙы тартырға тотопдоҡ. Бер арала миңә, һыңар ҡулымды бушатып, уның менән, мәкенән ҡалҡынып, күкрәге мепәп боҙ ситенә ятып маташҡан ҡыҙҙың яғаһынан эләктереп алып, күтәрелергә ярҙамлашырға форсат тыуҙы. Ҡыҙҙың боҙ өҫтөнә сығып еткәнен әҙерәк хәтерләйем әле. Шунан үҙем дә һуштан яҙғанмын, ахыры. Мине тиҙ ярҙам каретаһы больницаға плткәп. Больницаға беренсе мәртәбә инеүом ымо был. Боҙ өҫтөндә булған мажара миңә аҙаҡ тошто күргән кеүек кенә тойола башланы, үлем ҡурҡынысы онотолдө.

Больницала ятыуымдың өсопсо көнөнә бер сибәр гепә йоҙло сестра врач бүлмәһенә саҡыра килде. Унда мине •гуды түңәрәк йөҙлө, шулай уҡ түңәрәк ҡуйы ҡара һаҡаллы врач ҡаршыланы. Уйың эргәһендә аҡ халатҡа торон)гәп һурылған йоҙло, зәңгәр күҙле ҡыҙ ултыра ине. Мин уны шунда уҡ танып алдым, һәм боҙ оҫтондо бынан өс кон элек кенә булғап, аяныс күренеш күгҙ алдымдап емелдәп үтто. Хатта арҡа һабағым буйлап һалҡын семерҙәү югерҙе, тубыҡ быуындарым ҡалтыранды, юғалып ҡалдым, ауыҙ күтәреп ҡыҙға бер һүҙ ҙә өндәшә алманым.

Ә ҡыҙ иһә, миңә ҡарап, бик яғымлы итеп йылмайҙы ла докторға боролоп опдоште:

—    Мине бына ошо егет ҡотҡарҙы!

Доктор миңә ултырырға ҡушты. Минең үҙгәреп ки-теүемә иғтибар итептер ахыры:

—    Хәлегеҙ бик ауырмы әллә? — тип борсолоп һораны.

217'

—    Юҡ. Хәлем бик һәйбәт, — тип яуап бирҙем мип, тик, ҡыҙҙың ҡарашы менәп осрашмаҫ осон, түбоп ҡарайым.

—    һеҙ электәй тапьпп ппегеҙме? — тип һорапы доктор МШ1ӘП.

Мин ауыҙымды асҡансы, ҡыҙ яуап биреп өлгөрҙо:

—    Юҡ, беҙгә тәү тапҡыр боҙ өҫтөндә танышырға тура килде. Ерҙән килдеме, әллә күктән килеп тоштомо — шулай ҙа ул минең ҡотҡарыусым булды...

Мип, уның музыка төҫлө яңғыраған яғымлы тауышына һоҡланып, башымды түбән эйгән килеш ултыра бирҙем.

—    Дуся менән беҙ бына шулай таныштыҡ...

Хикәйәһен ошо ергә еткергәс, Индрил мотлаҡ туҡтай.

Ул башын эйә, намаҙ уҡығанда сәждәгә киткәндәй булып, онһоҙ ҡала, йөҙөп тәрәп һағыш баҫа. Шунан ул, сәхнәлә герой ролен уйнаған артист кеүек, беҙгә сикәһе менән әйләнә лә ҙур илһам минуттары татыған ҡиәфәттә, бер ноктәго төбәлеп ҡатып ҡала. Беҙ, унан күҙҙәребеҙҙе айырып ала алман, бер талай ҡатып ултырабыҙ, тауыш та сығарырға ҡурҡабыҙ. Тынлыҡты Байгужа боҙа:

—    Мәжнүн! — ти ул, ауыҙын мыҫҡыллы ҡыйшайтып. — Ул үҙенең Л әйләһен хәтерләй!

Беҙ көлөп ебәрәбеҙ.

Индрил, үҙенең илһамлы ҡиәфәтен юғалтып, тортлоп ҡуйғандай була, ғәфү үтенгәндәй йылмайып, Байғужанан һоран:

—    Ә кемдәр улар — Мәжнүн, Ләйлә?

Байғужа яуап бнрмәй, миңә ымлап баш ҡаға. Индрил, яуап өмөт итеп, мнңә борола. Мпн Ләйлә менәп Мәжнүндең Көнсығыштың бик данлыҡлы ҡиссаларының береһенең геройҙары нкөнен ҡыҫҡа ғына һөйләп бпрәм.

Минең аңлатыуымды тыңлап бөткәс, Новиков Байғужаның сагыштырыуын бик урынлы тшт таба һәм, салҡан йығылып китеп, һыны ҡатып көлөргә тотона. Индрил быға һнс үпкәләмәй, үҙе лә ҡушылып, рәхәтләнеп көлә һәм аҙаҡ аҡланырға тотона:

—    Улар бит әкиәттәге кешеләр, ә беҙҙең фажиғә — ысын булған хәл. Сағыштырып көлөүегеҙҙе бик үҡ урытг-лы һанамайым, — айырма бында ер менән күк араһы кеүек.

Шуның менәп уны мәрәкәләп көлөп алыу бөтә һәм Индрил һөйләуен дауам итә:

218

—    Танышып алгас, беҙ Дуся мепәп тиҙ арала бер-беребеҙгә эҫенешеп киттек. Ул мине ныҡышып-ныҡышыг» үҙҙәренә саҡыра башлапы. Ләкин мин уларга тиҙ генэ бара һалырға баҙпат итмәнем: кейемдең дә рәте юҡ, кеҫә лә-буш. Э уны бер кон күрмәй түҙер хәлдәрем ҡалманы. Ял кондәреп, тәҡәтем ҡалмай, сабырһыҙланып котоп алам. Мин нпдо уның янына барырға үҙемдә ҡыйыулыҡ таба башлағайным. Кистә и үк бнк яҡшылап кейемдәремде-таҙартҡылап, рәткә килтерәм, тыртайып ти.ҙ үк сикәмде баҫырға әҙер торған токторҙо айырыуса бер тырышлыҡ менән ҡырам. 0 был сәсмәй үҫә торған үҫемлек минең сикәләрҙе, эйәкте бнк иртә һәм бнк ҡуйы булын баҫа башлағайны. Атлығып барырға сығам, аяҡтарым ергә теймәй. Юл буйы һөйләшергә иң матур һүҙҙәр һайлап барам. Ә1 бына, үҙен күроүом була, бото оҙср һүҙҙәр баштан сыға ла бото. Әйтер һүҙҙәреңде гопо түгел, колло донъяңды онотторорлоҡ ҡыҙ ине шул ул — Дуся.

Шулай итен, Дуся минең бир гомемдо биләне. Саҡ ҡына буш паҡытмм булдымы — уның янына югерәм. Курсҡа әҙерләнеүҙә ботонләй оноттом, тамам кейәү егетенә әйләидсм. Бөҙ нкәүлән киләсәккә пландар ҡора башланыҡ. Ҡыҙҙың сәләмәтлего юпәлеү менән, өйләнешергә булдыҡ. Йәнәһе, ул моднска була, ә мин — электротехник. Тик юпәлеү урынына Дусяпең һаулығы кондән-көн насарайыуға китте. Тоғо ваҡытта һалҡын тейеүҙән уның үпкәһенә аьша килгән. Ул бик йыш юткерә, тик шгңәлер ауырыуын минән йошероргә тырыша. Әммә быны эшләүе уға бик ҡыйын — тик торғандан ҡапыл ғына сәсәп, быуы-лып-быуылып ютолләп ала ла китә. Уйың ауырыуы мине бик ныҡ бошондора, был борсолоу миңә коцо-тонө тынғылыҡ бирмәй, йорәгемде ауырттырып ойкәп тора. Ни эшләргә белмәй, мин бер врачтан иконсоһонә, бер антеканан икепсеһенә, унан осөнсоһонә югерәм. Тик беҙҙең пландарыбыҙға үтәлеү насип булмағап икән шул. Июль айында Дуся был донъяны ҡуйҙы. Мин ҡайғымдан башымды ҡайҙа илтеп тыгырга белмәй норогон саҡта, һуғыш башланды. Мин фронтҡа доброволец булып китмәксе булдым. Заводта иптәштәрем минең был ниәтемдән бот сабып көлдөләр:

—    Иҫәр, күпме ереңде, нисә заводыңды дошмандан һаҡларға бараһың? Ашыҡма, былай ҙа сират етер әле, — тпп теләгемдән һыуындырҙылар.

Индрил шым ҡала, тәрән уйға талып, тәмәке төрә башлай.

21»

Новиков һүҙгә керешә:

—    Байгужа һипс Мәжнүн тип дороҫ әйтто. һин дә барыбер, уның кеүек, һөйгәпец менән ҡауыша алмаган булыр инең. һуғыш башлапды. Бына ни рәүешле йорон ятабыҙ. Әллә бөгөн, әллә иртәгә...— ти ул, түшәмгә текләп Ятҡан килеш.

—    Үткән эш инде, — тип һуҙа Индрил, уфтанып, — күпме һағынһаң да, кире ҡайтарып алып булмай. Һөйләгәнемә үпкәләмәгеҙ. Иҫтән сыҡмай бит, ни эшләтәйем? һеҙгә һойләһәм, әҙерәк норок ялҡыны баҫылып ҡала, — ти Индрил, аҡлапгандай итеп. Ул урыпыпа мепеп ята ла башҡаса һүҙгә ҡушылмай. Күрәһең, беҙгә һөйләгәндән гепә йорәге баҫылмайҙыр шул. Йөҙопә шәүлә булып тош-көн тәрәп һағыш билдәләре тиҙ гепә таралырлыҡ түгел. Эйе, Дусяһенец фажигәле үлеме егетебеҙҙе бик пыҡ тетрәткән икән шул. Югиһә бер ойотмаһа, бер онотор, һыуыныр ипе. Хәҙер уға шаяртып өндәшеүсе юҡ. Киреһенсә, тәүҙә әҙерәк шаяртып, төрттөрголәп алыусыларыбыҙҙың күңелен үкенес көйҙөрә.

һәр кем үҙ уйҙарына бирелгәп, баштан үткәпдең кирә ҡайтҡыһыҙ татлы хәтирәләре, киләсәге хаҡында хәстәрлек менән мәшғүл, һуғышҡа нпер алдынан кешеләргә оҙ гепә тыныс ял бирелгән молдә, уларҙың фекерҙәре айырыуса йылдам этләүсәп була. Ул саҡта сәскә кеүек матур йәш саҡтар, тағы ла гүзәлерәк булып, күҙ алдыпап үтә, үҙәктәрҙе өҙҙөрөп һагышлапдыра. Йәшлек сәскәләре һәр кем өсөн гәзиз. Алдыңда дәһшәтле мәхшәр билдәһеҙлеге торгапда, ул сәскәләр айырата матурыраҡ булып тойола. Улар хаҡыпда ойоп-ойоп тағы ла оҙагыраҡ уйлағы, күҙ алдында асыгыраҡ төҫтә күрге, онотолоп, шулар менән йыуанғы килә. Тпк оҙаҡҡа йыуатып тора алмай шул артта ҡалтап йәшлек хәтирәләре. Күҙ алдына үҙебеҙ кисергән һәм алда тагы ла ҡурҡынысыраҡ һүрәттә кисерәсәк ҡап йылғалары, ут даръялары, үлем сәсеүсе туп горһолдоүҙо-ре, тонсоҡторғос ағыулы газдар, йөрәктәрҙе туңдырып, тондәрҙе семерҙәтеп, башҡа уй-тойғоларҙы ҡыҫырыҡлап сығарып, тупаҫ рәүештә бәреп кплеп ннә.

Бына Индрил Сер ҡыҙ фажиғәһе ваҡытында булган та-нышыуын, беренсе мохәббәтеп көлло матурлығы һәм хәсрәте мепәп бергә, түшенә ҡаҙаған ал сәскә кеүек, ҡәҙерләп һаҡлай. Ул -— уның хазинаһы, бәлкем, хәҙергә ошо хотпрәләр уның берҙән-бер байлығылыр. Ваҡытында бит улар егеттең тормош юлын яҡтыртып торған, уга кос Сир-

220

гон, йәшәүен мәғәнәле иткән. Хәҙер ппде ул йәшлегендә кисергән оло шатлыҡлы ла, тэрэн хәсрәтле ло булған ошо хәлдең хатта бәләкәй гепэ бер олопто булһа ла, ҡабат ҡа-батланыуын өҙолоп теләй. Кешеләр ҡылған эштәрҙә күргән иң яҡшы яҡтарҙы Индрил Дусяһенең сифаттары менән тиңләштереп үлсәй; ошо яҡшы сифаттарҙы бер ботон итеп уҡмаштырып, дот.яла хоком һорон ятҡан бөтә яуызлыҡҡа ҡаршы ҡуйғыһы килә уның.

Боҙҙо айонда ихлас күңел меппи ҡабул лтеп ҡунаҡ итеүсе Лльфрсда исемле Й9Ш ҡатында уд Дусяһепдә булған күи кенә сифаттарҙың кәүҙәләнешен тапты, ахыры, шуға ла бит уга, иң нҡьш кешеһе менән мөғәмәлә иткәвдә-ге кеүек, һойөп, иғтибарлы ҡарай. Индрил йыш ҡына:

— Алъфрода — иҫ киткес яҡшы күңелле ҡатып,— тып һоҡланып ҡуя. — Йәш сағында ул, моғайын, ғәжәп сибәр булғандыр. Ни тиклем ҡайғы-хәсрәт, ауырлыҡтар кисермәһен, әле лә артыҡ бирешмәгән. Батыр ҡатын. Әгәр Аль-фреда белемле ҡатып булһа, бик күп кешеләрҙе бәхетле итер өсөн корошсе булыр ппе, тнп уйлайым мин, — тпп тә фараз итеп ҡуя.

Новиков Индрилдец хыялплеген һоноп етмәй, йыш ҡына «изге фәрештә» тип мыҫҡыл иткән булһа, Альфреда хаҡында һүҙ сыҡҡанда, тып ҡала, иренен мыҫҡыллы ҡый-лгайтырға уйламай ҙа, баш ҡага-ҡага һүҙҙе хуплап уйланып ултыри ла ирҙәрсә тәрәп корһоноп ҡуя.

Беҙ боғоп Альфреда янына һуңғы мәртәбә инеп сыҡмаҡсы булабыҙ. Буранбай күптән унда киткән инде. Беҙ уга ҡайһы бор аҙыҡ-түлектәребеҙҙе алдап алып барып, пш һыу әҙерләүҙә хужа ҡатынға булышырға ҡушҡанбыҙ. ]'.ашҡаларыбыз, кон элгәре барып, аяҡ аҫтында уралын, ҡамасаулап йоромаҫ өсөн, хәҙергә казармала тәмле хәтирәләргә бирелеп ваҡыт һуҙабыҙ. Беҙҙең ошо торкомгә күптән түгел генә килеп ҡушылған Хәкимйән Иртуғанов унда беренсе тапҡыр барырға йыйына. Шуға күрә беҙҙең арала Альфреда хаҡында барған әңгәмәгә ҙур иғтибар менән ҡолаҡ һалып ултыра, үҙе һүҙгә ҡыҫылмай.

Иртуғанов — Пенза губернаһының Инсар ойәҙө кешеһе. Йәш сағында ул ҡырҡтартмасы булған, тартмаларын артмаҡлап ярты Рәсәйҙә ҡыҙырып сыҡҡан. Аҙағыраҡ Мәскәүҙә дворник булған, шунан Бакуҙа нефть промыслаларында эшләгән. Һуғыш башланыр алдынан гына һалдатҡа алынған, хәҙер инде уп ың яурынында унтер-офи-ңерҙең ике таҫмаһы бар, ә күкрәген Георгин тәреһе һәм

бер миҙал биҙәй. Тик ул уптер таҫмалары мепәи дә, күкрә* гендөге тәре мепән дә маһаймай, үҙеи ябай һалдат һымаҡ баҫалҡы тота. Был тәре менән миҙалды инмә осоп бирҙеләр, тип һораһаң, Иртуғанов ҡыҫҡа гына итси яуап бирә:

—    Офицерҙәрҙе атҡай осон.

"Уның был яуабына Новиков һоҡланып бөтә алман.

Бер мәл Иртуғаповты отделение командире итен тәғәйенләргә уйлағайнылар ҙа, теге ҡырҡа рәүештә бага тартты:

—    Мпн был ике таҫманы кешеләр өҫтөнән комапдопать итер өсөн таҡманым. Әйҙә, кемдең офицер булғыһы килә — шул командовать итһен, мин былай ҙа һугыгаа беләм.

Иртуғановтыц был тәүәккәллеге Новиков күҙ алдында уның дәрәжәһен тағы ла үҫтереп ебәрҙе.

—    Бик шәп егет был, уны үҙебеҙҙең мөхиткә алырға кәрәк, — тине ул бер нисә мәртәбә.

Иртуганов русса яҡшы һөйләшә, бик күп көләмәстәр белә; тик уларҙы һөйләгәндә үҙе һис колмәй, башҡалар көлөүҙән туҡтагапды вайымһыҙ сабыр ҡиәфәттә көтөп ала ла йәпә ялгап алып китә. Ул ҡылыҡ сифаттарының ҡайһы бер һыҙаттары мепэп беҙҙең Новиконҡа тартҡан. Кпң күңелле, ваҡланыуҙы опо һөймәй, һүҙен бик үлсоц һөйләй, шуга ла әйткән бер һүҙе мәғәнәле, урынлы булып сыға. Кем алдында ғына булмаһын, һүҙен үткәрә белә. Рядовой һалдатмы ул, унтер-офпцерме, офпцерме — уның үтенесен кире ҡаҡмай; сөнки ул һәр кемдең күңеленә яраҡлы асҡысты таба белә.

Беҙ әле Иртуғанов менән етерлек дәрәжәлә яҡынлатып өлгөрмәгәнбеҙ, шуга күрә бөтөнләй үк сиселеп китеп һөйләшә алганыбыҙ юҡ. Ләкин бөҙ уның күңелендә йәшеренеп ятҡан бик ҙур көс барын яҡшы һиҙемләйбеҙ. Беҙҙең өсоп файҙалы көс булырмы ул, юҡмы — һынап ҡарамағанбыҙ әле.

Тап быпа бөгөп ошо Иртуганов атлы ир-егет беҙҙең менән Альфредаларга бара ла инде.

ОСӨПСО БҮЛЕК

Ф

Егерме градуслы һалҡындар Дупаевсц ҡалаһында оҙаҡ тора алманы. Ҡурын барған салт аяҙ селләне ошәнеш йоп-соу көндәр алмаштырҙы. Ергә аҡтарылып төшөп килгән тә-

222

пәшәк ҡарағусҡыл һоро болоттар еҙлокһөҙ ямғыр һибәләй. Коньяҡ-копбайыштан иҫкәи һалҡын дымлы ел үҙәктәргә үтеп ҡалтырата.

Урамдар үтеп сыҡҡыһыҙ һаҙламыҡҡа әйләнде, бысраҡ күләүектәр менән ҡанланды. Уларҙа әүәлгесә һалдаттар мыжғышыа йоромәй, нужалары төшөп сыҡҡандары ла, яҙеүҙөро әсенә баштарын йәшерен тәмәке ҡабыҙалар ҙа, тиҙерәк урамдың елдән ышыҡ яғына сыгып, бөршәйеп алын, юлдарында булалар. Тиҙ көндә фронтҡа оҙатыласаҡта р ып һәр кем белә.

'Куйыртмиҡлаш.ш ятҡан бысраҡ урпмдан бата-сума бара торгас, боҙ өймәкләшеп Альфредалар пшок алдына барын тулдыҡ. I»у ранбни югереп ҡаршы сыҡты. Беҙҙең менән күрешер өсөн, күтәрмә төбөндә Альфрөда, алсаҡ йылмайып, ҡулдарын плт.нпкысына һортоп тора. Индрил, күкрәгенә ҡулын ҡуйып, башын кеселекле рәүештә түбән әйҙе, шул рәүешсә төргән килеш ҡатындың ҡулын ҡуш усла п тотҡан хәлдә оҙаҡ оҙаҡ ҡыҫты. Альфредапы беҙҙең һөйләү буйынса гына белгән Иртуганов, миңә ҡасан иғтибар итерҙәр икән, тигән шикелле, сабыр гына котоп торҙо. Альфреда һоммәбөҙгә лә бер тигеҙ ҡараш менән иҫәнләшеп сыҡты.

—    Бына, Буранбай менәп әҙерәк әҙерләнеп булашҡан булғайныҡ. Оҡшатырһығыҙмы икән? Рәхим итеп, етешегеҙ,— тип ул беҙҙе оҫтәл япыпа ултырышырға саҡырҙы.— Тик, зинһар осоп, ойҙә тартмағыҙсы. Аштың тәмен ебәрәһегеҙ, — тип уйынсаҡ ҡына итеп киҫәтеп то ҡуйҙы.

Бармаҡ араларына бер үк ваҡытта кнсетеп дә, йыртып алған ҡағыҙҙы ла күнегелгәнсә оҫта итеп ҡыҫтырып, тәмәке урап булашҡан Иртуганов, был һүҙҙоп уңайһыҙланып, ҡыҙарына тошто, оло беребеҙгә, әле икепсобеҙгә күҙ гагертте.

—    Их, был хотле тәмле аштар алдынан бер бәләкәй ҙә булһа нкән! тин уйынлы-ысынлы хыял итеп ҡуйҙы Но-пиков.

Ярар, ярар, юҡтың башын ауырттырма инде. Алдыңа пи килгән — ҡәнәғәт булын, йыпырта ғына бир,— тине Байгужа.

Алга килгән ҡайнар борщ, ысынлап та, телеңде йотор-лоҡ тәмле ине. Тирләп-бешеп һоғонорға тотоноп киттек.

—    Офицерҙар һыйымы пп! — тпп һоҡлана Новиков, ҡашыҡ артынан ҡагпыҡ һурпаны аһ-уһ килеп ауыҙына оҙатҡан арала.

223

Аттан һуң Альфреда абрикос компоты менән ҡабарып бешкән күмәстәр килтереп ҡуйҙы.

—' Ашағыҙ, әсегеҙ, рәхәтләнеп күңел асын ултырыгыҙ. Бик һәйбәт кешеләр бнт һеҙ барығыҙ ҙа. Хушлашыу мәжлесе осон бер нәмә лә йәл түгел, — тнпе күңеле йомшара тешкәй Альфреда, күҙ йәштәрен саҡ-саҡ тыйып тотоп. Быны 1шҙеп ҡалып, уның күңелен күтәреү яйын эҙләгән Индрил:

—    Альфреда һылыу, хушлашыу хормәтенә барыбыҙға ла ҡаран бик матур итеп бер йылмай әле. Шул һинең беҙгә бәхетле юл теләүең булыр, — ти һалды.

Альфреда башта ҡыҙарынды. Ҡыҙарыныу уның матурлығын тағы ла арттырып ебәрҙе. Шунан ул, ысындан да, ғәжәп ихлас матур йылмайҙы. Ысындан да, уның йылма-йыуы: «Бәхетле булығыҙ!» — тигән теләгеп айырым-асыҡ итеп аңлатып тора нпе. Был йылмайыуҙан һуң беҙҙең бәхетле булыу теләге шашҡын хыялға әйләнде. Был йылмайыу, гүйә, беҙҙең бәхетле булыуыбыҙға тулы ышаныс тыуҙырҙы. Әйтерһең, ошо мөләйем ҡатын барыбыҙға ла мөһим йомош ҡушҡан шикелле, бәхетле булырға наказ бирҙе, һәм беҙ ул наказды мотлаҡ үтәргә өҫтөбоҙго йөкләмә алдыҡ.

Шулай рәхәт минуттар кисереп оҫтәл янында ултырған сағыбыҙҙа, тәҙрә алдында сандыр буйлы һуҡыр ҡарт пәйҙа булды. Уны мәйет төҫө ингән сирләшкә бер үҫмер етәкләгән. Улар икеһе лә, һалҡындан тештәре тешкә теймәй, ҡалтырана.

Тәҙрә артынан һуҡыр карттың ялбарыулы тауышы ишетелде:

—    Хөрмәтле хужалар, һеҙҙең күркәм табынығыҙҙа бер гармун уйнап сытырға мөмкин булмаҫмы икән?

—    Әйҙүк, әйҙүк, — тип Индрил мепәп Новиков, урындарынан ырғышып тороп, уны инергә саҡырҙылар, ә Буранбай ҡартты ҡаршыларға ишек алдына уҡ сыгып китте.

Альфреда тәҙрә яңағына һөйәлеп уйға батҡан Индрил янына барҙы, ҡыйыуһыҙ пәзәкәтлелек менән уның иңбашына ҡулын һалды, улар бер-береһепә әйтеп аңлатҡыһыҙ тәрән һағыш менән ҡараштылар, йәпә түбән ҡаранылар. Был моңһоу, онһоҙ тамашаға шаһит булғыбыҙ килмәй, алдап һөйләшеп ҡуйған шикелле, барыбыҙ бер юлы. һуҡыр музыкантты ҡаршыларға тигән һылтау менән, ишеккә юпәлдек. Беребеҙ — ҡарттың үҙен, икенсебеҙ — уны йө-

224

роткәп сирләшкә үҫмерҙе етәкләп, осопсобоҙ — туҙып бот-кәа тармунды ҡосаҡлан, өйгә кире индек. Беҙ ингәндә, Ипдрплдең беләге Альфреданың иңбашында ино, һәр икө-һепец дә керпектәрендә тос тамсылар аҫылынып тора. Индрил шупда уҡ беҙгә ҡаршы килде, ҡарт менән үҫмергә урын күрһәтте. Ҡоро һөлдәгә ҡалгап үҫмер, элбитгә. арҡаһы менән йылы мейескә һөйәлеүҙе артығыраҡ күрҙе.

Ҡарт бер ҡайгылы койҙө уйнап сыҡҡас та. Индрил унан һорай һалды:

—    Күҙегеҙҙән ҡайһылай яҙҙығыҙ, олатай?

Ҡарт усы менән бер күҙенән башлап сикәһе буйлап түбән төшөрөп, шырт баҫҡан эйәгенән уратып, шунан пкенсе күҙ урынына мендереп, яп гына һыйпап сыҡты. Нурһыҙ йөҙөнә йылмайыуға оҡшаш бер нәмә сығарҙы, гармунының телдәренә баҫҡылап, тәрән уфтаныу һымаҡ ауаздар сығарҙы, яй тана һүҙ башланы:

—    Нисек, тиһегеҙме? һәр ерҙә һорайҙар уны. һәр ерҙә һойләйем. Тик унан гына күҙ асылып китмәй шу-ул... һеҙ ҙо бына һугышҡа кптеп бараһығыҙ. Тик, балаҡайҙар, күҙҙәрегеҙҙән яҙырға хоҙай ҡушмаһын. Мин дә бит уларҙы япон һуғышында юғалттым. Әй-йо-е, мине һуғыш, һугы-ыш күҙһеҙ ҡалдырҙы! Һеҙ ии, офиңерҙәрҙоң отосләпеүенә ышанып, япошкапы бүрек менән борон йығырбыҙ, тип кенә барғайныҡ та, улай булып сыҡманы. Шундай иттереп ҡыҫып алдылар, йәҙрәләрҙе һиптерә башланылар, бәреп йыгырға тип әҙерләп барган бүректәребеҙҙе лә юғалтып, аяҡтарыбыҙҙы коскә-коскә һойрәп ҡасып ҡотолдоҡ. Капһыбыҙ аяҡһыҙ, ҡайһыбыҙ ҡулһыҙ, бәғзебеҙ, бына минең ише, күҙһеҙ ҡайттыҡ, ә бпк күптәребеҙҙоң ғәзиз баштары Маньчжурия ерҙәрендә тәгәрәп ятып ҡалды. Ул һуғыш миңә нимә бирҙе тиһегеҙме ипде? Быпа күрәһебеҙ, ун ике йыл хәҙер ошолай тәҙрәнон-тәҙрәгә, тупһапан-тупһага йөрөп, хәйерселәп нән аҫырайым. Исмаһам, әжәле ло тиҙерәк килеп алмай бпт. Был һуғыш та ипде тегеһе кеүек. Меңәрләп гәрип-ғорәбә... Меңәрләп етем-еҫер... — Ул, инмәһен һөйләп торорға тигән шикелле, һул ҡулын өмөтһөҙ һелтопе лэ, ҡабат һорау биргеләгәнсе, олгороп ҡалайым, типтер ипде, тагы гармун телдәренә баҫҡыланы, моңло көйгә һыҙҙырып ебәрҙе, ҡарлығыңҡыраған тауыш менән үҙе лә ҡушылды:

Йәшогандор тугандар,

Эшсө халыҡ булғандар...

Копо-топо гппләп тэ.

Аслы-туҡлы т<) р га п дар...

Пиондарамң йиҙроһенал 1>ншыи һ/кнан берәүһе...

Мукдан тнгон ерҙәрҙән Күҙһеҙ ҡайтҡая бироүһе...

11 У I» 1.1 р нор I рус 1111)111 ||уШМ1М11ЫЦ ҠОТ ОСҠОС МӘХШӘр-

р■ *I“‘ чо 1.1Ц1 ос унан Һуң эшсе хилыҡ оҫтонэ ябырылған

ион ма п<| I ..........о Йыр менән бәйеткә тартым оҙон хи-

|1н1|и| |»мНЛ)*»М<

||"1б ' Ьо|ц.111м ■ ч.1 ш бик ныҡ әҫәрләндерҙе. Алкфреда »| \ м I им ин н Һм1 ы лып )• 1.111.1 л 1.111 илай. Хосротлө йыр ара-'|о ш \ н мң һ у I һ мд да \ тауышы былай ҙа тулышҡан күңел-дцр|ч ш, I юн щыр1Ы1‘ һо та Йоҙроҡтарыбыҙ ирәкһеҙҙән Ннч,||1 ||||наи 1м шар кире бир аҙ тын алып торғанда, Но-амини, мрһып НИТКИ!

! 11.1 м * 4    011, гугапдар, был оЛптнй һуғыш хаҡында

' 4 Н.111 ни им|мой. Г*ео ||уп.Ш1ЫН йоронбоҙ... баштарҙы 1ю т.ни,и    10Н Һу I ба111лн1Т1ЙН1.1, ҡарт, уның һүҙен ошо

\ |Н-п| то .....р. I Iн 1.Ң ННДИЙ, аһ нар тулы бәйетен тағы ла

......, три т, пип дауам этте. Ярһыуы ҡанмаған Новиков

(птра аңына мшм лн, Альфреданың утонесеп дэ онотоп, I.улдары ҡол карайган килеш томоке төрөргә тотондо.

1к мар муаыкант, башын бер яҡҡа ҡыйығайтып артҡа | ашлан, бер ни күрмәгән күҙҙорө менән шшдәйҙер нөк-пн,* нитлсн, уйнай н» М1Ш1Й. Ул нндо беҙгә гармуны мо-111111 Гй1р 1ч* I нН булый куремә; шшһо бер йорәк булып уҡмашын, 40 н ти 1Ң1ПМН ябырылған ҡайғы-хәсрәтте, бер бө-| нн мнн! о пй нн1Д1'рен, бо и н нтнлар. Уйың бармаҡтары и1|1Мүн и тт'1|о'Ш1 1.И1 ы |,мок1н да кеүек; әйтерһең, сал сэс-" "ы I Һ\ I ыр м \ 01.11.0111 тың күңел ҡылдарына гармун тел-ңчрн ту РИ11И11 I \|"| I п I и ш аи и да унан ағылып сыҡҡан ч*11 ш мнн |.*|| ит 1.1К|111|1,м|| ҡеүәтлән кенә бара. Хатта был

мнңднң иы|......... ша..... т ннотилп, ул меңләгән халыҡтың

р I уң| | I ш нңрәу ауаны булып ишетелә. Ул — йәшләй I н I иал1 а н ы* I ыидор наң, етем балаларҙың, урамға таш-/1от ан I <1*1111 ||*|11ц.нш*ң нәфрәт ауааы; музыкант юғары

|"и.|ир1а кү * г п, м..... аккордтар алғанда, пнндәйҙер про-

и. I ................ 11.1 к ноталары ҡеүәтле аһәңдәр булып

тирт.ш I,и* I \ тир кнр.нпкә саҡырыу ораны булып ап-асыҡ ||||ы.||01И, үрам тулы халыҡтың ер һиңкетеп атлап барыу ■ о \ 1,|Н| 1,1 иIк.. 11 цәндәй булып, уларға ҡушылырға йорәкте елнегә. 1ин.тн аккордтар фронттағы һалдаттарға опдәү

227

булып яңғырағандай: «Эй, тугандар! "Канлы һуғышты туҡтатығыҙ! Өйҙәрегеҙгә ҡайтығыҙ! Балаларығыҙҙың һәм ҡатындарығыҙҙың ҡанын әсеүселәрҙән үс алығыҙ!»

Гармун телдәре иц юғары тауыштар менән ошо ҡеүәтле оранды ташланы ла ҡапыл тынды. Музыкант, яурынын турайтып, гармунының элмәктәрен эләктерә башланы. Беҙ, музыка тыңлаганда ниндәй хәлдә торһаҡ, хистәребеҙҙән айный алмайынса, һаман гаул килеш ҡатып торабыҙ.

Беренсе булып Байғужа телгә кплде:

—    Иҫ китмәло шәп уйнай! Йороктэрҙе тслсп-тслсп ала! ,Был тиклем күп телдәргә баҫырға бармағың нисек етә һпнең, ағай кеше? — тип һоҡланды ул һәм, ҡартҡа яҡыныраҡ килеп, баянды һәрмәштереп ҡарай башланы.

Беребеҙ ҙә шәйләмәй ҡалғанбыҙ, пи аралалыр шинелен иҙәнгә йәйеп йөҙтүбән ятҡан Иртуғанов, тәрәп уйға сумған көйо, ҡуш усын яңағына терәп, ҡуҙгалмап ята бирә.

Иң ныҡ әҫәрләнеүсе был юлы ла Индрил булып сыҡты. Ул ҡартты ҡосаҡлап уҡ алды:

—    Талант һиндә, агай кеше! Ҙур талант! Күптән бындай шән музыка ишеткәнем юҡ ине!

—    Ни эшләйһең бит, йәп аҫырағаның шул булғас... — тип баҫалҡы ғына яуап бирҙе ҡарт.

Шунда Нртугаповыбыҙ беренсе мәртәбә телгә килде:

—    Юҡ, олатай, һин был музыкаң менән йәп гепә аҫырамайһың... Ҙурыраҡ әш башҡараһың... Үҙең белепме, белмәйме, һин өйҙән-өпгә хәҡиҡәт еләтәһең... кешеләргә йән ерәһең, күҙҙәрен асаһың... Гәхмәт, олатай, шулай нәшә, оҙаҡ йәшә!.. — Ул һикерен торманы, хатта урынынан да ҡуҙғалманы, әммә ҡысҡырмай ғына әйткән был һүҙҙәренең мәғәпәһе барыбыҙға ла һәйбәт аңлашылды. Барыбыҙ ҙа, баш ҡағын, уның һүҙенә ҡушылғаныбыҙҙы белдерҙек.

Был арала беҙҙең киң күңелле АльфредаОыҙ һуҡыр музыкант менәп уйың юлдашынглң тамагын туйҙырыу хәстәрен күрә ине.

Беҙ, Иртуганов янына иҙәнгә ултырышып, ҡарт үҙе ишетмәһен осоп, шым ғына һөйләшә башланыҡ:

—    Был кешенең талантлы музыкант булыуы хаҡында һүҙ ҙә юҡ.

—    Тик шуныһы, ватан һәм батша хәҙрәттәре осон ҡан ҡойған, тома һуҡыр ҡалған. Хәҙер уны барыһы ла онотҡан.

228

:*IIп, «матап осоп» күҙһеҙ ҡалған кеше урамға ташлашам Ошо гармуны булмаһа, күптән эт урынына берәй 'Кпнма буйында ятып үлер ние, меҫкенкәйем.

Нурлибай Индрилцә боролоп һүҙ ҡушты:

Ны ма 11 и I■ -беааец арала фәлсәфәгә нц шәп кеше-|н'ң Һуғышта гңеп г ыҡһаҡ, батша хәҙрәттәре беҙгә алтын тауҙары иш иҙә итә Уныһы уҡ булмаҫ та инде булыуын. Ү ы 1М1'|гандарын|1 бер ми ҙо кәрәкмәй. Бына гөрпплә-и| н е и Дт ни и да | * 114 дниреңтнр һалып бирерме икән? Әйтә-Й> н, бер црҙам1 ыһы булма1анд||рга?..

Индрил Ҡ1.н нырып колон ебәрҙе:

Дц||рецтир1 '1иины1ыңды киң тот! Миллион ғәрипкә һа ра п ш р һалын бңргпиен китәһеңме? Был— колко гонә. 11 н ри ң Һ и л 1,1 н биреу I у гел. үҙ һа ра II ы иа бер саҡрым яҡьш | |трми'.¹ I|е 11'р>>\ р1 ш II тнуарҙа ип булғанын хәтерләмәйһеңме ни?

(1111 им...... 14.Щ т и шым ғына ятҡан Пртугапон шунда

н м Р о н м1р||ни| ......ш трорға ҡуҙғалды:

Дмрнҫ ин I нһегеҙ, егеттәр. Барыбыҙ ҙа бер уйҙа ш . • 111 иш йы I майҙы ул. I ■ ы гага беҙ уга һпгыраҡ ҡарап йорнй инек иле. Ошо һүҙҙәрҙән һуң ул беҙгә айырыуса н нмн булып күренде, ысын ысынлай үҙ кешебеҙгә әйлән-

ДГ

КирI менин үҫмер, ашап алғас, баппды сепрәккә терә баш ншылар Шунда Индрил тоҡсайынан апаруҡ яңы тим-Ш11 | ы р 41 и 111.1 и |артыи еыгарҙы ла чтртҡа бирҙе. Ҡансыҡ-Iарыбыҙҙы һпрмшнтерн торғас, уга иҫкорок салбар менән, ммн 1ГН11 булһа ла, ботинка ла табылды.

11 у >< м р муиыканг ҡыуанысының сиге юҡ ине.

Һеҙңщ нүңенднребеҙҙе сикһеҙ әҫорлондергөп был |ЦЩ ДүИненең 1М1 IIIҺында горган 1|уңгы конобоҙ булды. Дргыбмҙ,иш һығылып план калган, барыбыҙ осон дә бер I у I а н апайыбыҙ ми һеңлебеҙ кеүек яҡын булып боткәп А пн|>редиН1.| һуңгы нүреүебеҙ булды был кон.

11 .....11<11 ) |ц . и ң колонналар, батҡаҡлы юлда аяҡта-

I * 1.1 ы ит у и л ш айырын ала ала, фронтҡа юнәлде.

ДҮРТ МИСЕ Г.ҮЛЕК

Наҙ ин ы фртптн Боҙҙо А 15-се ЛьвовскпЗ полкка ҡуш-11.11И р 11 \ IүI ы һутынггарҙа бик ҙур юғалтыуҙарға дусар м\ мин 11ы I 11■ 1.11к ял итер һәм тулыландырылыр өсөн тылға

229

сығарылғайны. Ул Дунаовецтәп кплгәп мсц ярым штык-таы торган маршевый батальонды уҙ эсенә йотто. Беҙҙә роталарға бүлгеләнеләр, шупап строевой һом тактик занятиелар башланды. Индрил, Новиков һәм мии элемтә командаһына эләктек, телефон хикмәттәрен өйрәнергә тотопдоҡ. Башҡа иптәштәребеҙҙе икенсе батальондың етспсс ротаһына ҡуштылар. Нртугаповты бер отделөнисгә командир булырға мәжбүр иттеләр.

Фронт яҡын ғына, тик кәслө һуғыштар барғаны тойолмай. Туп тауыштары онотҡанда бер генә ишетелә, кискә табан ғына нке яҡтан да пулеметтар бытырҙашып ала.

Беҙ осәү, әйткәнемсә, телефопга өйрәнәбеҙ: катушкалар һүтәбеҙ, сымдар һуҙабыҙ, аппараттар урынлаштырабыҙ, һөйләшәбеҙ, телефонограммалар тапшырабыҙ һәм ҡабул итәбеҙ. Был эш беҙгә ҡулай гына булып сыҡты, сөнки, пнсә әйтһәң дә, бында иреклерәкбеҙ. Әҫтәбеҙҙән аҡырьш-екереп йөроүсе юҡ. Иедрилебеҙ — телефон менән таныш кеше инде. Новиков мепәп мине өйрәтеүҙе уға ышандырып тапшырҙылар. Ул телефон аппаратын һуңғы шоробо-нә тиклем һүтеп ташлай ҙа әүәҫләнеп тотоноп алып китә аңлатырға! Ә Новиков менән беҙ, тәмәкеләребеҙҙә ҡабыҙып алып, ҡырын ятып тыңлайбыҙ, шунан үҙ алдыбыҙга һүтеп ташлпнган аппаратты йыйырға өйрәнәбеҙ. Шунан илле сажин самаһына сым һуҙып, станция һымаҡ бер нәмә ҡорабыҙ ҙа Новнков менән, башыбыҙга ни килһә, шуны һөйләшергә, тел сарларға йәбешәбеҙ. Алйотланыуҙың сигенән сыга башлаһаҡ, Индрил трубкага ҡысҡырын туҡтата һала:

— Етор һеҙгә, нимә баҡылдайһығыҙ унда? Бпк әсегеҙ бошһа, ятып йоҡо һимертә тороғоҙ. Мпп башҡалар менән шоғолләнә торайым. Кәрәгегеҙ булһа, уятырмын.

Беҙ, күндәм кешеләрсә, трубкаларҙы һалып ҡуябыҙ ҙа, күңелдән хәтирәләр дәфтәрен аҡтарын нәпһә киләсәккә хыяли пландар ҡороп, ваҡыт үткәрәбеҙ.

...һуғыштың ахыры күренмәй ҙэ әле. Бары ла уның тағы ла оҙонға һуҙыласагы хаҡында ғына һөйләйҙәр, күрер күҙгә лә ҙур һөжүмгә әҙерләнеү һиҙелеп тора. Кре-менчугта беҙ һалдаттар араһында һуғышҡа ҡаршы ҡотҡо алып барырға тин һүҙ беркетешкәйнек. Был хаҡта беҙ фронтҡа кнлер алдынан да күп һөйләнек. Ләкин, бында кидгәс, әле юнло-башлы бер пн ҙә эшләгәнебеҙ юҡ. Исмаһам, Тамепко кеүегерәк берәйһен осратаһы ине. Иртуга-новты һаман булһа аңлап еткермәйбеҙ. Үҙе бар донъяһы-

230

•ш т м\ 11.1 1ыом, шулай ҙа беҙҙең алда сиселеп китергә

............    Лаирымайырым һалдаттар менән һугыш ха-

ек...... 1вү-I асабыҙ икән, улары шым гына тыңлайҙар ҙа

•    ||и».,1 рәүештә һүл кулдарьш һелтәйҙәр. Әйтерһең, ба-

рыһкыла, м от лак һәләк буласаҡтарына ышанып, бынан өҫәк Һау айләнеи 1ыгпгпҡтарыиа тамам омөт өҙөп кил-гәндәр, 11у I Ы1И иш ҡырҡа баш тартырға тип өндәргә ҡыл-<|ци.мI ||1|11кылам караумбыҙ хәҙергә бер һөҙөмтә лә бирман ш к Фраагка килгәме бирле үҙебеҙгә теләктәшлек терлии бер I еИн |.е|не ла танманы к, тиһәк то, хата булмау 1 ҙебеҙҙеЦ на.....>әй тәрнон әсеңдә һүҙ ҡуйыртыуҙан

да ы рәфиҡ әш баш кара ашаныбыҙ юҡ оло.

I Һ)Һөҙ ҡашан ге И'||юн аппарат Iарм ннында ятҡан са-11-1111.1 ҙщ Нонииоа минән бына шул хаҡта фекерләшәбеҙ, ■, I н 1а|1иар|,шы 11ы ниеек тамәлтә ашырырга икән, тпн баш

•    |и • и(•!.■ I 111I I|Ц| | 1И11 1,ииә|||Ц |ә әңгәмәбеҙҙең уртаһында "хда алман Ушаң ише бик күп; апа, ул башҡалар менән

ш м,ша I ’| м и. I а ма и игәштаребеҙ менән бары кистәрен

11ЧП1, мыҫка какитҡа гына осрашабыҙ,

•    1 м и. I шулай нән артынан көн үтен тора, нн.тиңнигц инер иакыт ш егә; о алгы һыҙыҡта, мәғлүм пдде, бындай этәр менән ишгөлләиерғә форсат булмаясаҡ.

Ншнжпи бер пнеә мәртәбә ппдо ҡулын ярһынып һел-1ә11 әйтте:

'Калаларҙа .шбае.төака ойоштороу — бер нәмә урынына трмай ә бында иһә һор береһе үҙе өсөн гонэ ҡан т ы ырап гара был тамуҡтан бары үҙенең иҫәп сығыуын 1ыан ҡайғырта.

•    >м.т I урала һүҙ ҡуҙғалһа, хәҙер Индрил өндәшмәй

...... I аран ута (ал ы уса н булын кипо, әңгәмәгә ләм-мим

ы111 'күнн.1 лмаи, Наҙ сырайына карай, бына-бына ул йәнә Д VI аһе х II и м 11щ һү I башлар та көтәһең; тик, әйтергә кә-г-а. |||рии| ка щ п и.61.11 хаҡта ул ауыҙ асын Сор һүҙ эйт-

• ...... |ш Пөанкнм та Иаршана янында ҡалған Нрочка

■" нан Женине һөйләүҙән төңөлдө.

Үткән әмпаа ман нҡшм, — тип кенә ҡуя ул.—

...... р    Нартанә немеңтәр ҡулында.

1м р мин генә күңелемдә бер йылы иҫтәлекте ҡәҙерләп 1м к 1'шш I и к 1ә,1 I \,11.Ш ,гнгә бер кемгә бер һүҙ ҡатҡаным на, 1хүрәһең, |. |рәген тапмпгадмындыр инде. Был

|б. |ә 11|, ........ т,нары ҡыҙы Марйәм Каратанскаяның

.........у га, ш I а кескәй дәфтәре булып, минең күкрәк

■ >м та 1к1 к к|]Ц| Ҙ ща ошондай матур һүҙҙәр теҙелгән:

«Юлдарыбыҙ тура килһә. беҙ, моғайын, осрашырбыҙ оло. Бинең ябай, ләкин һөйкөмлө һының мәңгелеккә минең куҙ алдымда торор, Миңә хаттарҙы йыш яҙып тор, йәме?!» Ә был яҙыуҙың аҫтында үҙҙәренең Пстроградтагы ойҙәро-нең адресен күрһәткән. Тик минең әлс ута бер гсио хат та яҙғаным юҡ; сөнки ни өсөндөр уға хат яҙырға ниндәйҙер башҡа торло тел, башҡа төрлө ҡабарынҡы матур һүҙҙәр кәрәктер тоҫло тойола. Шулай булғас, мин уға башҡаса хат яҙа алмамдыр ҙа һымаҡ. Ваҡыт тейгән араларҙа, иптәштәремдән йәшереп кенә мин уның яҙыуын алып уҡыйым, уның ҡойоп ҡуйған матур һынып, нҫ киткес сибәр йоҙон күҙ алдыма баҫтырырға тырышам. Эйе, Мәрйәм, ысындан да, тиңе булмаҫтан матур ҡыҙ шул. Фронт михнәттәрен кисергәндә, һаҫыҡ, ҡараңғы барактарҙа йәшәгәндә, ул тағы ла матурыраҡ булып тойола; ул ысынбарлыҡта бөтонләй миңә осрамағандыр, мин уны үҙ хыялым менән әкиәт птеп уйлап сығарғанмындыр ҙа үҙем шуға ышанам, табынамдыр һымаҡ. Уның хаҡында уйлау ғыпа ла ауыр минуттарҙа күңелгә еңеллек, йыуаныс бпро. әҫтәңә ябырылғап ҡыйынлыҡтар, тормоштоң тупаҫлыҡтары бер нпсә минутҡа онотолоп тора. Тик ҡайҙалыр алыҫ түгел ерҙә горһолдәп ярылған туп тауыштары һине шунда уҡ ысьтп донъяға кире алып ҡайта, тәмле тош күреп йоҡлаған сағыңда тертләп уннгаидағы шикелле, яманһыу булып китә, йөрәгеңде һалҡынлыҡ соряан ала. Күҙ алдымда фәрештәләй буташ баҫып торған Мөрйәм һынын ҡара тотондоң дәһшәтле йомарламдары шәфҡәтһеҙ рәүештә ҡанлап китә; йөҙәр саҡрымдарға һуҙылған, ҡәбер һалҡынлығы бөркоп ятҡан окоптар, уларҙа мипут һайын үлемдәрен көтөп ятыусы меңәрләгән һалдаттар, әллә кем дәрҙең ғәзиз балалары... Бына боғопмо, иртәгәме беҙҙе лә шупда тубырҙатып алып барып тултырасаҡтар. Унда беҙҙе ниҙәр кото? Ниҙәр яҙылған пкән беҙҙең маңлайҙарға? Был ғазаптарҙың сигеп күрә алырмы икән бер гонаһһыҙ әҙәм балалары?!

БИШЕНСЕ БҮЛЕК

Октябрь айында ҡапыл аяҙытып ебәрҙе, көн йылынды. Копдәр йонсоу торғанда, дошман һөжүм башларға батырсылыҡ итмәҫ, тип уйлан инек, хәҙер сәғәт һайын атака котәбеҙ. Мин дүртенсе ротала телефонист булып торам. Новиков — һпғеҙенселә, ә Индрил — полк штабында. Мин

232

• Һоймн тиерлек уп икенсе ротаЛа булам, Буранбай һәм I «п 111 у>|,л менән күрешеп торам. Беҙҙең дуҫтарҙан Иртуга-

......’<ч»    үҙе беренсе ротала. Уның менән күрешеп тә, һөй-

'•>.....н тә бул ма II. Улар урман артында урынлашҡандар.

Индрил ишә бер ике мәртәбә телефондан хәлен белешә алыш.

Дошмандың 1нокүм башларын көтоп, позицияларҙы •••э! ы Iа Чйр Беҙ таюфомистәргә ло яңы әш табылды,— <"<н он ш I арына плац һуҙмлпш сымдарҙы |[үтеи алып, <м«ит1р б) II д«г ы н Нргн күмәбеҙ,

• ч.ша бер аҙна инде а йы һыҙыҡта ятабыҙ, һалдаттар шин бу II ы ялһыҙ ялһыҙ ноәлннлллрҙм п ы п, |ты уҙа тир ту-I елер, ҡыҫҡа 1ыня ил бяры кондоҙҙәрен ге по тейә. Ашау

...... бптинлнй \нрю||ҙа Гнпшелоккә әллә ниндәй тәмһеҙ

балыҡ бешерәләр, Я111Я11 башлаһаң, ярты гүморсң ҡылсыҡ-

.......... сүплән уы Пмгя тиклем иртәнсәк, әҙерәк булһа

ла, я к май бирә юрглйнмлпр, хәҙер уның урьшыпа иҫкереп биткәә I ыр пиҙәге Iенә оләшәләр. Кондоҙҙәрен сәй ҡайна-1 ын әсер мнмкиәлек юҡ. Тотон сыҡҡан урын күреп ҡалдылармы немеңтәр шунда ук сәй янына күстәнәскә < наряд артынан снаряд ебәрә башлайҙар. Шул сәбәптән, кино буйы һалҡын һыу һәм сейле-бешле арыш икмәге менән хушлннырга тура килә. Өҫтәүенә, махорканы ла бик һирәк - әжәл дарыуы урынына гына бирә башланылар. Тартмай түҙә алма сап һалдаттар окоптар буйлап «ҡырҡ» йн «пгермюяю итырга һигалип, тилмерешеп йөрөйҙәр, хатта инде «огерме»ие алөктереп ҡалып, ирендәрен көйҙөрә блш.||<1!Т111 юнсоктәрҙе лә, иптәштәренең күҙенә тилмереп ҡарап;

Бир, үҙом ташлпйым, - тип 1юрап алалар. Гшп тартып торглндп, берәү килеп, «ҡырҡ» тип заявка бирә икән, йн Һин иптәшеңдән һорап алгап «ҡырҡ» менән ләз-1*11 1.НП ӘН са к ш, икенсе береһе «егерме» ти икән, бат гпртырги ханың нск Был яҙылмигпн ҡанун. Окопта ул боҙолмай, н не июн һнкланя. Г.онки бөтөп һип берәүгә Iот о|оңдо |,,1лд|.1|1ки| бирәһең мКән, иртәгә бит һинең у 0'ңдең \ Iны I > к йомошоң тишәсәк. Шулай птеп, һәр юро пон гтяркапы, йыйылышып алып, кәм тигәндә, осәү-д V р | оү та р | я, К1ҢП1Й ҙа <||ронт ауырлыҡтарын һөйләп алып ки гяляр,

Iил.щпI и китһә, һугыш үҙенәп-үҙе бөтөр. Уйлап 1о1ря»Ч.1 I |Ң Iә Но Не ннерк һугыштырмаҡ кәрәк?—тпп һы-гымтц яһай береһе.

233

Алам-Һалам ашауҙар һалдаттар араһында эс ауырыуҙары таралды. Кон Һайын роталарҙан околодокка унар-уп бишәр һалдатты оҙаталар. Унда ла эс ауырыуҙарының һор торлоһо осон дә бары бер генэ дарыу иар: ул да булһа, касторка. Эсе ауыртыуға зарланып килгән һалдаттарҙы врач ҡарап та, һорашып та тормай, Касторка эсерә л;> шунда уҡ окопҡа кире ҡайтара. Околодоктан касторка эсеп ҡайтҡандар, эҫтәренән түҙә алмай, ыҙғырышьш, блиндаждарҙа тәгәрәшәләр. Икенсе кон околодокка тағы китәләр, тағы ла шул уҡ хәл ҡабатлапа.

Оптоларҙың барыһының да һоҙемтәһе булып, дезертнр-лек һәм үҙҙәреп-үҙҙәре яралау күренештәре башланды.

Тпк үҙ-үҙен яралаусыларҙың эштәре күбеһенсә уңып сыҡмай, яҡындан атыусыларҙың тәнендә бешкән урын ҡала; быны белен алып, врачтар уларҙы тикшереүгә бирәләр. Хербп-полевой суд уларҙың богзеләреп — атырға, бәгзелә-рен дпсцпплинарный батальондарға ебәрергә хоком нтә.

һуңғы мәлдәрҙә һалдаттар үҙҙәренең ҡулдарына үҙҙәре атыуҙың яңы ысулын унлап таптылар — атыласаҡ урындарын ҡалын итеп еүеш сепрәк менән урайҙар. Шулай иткәндә, атылған урып коймой һәм врачтарҙа шик тыуҙырмай. Элегерәк быпдайҙар, ғәҙәттә, бармаҡтарын гына атып йәрәхәтләй торғайнылар; эҙәрлекләүҙәр көсәй-гәс, ышандырырлығыраҡ булһын осон, хәҙер балтырҙарына, хатта һум иттәренә ло атыуҙан тартынмай башланылар; ошолай үҙҙәрен-үҙҙәре ғәрпнлотен булһа ла, был ыҙаланыуҙарҙан ҡотолорға тырыша әҙәм балаһы. Бындай хәлдәр торған һайын йышайҙы. Хатта фронтта һпл булып торған араларҙа ла ошондай «еңел яраланыусылар» була иие. Хәҙер инде врачтар, шул арҡала, ысынлап та еңелерәк яраланғандарҙан да хыял күрә башланылар — тылға ебәрмәй, полковой околодоктарҙа ғына дарыу һортөп, әш-тер-оштөр бәйләйҙәр ҙә частәренә кире ҡайтаралар.

Нахаҡҡа рәнйетелеп, яралы көйөнсә окоптарҙа һыҙланып норогон һалдаттар араһында ризаһыҙлыҡтар, начальствоға. айырыуса врачтарға ҡарата, нәфрәт менән теш ҡайрап йореүҙәр йышайҙы, һөҙөмтәлә полковой околодокта бер врачты граната ташлап үлтерҙеләр.

Иртән, ғәҙәттә, позицияла тыныслыҡ хоком һөргәндә, Индрил миңә телефон шылтырата. Иң башта ул штабта булған яңылыҡтарҙы белдерә, шунан башҡа иптәштәрҙән дә телефон буйынса алынған сәләмдәр тапшыра, һәр һөйләшеү үткән көндәрҙе һа сынын иҫкә тошороү менән та-

234

МНМЛНШ1. Мидрил Альфредалы айырыуса бер йылылыҡ минан тол га ала;

Беҙҙе, штабта ла, насар ашата башланылар, иттең ""."н да күрген юҡ, — тнн зарлана һам шуның артынса ' ¹ Их, хәҙер Альфроданың һыйҙарынан ауыҙ птәһө •••••’ ул! мп1 х ын. I итей ҡуя,— Ойткандой, боген мин уга '• нҙҙмм. Ки|1Ы1т,ң|ҙап да салам ҡуйҙым. Шоп ҡатын!.. — ТИП өҫтәй,

Ш \ м»н Индрил, мини ҡотортҡандай, Альфрсданыц оҫ-|1н||днгн һыИ.щрҙы теҙең тасуирлан китә.

Индрил, тупта, тием! Язалама ас. кешене! — тип ныекмрам, ауыҙ Һыуҙар1.| агыуыи тын алмай.

Ярар, үңем» та ҡыйын булын китте, — ти ул, гофү ү н нгандой. III>пли тауышы анала. Мин уга ҡысҡырам;

I |ич н н ма, хушлашмай ҙа трубканы һалын ҡуйҙыңмы елле?

10 к, Альфродпиы уйлайым. Мнп уны ысынлай яраттым, шинелле, т,ушаҡай. Пыл тимуҡтан пҫән сыгыл-)ш, Гшллиһч, нйлоним мнн уга...

Уның ихлас әйтелгән был һүҙҙәрено мии бер яуап та |..1итарманым. Хоҙор индо минең өндошмәүем уның үҙен шомландыра башлай.

—    Нимә, телеңде йоттоңмо әллә? — тнн ҡысҡыра Индрил.

—    Нимә әйтәйем инде... буга хыял тиһәм... Һуғыш ҡасан ботә лә, ул боткөнсе, әллә кем бар, әллә кем юҡ тигәндәй...

Күрәһең, минең был һүҙҙәрем уның йорэгепэ үк барын ҡаҙалды. Ул, ярһынып, ҡаршы тошто:

—    Юҡ, Булат, был буш хыял гыпа түгел инде. Хәҙер 11уI ыш оҙаҡҡа һуҙыла алмай. Хәҙер инде һалдаттар гыпа ту гол, офнцерҙәр үҙҙәре лә, һугыш оҙаҡҡа һуҙылмаҫ, тип һойләйҙәр. Берәй тилергән снаряд кәүҙәбеҙҙе он-талҡан яһамаһа, туп итен ҡайтып төшорбеҙ әле...

Аҙаҡҡы һүҙҙәрен Индрил үҙе лә тошопко тауыш менән >нтә, сәсәгәндәй итеп, тамаҡ ҡырып ҡуя. Әле һойлэшкәп-дә үҙен күреп тормаһам да, был һүҙҙәрҙе әйткән саҡта, 'ның маңлайында һырҙар барлыҡҡа кплеп, йоҙо ҡомһа-рып киткәнен беләм.

Индрил менән һөйләшкәндән һуң, уйға сумам. Фронттың теуе яғында, Польша ерҙәрендә, тороп ҡалған Ира менән Женя иҫкә төшә. Хәҙер инде улар беҙҙе онотҡандыр ҙа, яндарында немец һалдаттары йәки офнцерҙәре

235

юхаланып уралаларҙыр. Кем белә, ҡыуҙар инде уларҙың ҡайһы берҙәрепэ гапгаҡ булып та олгоргопдор. ҡасандыр беҙгә яҙған шикелле, уларға ла и ц ҡайнар мохәббот һүҙҙәре менән нағышлап, хаттар яҙа торғандарҙыр. Был уйҙар копсөлок хпстәре уята, ботә ҡаршылыҡтарҙы селпәрәмә килтереп емереп, улар я‘пыпа барып етәһе лә, яндарында буталып йерогән офнцерҙәрҙе атып боторгәс, Жепяпе туйғансы үбәһе жпе.

Хыял даръяһында күңел ҡанғансы йөҙөп, фани донъяға әйләнеп ҡайтҡас, корһонөп ҡуям да, ҡуйынымдан Мәрйәмдең дәфтәрен сығарып, тағы ла бер мәртәбә уҡыйым. Уның менән осрашыу мөмкинлеге ҙурыраҡ. Нпсә әйтһәң дә, ул Петроградта. Әгәр яраланып, шул ҡалаға лазареткә барып эләкһәм, уға шунда уҡ хат яҙыр инем, ул яныма югереп килеп етер пне. Шул уйҙар башыма кплгәс, тиҙ гепә еңелсә яраланғы килә. Иҫәр хыялыма бирелеп, мин телефонымды ташлайым да, бер нәмәнән ҡурҡмай, үрә баҫып окоптар буйлап атлап китәм.

Баш осонан, югарынан, немец аэропландары беҙҙең тылға осоп уҙҙы. Ауыр спарндтәр горһелдәп ярыла. Улар беҙҙең батареяларҙы ҡатнаштыра, алгы һыҙыҡҡа килтерелә торғаи ғәскәрҙәр, обоздар араһынан үҙҙәронэ ҡорбандар эҙләйҙәр. Эҙләйҙәр, табалар һәм ксмдөрҙеддер гонаһһыҙ ғәзиз кәүҙәләрен ботон ботса, ҡулын ҡулса айырып, йыйып ерләр пәмәһсп дә ҡалдырмай, тупраҡ фонтандары менән бергә күккә күтәрәләр.

Ә алғы һыҙыҡта бер нп тиклем тыныс, тик һирәк-һаяҡ мылтыҡ атыштары гына ишетелеп ҡала. Окоптағы һалдаттарҙың теҫөнэ ҡарарлыҡ түгел:    бпттэрөпдә    тургай

суҡын алырлыҡ та ит ҡалмаған, препдәрө күм-күк, эскә батҡан күҙҙәре һүрән ҡарашлы. Олораҡтарҙы корәк һаҡалдар баҫҡан; әле һаҡал да сыҡмаған, оалальгктарынап айырылып та етмәгән йәштәрҙең ҡобараһы осҡан йонсоу йөҙҙәренә ҡарау бигерәк тә ҡыҙғаныс. Барыһының да ҡаштары емерелгән, тештәре ҡыҫылған, сәйнәп ташларға әҙерҙәр. Тонғо ҡарауылдан ҡайтҡандар, позиция нығытыуҙа эшләгәндәр шунда уҡ окоп стеналарына һөйәлеп йә хатта лысҡылдап ятҡан аяҡ аҫтына ауып йоҡлайҙар. Иртәгеһе кон хаҡында уйлауҙан бары ла төңөлгән, ошо минут менән генә йәшәйҙәр. Килеп ярылған һәр бер туп, дошман яғынан атылған һәр пуля үлем алып килә оит. Уларҙың ҡайҙа килеп ярылырын, ҡайҙа кплеп тейерен кем белә. Нисек һаҡланыу әмәлен табып ботмәк кәрәк. Хатта

236

I ик иш см I м п йонсоп йоҡога киткәндә, иртән уянырыңа "'п»' 1о'к. Был хәлдо гүмороидә лә күреп кисермәгән берәү 'ЧНН.1Л ошонда килен эләкһә, аҡылдан яҙыр ине; ә бын-дммлар йәшәй, сөнки окоп тормошо тәүгә минуттан уҡ сшииноң . ш һенен ала, мойеһои аагнфләтеп, аңын томалан. Һыл о.||| ишим трмошо кешеләрҙе фекер йоротоү ҡөүәһе-и"м мәхрүм им 1шр кем киләһе минутта үҙенең яҙмышы

...... 1еүоп    к..... Iл хәл ителештең гоҙәттөгө ике төрө

оар береһе үлем, икенсеһе - яраланып, был ҡот осҡос монмир ММИ1СМӘӘ кәтолоу. һуңғыһын һор кем күңелендә матур хыял итен һанлай; шул ук наҡытта был омоттөң, *'|1'иа бәйлән аүылмнган ауыр таш шикелле, теләһә ҡай-һм минутта әҙолоә һинорон дә белә.

Кәҙгә |,лрац1ы оҙон тәндәрҙо үлем шоүләһо артыңдан бер тотам калмай эҙәрлекләй. Прожектор уттары күҙеңде гшмлдмрып ү гһә, үлем ҡайһы еремдоиерөк ялмап алырға гәмолай икән, I и и, арҡа һабаҡтарың ссмерҙөп котәһең. Алыҫта ярыл гам шрапнелдән ләүкеп ҡалҡҡан ут көлтәһе эргәңдә генә булын тойола, хас та инде ул һилең тәпеңде ялмап ала. П о рәк атылып сыгыр сиккә етеп дарҫлай. Теней атыштар, көндөҙгөләргә ҡарағанда, йөҙ мәртәбә шомлораҡ күренә. Күҙгә тортһэң күренмәҫ төндәрҙә һәр шәүлә, һәр ҡыштырҙау ҡотто ала.

Ошондай хәтар төндәрҙең береһе ине. һигеҙенсе ротанан Новиков телефон шылтыратты.

—    Ауыр хәбәр әйтергә йыйынам, туганҡай, сабыр бул, — тип, тошонкө тауыш менән иҫкәртте ул.

—    Әйт тиҙерәк, нн булды?

—    Буранбай ҡаты яралапган, тиҙәр. Үлем хәлендә ята, ти.

Башыма приклад мепәи һуҡтылармы пп, — бер һүҙ ӘЙТӘ алман, нҫәцгерәп, сүгәләй ултырҙым.

Повикон ҡалтырауыҡ тауыш менән, инәлгәндәй, дауам итте;

—    Рәтен тапһаң, барып күрергә тырыш әле, пожа-луйста, донъя хәлен белеп булмай... Мин дэ барам...

—    Ярар! — Мин трубканы атып бәрҙем дә эргәмдә нҫ белмәй йоҡлагап һалдатты уята башланым:

—    Макаров, тор йәһәтерәк!

Иләҫләнеп уянған һалдат, бер пи тошонмон, күҙҙәрен асалаҡ-йомалаҡ итеп ултырҙы ла, ҡапыл ырғып тороп, блиндаж ншегенә атлыҡты;

—    Нимә, атакамы?

Мпп уның еңенән матҡын тотон алдым:

—    Юҡ, юҡ, борсолма. 1шне мнн уяттым.

Әҙерәк аңына килгәс, хәлде ҡыҫҡа гына игеп һоиләп бирҙем.

—    Бар, бар, — тине ул әүәҫ кенә.

Мнн сыҡтым. Хәүеф тулы ҡараңғы топ. Ара-тирә унда-бында пулеметтар, төн тынлығын йыртҡылап, бытыр:,щ-шын алалар ҙа тағы тыналар. Алыҫ та түгел, уң флангыла туптар ярыла. Күккә бер-бер артлы ракеталар сөйөлә. Ер өҫтөн ике яҡтың да прожекторҙары сатрашлап һәрмә-шә. Буранбайҙар ротаһы тәңгәленә һәрмэнә-һәрмәнә барып еттем тигәндә генә, еңел снаряд алдыма төшөп ярылды. Уның ярсыҡтары ҡолаҡ төбөмдән генә сыйнашып һыҙғырып үтте, хатта тындары бәрелеп ҡалғандай булды. Юҡ, был юлы ла теймәне. Юғиһә Буранбай дуҫым менән үк бергәләп йә тегендә, иә бында юл тотаһыбыҙ икән...

Буранбайҙы эҙләргә тотондом.

Шунда Байғужаның шат тауышын ишеттем:

—    Ә мнн һипе ҡараңғыла шәүләңдән үк таныйым! — Ул, югереп килеп, ҡосағыма атылды. — Их, һағындым мнн һипе, туғанҡай! — Шунан ҡайғылы птеп оҫтәие: — Бына Буранбай ҙа... — Әйтер һүҙ танмай торҙо, еңемдән тартып, үҙенә эйәртте. — Бына бында ул.

Блиндажға индек, һүрән яҡтыға күҙ эйәләшмәй торҙо. Шунда уҡ аяҡ аҫтында ыңғырашып ятҡан яралыларға баҫмаҫ өсөн, һаҡ ҡына атлап, төпкә үттек. Унда бөтөнләй ҡараңғы ине. Байғужа ҡайҙандыр бер шәм төпһәһе табып алды. Буранбайҙың күҙҙәре йомоҡ, бите, мәйеттеке кеүек, күм-күк.

—    Буранбай! Буранбай! Хәлең нисек? — тип йомшаҡ ҡына итеп өндәштем.

Ишеттеме ул, юҡмы — тауышы булманы. Бер аҙҙан тағы өндәшкәс, ауыр ыңғырашты:

—    Әсем... әсем яиа... һыу... — тигән өҙөк-өҙөк ғазаплы өндәр сығарҙы. Ниндәйҙер аңлайышһыҙ һүҙҙәр әйтеп, һаташып китте, тағы тынды. Мин дуҫымдың янып барған маңлайына ҡулымды ҡуйып торҙом, Байғужа флягаһынан тегенең ауыҙына һыу тамсылатты.

Әллә бая тауышымдан танып ҡалғап, әллә маңлайындағы ҡулымдан таныны, — күҙен дә асмаған койөнсә, һуҙып ҡына:

—    Булат... дуҫҡа-йы-ым! — тип ыңғырашты. Бәлки, һаташыу аша хәтерләүе булғандыр,— төшөнөү ҡыйын ине.

Корһағын аҡтарған,— тине Байғужа, мин уйы т и (и \ к күреп алгап булһам да.

Ш мдп Буранбай күҙен асты, мипе күреп, йылмайгап-

дай итте:

Бу-лат... килгәнһең икән... рәхмәт... ә мин... уф,

чссм ял а-а...

Өндәш мәй тороу ҡыйып ппе. Икәүләп йыуатырға то-гопдотс

Хәлең ул ҡәҙәре ауыр түгел.

Бына һауып,ш китерһең әле...

Ю ук, тип омотһеҙ ыңғырашты Буранбай.— I'010)011 иҫкә алмағыҙ...

—    Ҡуркмн, беҙ һине ҡплдырмпбыҙ. Хәҙер санитарҙар килә, Норс1ш.кишмиш үҙебеҙ алып барабыҙ.

Буранбай, күҙем йомоп, йпно һаташа башлапы. Эргәбеҙҙә булмапш Мидрилгә, Новиковка, бер руссалап, бер бангкортгп.ыи ондоште, рәхмәттәр ;>итто, бәхилләште.

Саптарҙар ярҙамында иосилкага күтәреп һалгапда, уның аны бер килке ботонлнй асыҡланғандай булды.

-• Ииләберок атлағыҙ. Йәшеренеберәк... Үҙегеҙгә пуля ТОЙСИ куймаһын... һаҡланығыҙ... — Тағы тынды.

I [ереяязочпый пунктҡа ҡәҙәр булған ике саҡрым арала Байғужа мепәп икебеҙ ҙә бер һүҙ ҙә һөйләшмәнек. Урман ауыҙындағы землянка янына ҡара тпруә батып барып туҡтаныҡ. Носилканы ергә ҡуйғас, яралы дуҫыбыҙ тағы ла ауыр ыңғырашты. Беҙ пи тиклем борсолоп ғауғалапыш-һаҡ та, йыуан фельдшер мепәп сапнтар ашыҡманылар. Фельдшер яды килтерелгән яралыға ҡайырылып ҡыпа бер ҡараны ла йыуан итеп ураған тәмәкеһен тәмләп тартыуын дауам итте. Эне, улар ипде был хәлгә күнегеп бот-кәпдәр. Ҡулдарынан ошопдап ауыр яралылар копопә йо-ҙорләп үтә.

Сапптар ҡайсы мепәп Буранбайыбыҙҙың ҡорһағына уралған, ҡара ҡанга үтәпәп-үтә мансылып ҡатҡан марля-ис ярып ебәрҙе, еүеш мамыҡ менәи яраның тирә-яғын

таҙартты.

Фельдшер тәмәкеһен дә ташламаны, Буранбайҙың яраһына ҡағылып та ҡараманы, бары вайымһыҙ тауыш мепән ғөнә:    •    .

—    Разрывной пуля тейгән. Быпда бер ярҙам да күрһәтеп булмай, — тине һәм сестраларга әмер бирҙе: — Ҡабат бәйләгеҙ ҙә операңпопныйга оҙатығыҙ.

239

Бәйләгәндә Буранбай өҙлөкһөҙ ыцгырашты; шунан, ауыртыуы баҫылғандай, тынды.

—    Повозкалар килгәс, оҙатырбыҙ, һеҙгә китергә мөмкин, — тине фельдшер.

Ныҡлап яҡтырғайны инде. Тышта һалҡын.

—    Ә улар тиҙ киләме? — тип һорайым, бер аҙ коткөс.

—    Улар яңы ғына киттеләр әле, — тигән һүрән яуа н булды.

Шунда, беҙҙе юллап, Индрил менән Новиков килеп етте.

—    Ни хәлдә?— тип борсолошоп һоранылар, йыш-йыш тып алып.

Байғужа мепән мин өндәшмәй генә носилкала ятҡан дуҫыбыҙға күрһәттек. Улар баштарын сайҡап ҡаран торҙолар. Мин шул хаҡта гына уйлап торгапда, Новиков:

—    Ни ҡарап торабыҙ? Үҙебеҙ алып киттек, — типе.

Операционный пункттың ҡайҙа икәнеп һораштыҡ.

Фельдшер яралыны беҙгә биреп ебәрмәҫкә маташты:

—    Хаҡым юҡ!

—    Кеше үлем хәлепдә... — Новиков ҡыҙып китте. — Күрһәтермен мин һиңә нравоцды, тегеләй-былай игәнем...

Фельдшер ҡымшанманы ла:

—    Хаҡым юҡ! Роталарығыҙға ҡайтығыҙ! Югиһо хәбәр итәм. — Ул телефопга ымланы.

Новиков, мылтығын яурынынан алын, затворын шылтырата башланы:

—    Атып үлтерәм, палач!

Фельдшер йомшарғандай булды, ул ялбарыусап тауыш мепән:

—    Ни эшләйем һуң, егеттәр? Мин дә бит һалдат... Мин дә бойороҡ үтәйем. Мә, атығыҙ! — Ул винтовка көбәгенә күкрәге мепәп килде.

Шунда ахылдап төшкәп Иртуганов землянкаға килеп инде, араларына инде. Хәлде тошонөп алғас, ҡыҫҡа һәм тыныс ҡыпа итеп әйтте:

—    Алып китәбеҙ!

Унтер-офицер погондары һәм шппеленең иҙеүен ни осондор ҡайтарғанда күренеп ҡалғап Георгий тәреһе фельдшерҙе тамам йомшартты, ул шунда уҡ ризалыҡ бирҙе; ишек алдына сығып юлды бәйнә-бәйнә ойрәтеп, оҙатып ҡалды.

Бишәүләп юлға сыҡтыҡ. Бер саҡрым самаһы барғас, Буранбай күҙен асты, барыбыҙға ла ҡарап сыҡты, йәпә

йылмайғандай нтте, тик ул һыҙланып йоҙ һытыу рәүешендә гепә беленде. Барыбыҙҙы ла таныны, тагы ла бергә» йыиылыуыбыҙга һөйөндө пшкелле ул. Нисек кенә булғанда ла, мин шулай аңланым.

Бер аҙ барғас, Буранбай ятҡан еренән өҙгөләнергә тотондо. Беҙ уны ҡыуарған сиҙәмгә ҡунып, нимә менән ярҙам итергә белмәй, аптырашып торҙоҡ. Тыныслана төшкәс, тагы алып киттек.

Сирек сәгәт самаһы үткәс, дуҫыбыҙҙың тын алышы ла беленмәй башланы. Буранбайыбыҙ был донъяны ҡуйғайны ппде.

Иртуганов, телефон табып, роталарына хәбәр нтте. Буранбайҙы урман ситенә, ҡарт ҡарағай төбөнә күмдек. Бишәүләп өр-яңы ҡәбер тупрағы тирәләй оҙаҡ өндәшмәй ултырҙыҡ. Күҙемде томалаган к үҙ йәштәрем аша мин Буранбайҙың кеҫәһенән сыҡҡан хатты уҡыйым:

«...Ғәҙелбайың тыумай ҙа ҡалғайны бит әле. һип упы күҙ алдыңа ла килтерә алмайһыңдыр. Тупылдап атлап йөрөй. «Әттә! Эттә!» — тпп һине таптыра. Бигерәк үҙең» оҡшаған. Уға ҡарайым да һине күргәндәй булам. Бигерәк һағынабыҙ шул икәүләп. Ьпп иҫәп-һау йөрөп тиҙерәк ҡайтһын тип, тып алгап һайын теләк теләйем.

Иҫо елдәр, иҫә елдәр,

Иҫә елдәр файҙаһыҙ...

Төндә төштәремдә күрәм,

Көндөҙ әллә ҡайҙаһың?..»

...Эй һнн, йәш кепә тол ҡатын! Кескәй сабыйың менән һеҙ икәү, моғайын, яҡшы хәбәрҙәр гепә көтәһегеҙҙер. Һин кескәй улыңа, атайың тиҙ ҡайта, тин һөйләгән булып, үҙеңдең янган йөрәгеңде йыуатҡан булаһыңдыр; иҫәп-һау тиҙерәк ҡайт, тип коно-топө доғалар ҡылаһыңдыр. Нип-дәй ауыр ҡайғылар көтә һеҙҙе — сабыйың менәп пкегеҙ-ҙе! Пиҙәр күрер икәп һеҙҙең багиҡайҙарыгыҙ?..

Ә Буранбай тәбәнәк кенә тупраҡ өйомө аҫтында ята. Ул унда мәңгегә киткән. Упы инде беребеҙ ҙә ҡабат күрә алмаҫ. Моғайын, ул үҙе лә үлем алдынан һөйәкло ҡатыны һәм әле үҙе күреп тә өлгөрмәгән кескәй сабыйы хаҡында уйлағандыр...

Байгужа, уйҙарымды белгән кеүек, миңә яҡыныраҡ шыуышып, һүҙ ҡуша:

— Мәрхүмкәй (был һүҙ Буранбайға ҡарата һис йәбешмәй төҫлө) ошо һуңғы хатты көнөнә әллә нисәшәр ҡат

242

уҡый ипе. Бер ҡыуана, бер ҡайгыга ҡала пне. Ҡабат <1*ронтҡа килеп оләгеүебеҙгә үкенеп бөтә алманы... Күрәһең, күңеле менән һиҙемләгәндер инде...

АЛТЫПСЫ БҮЛЕК

Беҙҙең уң флангыға килен, гусарский полк позяцпяға ятты. Ғәҙәттә, каналерия частәре һәр саҡ тылда булалар, һожүм молендә генә алғы һыҙыҡҡа сығарылалар пне. Пехота частәре етешмәгәнгә, күрәһең, тусарҙарҙы окопҡа кил тере п тулты рга ндарҙыр.

Еҙебеҙҙең полк менән элемтә булдырыр осон мине уларҙың расположениеһепә ебәрҙеләр. Мин һәр ваҡыт полк штабында полковник Бибиков яныпда дежурҙа торам, полктар үҙ-ара алыша торгап сводкаларҙы ҡабул итәм йәиһә тапшырам.

Ппдрпл менән һойләшсп алам, иптәштәр хаҡында белешеп торам. Ул ҡайһы бер ваҡытта мппе Новиков менән тоташтыра, э Новиков пң башлап миңә:

—    һаумы, штаб крысаһы! — тип ҡысҡыра.

Быны ул, әлбиттә, уҫал ппәт менән әйтмәй, шулай ҙа ҡыйып булып китә. Уның юҡ-бар мәрәҡәләүҙәренәп тиҙерәк ҡотолоу осон, мин тиҙерәк Байғужаның хәлен һорашырға ашығам. Новиков етдиләпә.

—    Эйе, Буранбай һөләк булгас, уга бер үҙепә бик ҡынын.

Шунда беҙҙең һойлэшкэнде тыңлап торған Индрил һүҙгә ҡушыла!

—    Мин уға махорка-маҙар ебәргеләп торам, онотманым. һәм оноторга ла ярамай. Бергәләп әсеһен дә, сөсө-һон дә күп татыныҡ бит. Э Иртуганов үҙе штабҡа йыш килә. Ул бомбометная командаға күсергә ниәтләй. Ну, емереүҙе ярата ла инде.

Күбеһенсә Новиков һөйләшеүҙе ризаһыҙлыҡ белдереү менән ботөрә:

—    Окопҡа килдек тә һаҫып ятабыҙ шунда, һугыштың осо-ҡырыйы күренмәй ҙә. Солох хаҡында ла бер һүҙ юҡ. Үҙебеҙ ҙә күпме һойләоган булдыҡ. Ҡоро тел булып ҡалдыҡ, ахырыһы, Буранбайыбыҙ һәләк булды. Шулай барыбыҙҙы ла берәм-берәм сүпләп ботөрорҙәр әле. Бынау мәхшәрҙә, мин пҫәп ҡалырмын, тип кем ышанып әйтә ала. Эн-й, һеҙ штаб крысаларыпа инмә, пуляләр һеҙгә тиклем барып етә алмай...

243

Телефон аша писен орсплотеп китәһең ииде, шунда һуҙҙе оҙоргә тура килә. Трубкала Ипдрилдең тәрәп коо-һонөүе ишетелен ҡала, әҙерәк фәлсәфә Һатып алырға! мөмкинлек булмауына эсе Сошоуылыр, ахыры. Могәнәләп, кинәйәләп һөйләшеп алырға бик ярата шул беҙҙең Индрил дуҫыбыҙ.

Берәй бушыраҡ ваҡытың булһа, югереп кенә килеп сыҡ әле. Л ҙеңә гепә әйтәһе хәбәрем бар, — ти ул хушлашыр алдынан.

Бер мәл Индрил үҙепең бер революционер менән таныш булыуын ысҡындыра яҙып ҡалғайны, һалдаттар араһында аңғартыу эше алып бара икән теге. Шулай ҙа әле-булһа дуҫыбыҙ һүҙенең айышына беҙҙе ныҡлап төшопдөр-гәпе юҡ әле. Күрәһең, йән дуҫтарына ла асмаҫлыҡ булғас, бик ҡаты серҙер пнде ул. Беҙ уның асылып китерен коп һайын көтәбеҙ, тик һаман булһа унан бары бер генә һүҙ ишетәбеҙ: «һалдаттарға был һуғыштың һис кемгә кәрәк-мәгәнлоген аңлатығыҙ, аңлыраҡтарын үҙ тирәгеҙгә ылыҡтырығыҙ».

һалдаттар менән беҙ һәр бер мөмкин булған урында әңгәмә алып барабыҙ. Мәғлүм ипдо: бер генә һалдат та һуғышты артабан дауам иттереү яғында түгел; һәр сәғәт, һәр минутта гына ла түгел, тып алған һай ын был мәғәнәһеҙ ҡап ҡойоштоң туҡталыуыи теләйҙәр, сөнки һәр бер тып алыш араһында гүмерең киҫелеп ҡуймаҫ тип бер кем дә ышандырып әйтә алман. Беҙҙе былай илке-һалҡы ғыпа эш алып барыу һпс кенә лә ҡәнәғәтләндермәй; донъяһының аҫтын өҫкә килтерерлек — ҙурыраҡ эштәр ҡылғы килә — тәҡәт бирмәй, һпс югында, Кременчугтағы шикелле, бер мәртәбә дер һелкетеп алаһы ппе. Миңә ҡалһа, бында, окопта ятҡанда, бының осон мөмкинлектәр ҙә ҙурыраҡ, — һәр кемдең ҡулында ҡорал бар. Тнк, әллә ни эшләптер, һәр кем үҙенең ғүмерен һаҡлап алып ҡалыу йәһәтен генә уйлап тик ята. Билдәле пнде, кемдең генә бер мәғәнәһеҙгә ятып үлгеһе килһен. Мәгәпәһе, пмапы юҡ Сыл һуғыштың. «За отечество! За царя!» — тип ҡубып сыгабыҙ. «За отечествп» тигәне бик аңлайышлы инде. Уныһы нпде, «үҙ әсәң осоп» тигән кеүек, ҡаныңа һеңгән. Әле Наполеон яуында уҡ бының осоп меңдәр-мпллиопдар башын ихлас һалған. Тик бөгөп «за ңаря» тип күкрәген пуля йәки штыкка ҡуйыусы мөкиббән киткән иҫәрҙәр кон һайын кәмей бара. Батша менән уның ярандары ҡотороп типтереү-

24 ч

,>[>оп дауам итһен, уларҙың тыныс типтереүҙәрен һаман да һанланыҡ тип, хәҙер кемде генә инде улем ғәрәсәтенә ышандырып ҡыуып алын бараһың? Тик ойошҡанлыҡ етмәй, минеңсә; һалдаттар берҙәм рәүештә һуғыштан ҡотолоу осон норәшкә ҡалҡһын тиһәң, ойошҡанлыҡ кәрәк, гиттан ниндәйҙер бор ҙур этәрога кәрәк, барыбыҙҙы ла бер көслө агым итеп тупларлыҡ бор ҡеүәтле оран кәрәк. 11ыл оран бор юлы ботон фронт буйлап таралһын, бер гыпда бот» кешеләрҙең уй-хистәрен ялмап, биләп алһын иие. Боҙ һәр сәғәт ошо оранды котоп йәшәнбеҙ. Пә ҡапыл бор ҡырҡа боролош рәүешендә, 1шс юғында, солох хаҡындағы бер хәбәр булын килһен ине был көткән нәмәбеҙ. Тик көткән нәмәбеҙ һаман юҡ та юҡ.

Штабта ултырғас, миңә был хаҡта, оҙөм-йортом ғына булһа ла, хатта офицерҙәрҙән дә ишеткеләргә тура килә. Улар килке-килке полковник Бибиков янына йыйылып алалар ҙа тотоналар һуғыш һәм солох хаҡында ҡыҙьш-т.ыҙып бәхәсләшергә, беренсц тауышын икенсеһенекенән айырыу ҙа ситен булын китә. Минең бер ҡолағым — телефонда, шсеисеһо тегеләрҙең һүҙен аулай. Үҙемдә уларың һойләшеүҙәрсиә иҫе лә китмәгән кеше ҡиәфәте. Полковник үҙе был һөйләшеүҙәргә, ғәҙәттә, бик үк әүәҫ ҡыҫылып бармай, дәрәжәһен һаҡлай; бер арала форсат табып, башҡаларға артыҡ һиҙҙермәй генә, һүҙҙе йә һулар хәлдәрен һөйләүгә, йә шунда ғәйре бер еңелерәк мәрәкәгә, өйләндереп, офицерҙәрҙең һүҙен икенсегә бороп ебәрергә тырыша. Ысынлап та, полковник Бибиков, һунар тиһәң, үлә лә китә торған оҙәм шул. Хатта ошонда, фронтта, ятҡай сағында ла ул йә ҡор атырға, йо бүҙәнә аңдырға сығып китергә яйын таба. Алғы һыҙыҡта саҡ ҡыпа һпл оулды-мы — һунарға сыға ла китә. Уның адъютанты, поручик Толстой, тегенең ғәҙәттәренә күнегеп боткон. Полковник-то окоптап һорайҙар пкәп, — Бибиков дивизия штабына китте, тип яуап бирә; дивизия штабынан һорайҙар икән,— полковник окоптарҙа йорон, тип яуап бирә. Әгәр ҙә ипде, шул яуапты алғас, полковникте тиҙерәк батальондарҙың береһенән булһа ла тоташтырығыҙ, тип ҡыҙырталар-икән, — Толстоп ул әле генә батальондан һеҙҙең янға сығып китте, тип яуабын таба. Шулай алдашып, ботә мөмкин булған һылтаныштарын сығарып бөткәс, поручик, ҡоторған йыртҡыс тоҫло, бүлмә буйлап ары-бире йорөргә-тотопа, өҙлөкһөҙ тарта, ауыҙ эсенән һүгенә, минут һайын тәҙрәиәп килеп ҡарай.

245.

—    Бьша бит, әттөн тыуғыры ҡап ҡорһаҡ! Онератпв-иыи сводка таптыралар, ул юҡ та юҡ! Алдашырын алдашып та бөттом ипде. Ышанмай ҙа башланылар...— Шунда ул ординарецте таба ла полковнпкте әҙләргә сыгарып •ебәрә.

Тегеһе эҙлэп-эҙләп йөрөп ҙә, ҡылы ла ҡыбырҙамагаи ■кеше һымаҡ, ҡайтып урыныпа ауа.

Унан полковнпк ҡайтып мно,

—    Нпмә, штабтап һоранылармы? — тпп адъютантҡа тыныс ҡына опдэшә.

—    Эйе, господпн полковник, дивизия начальпиге һораны. Мпн һеҙҙе алғы линияға китте, тинем, — тип аңлата Толстой һәм ни рәүешле алдагапып бәйнә-бәйнә һөйлән ал ы и китә. Вайымһыҙ ҡнәфәтеп һаҡлаған килеш, полковник һунарсылыҡ ҡорамалдарын бер-бер артлы һалып урындарына элеп ҡуя, шунан һунарҙа күргән мажараларын ашыҡмай гына һөйләргә тотона, элегерәк булған хәлдәрҙе лә һагыпын иҫкә алып үтә. Поручик Толстой, пол-ковнигенец әпҙгәмәләреп тыңларға теләһә-теләмәһә лә, ■сыҙам ултырырға, тейешле урынында аһ итеп һоҡланырға •йә ҡыҙғанып корһоноп алырға мәжбүр. Юғиһә, уға йол ■новпнктец бик ныҡ хәторе ҡалыр ппс. һойләй-һойлой, шулай ярты папирос тарта ла шунан гыпа ашыҡмайса телефонға үрелә. Үҙен саҡырған кеше менән иҫәнләшкәс, әле гепә поручпк алдан һөйләгәндәрҙе Һүҙмә-Һүҙ тиерлек ҡабатларға керешә:

—    Эйе, эне, алғы һыҙыҡта булдым. Әле генә ҡайттым. Әллә пи үҙгәрештәр юҡ. Бар пәмә лә әҙерлек хәлендә, һеҙгә сводка кәрәкме? Хәҙер бирербеҙ упы.

Шуларҙы һоиләп бөткәс, полковник карауатҡа һуҙылып ята ла папнросыпың ҡалғай яртыһын тартырға тотона. Тартып ботәрәк, шул уҡ папиросынан пкепсеһен ҡабыҙа, бер үк ваҡытта ппндәй ҙә булһа берәй ҡағыҙҙы уҡый. Шуны уҡып сыҡҡас, хәҙер адъютантына берәй бойороҡ бирер инде тиц котәһең, ә ул уның урыныпа, ҡағыҙҙы бер яҡ ситкә шылдырып ҡуя ла, денщигеп саҡырын алып, һупарҙа бысранған птегепә пшара птә.

—    Итекте йыуып бөткәс, бүҙәнәләрҙе таҙарт та картуф менән ҡур. Ашарға капитан Кобылппде саҡырырһың, — ти.

Шунан һуң гына адъютанты поручик Толстойҙы саҡырып ала ла үҙе һунарҙа йөрөгәп арала булған хәлдәрҙе топсөпоп белешергә тотона, шунан эшкә керешә. Батальон

246

командирҙәрен аллы-артлы телефонга саҡырта, алғы һы-.1 ыҡтағы хәлдәрҙе белешә; тора торғас, ауыҙын асыл пе-ион, кирелә-һуҙыла башлай. Лдъютантыл да өҫтәл япыла саҡырып, ашап ала ла, сисенеп тә тормай, карауатҡа ауа.

— Әҙерәк бат терәп торайым. Бары штабтан генерал Кучив шылтыратһа ғына уятырһығыҙ, — ти.

Иплкопник тормошон ҡора белә. Әйтерһең, ул фроптта ту юл, бер хәүефһеҙ ерҙә, үҙ дачаһында инде. Эреләноү, һауаланыу уның холҡона һис то хас сифат түгел, бер кем алдында ла үҙенең юғары чине мепәп ҡуҡырая белмәй. Ул бөтә кеше менән дә бер төрло — кеселекле мөғәмәлә игә, бойороҡ тонын ҡулланмай тиерлек. Ипде һүҙ һупар хәлдәре тирәһендә ҡуйыра башлаһа, полконппгебеҙ торғаны сабый балаға әйләнә лә ҡуя. Ул минең менән дә йыш кына әңгәмәләшә башланы. Тәүҙә мин унан бнк ояла, тартына пием, тора-бара ҡыйыуландым. Сит кеше юҡта, икәүҙән-икәү ҡалып һойләшҡәвдө, беҙҙең әңгәмәләр бигерәк оҙаҡҡа һуҙыла, ҡыҙыгыраҡ та, етдирәк тә булып сыға. Минең башҡорт балаһы икәнемде белеп алғас, беҙҙең халыҡтың һунарға әүәҫлеген, таҫыллығын серетеп маҡтап алып китә, ауыҙынан һыуҙары килә. Шунда ул киләһе барыуында һунарға мпые лә алып сыгырға вәгәҙә итә. Һунарға барыр көпдо телефон тобөндә дежур итергә икенсе берәүҙе йәһәт кенә саҡыртып ала. Беҙҙең тәү ба-рыуыбыҙҙа һупар ғәләмәт уңышлы булып сыҡты. Украп-напыц тоньягыпда көҙлөктә бүҙәнәләр һәләк күп була имеш тобаһа! Улар иртәнсәк һәм кискеһен, тамаҡ туйҙырыр осон урман ауыҙына сығалар, ҡуйы һаҙ үләне араһында ҡымйышалар. Һаҡһыҙ ҡыланалар, һунарсыны яҡын уҡ ебәрәләр. Оҫта атыусы бер тоҫҡауҙа унлабын бөр юлы атып ала ала. Тик ҡуйы үлән араһынан аҙаҡ эҙләп табыуы ғына ҡыйын. Быға тиклем полковник бары үлгән бүҙәнәләрҙе гепә тапҡан икән. Мин еңелсә яраланғандарын да эҙләп табып һуям. Шулай итен, беҙ бер барыуҙа иллеләп бүҙәнә алып ҡайттыҡ. Был — полковник алдында минең абруйҙы бермә-бер арттырып ебәрҙе.

Фронтта әле бер аҙ һиллек хөкөм һөрә. Октябрь. Көндәрҙең аяҙ һәм йылы торошона ҡаран хөкөм йөрөткәндә, шулай ҙа оҙаҡламай лә беҙҙең яҡтан, йә дошман яғынан һөжүм башланасагып котоү ҡыйын түгел ине. Ысынлап та, юғарынан — баш командовапиепән килгән телеграммалар һәм телефонограммаларҙан күренеүенсә, һөжүмгә бнк ныҡлы әҙерлек алып барыла. Алғы һыҙыҡҡа беҙҙән

дә шунда уҡ йөкмәткелә бойороҡта}) бирелә. Тик былар-ҙың береһе лә полковник Бибиковтыц копдолек тормошон да, кәйефен дә үҙгәртә алмай; ул ыжлап та бирмәй, ваҡытын йә һунарҙа йореи, йо һупар хаҡыпда кем менәндер әңгәмәләшеп уҙҙыра бпрә.

Бер мәл полковник мине һәм коновод птеп ордшшрс цсн алды ла, өсәүләп, бер уп саҡрым самаһыпдагы урман га һуттарға киттек. Ҡояш байырға ла күп ҡалманы. Бындағы крәҫтпәпдәрҙец әйтеүепә ҡарағанда, ошо мәлдә урман ауыҙында ҡорҙар «туй мәжлесе» үткәрә, имеш. Шупы ишеткәс, полковнпгемдең ашар ашы — аш булмай, йоҡлар йоҡоһо йоҡо булмай башланы.

Урмап ауыҙына етәрәк, аттарҙы ординарец ҡулыпа тапшырҙыҡ та ҡорҙар туйлай торған урынды эҙләп киттек. Юл ыцғайы беҙгә ояһы-ояһы менәп бүҙәнәләр тап була торҙо. Тик беҙ уларға ваҡыт исраф птеп тормаҫҡа булдыҡ, ҡағылмай ары китә бирҙек. Быпа беҙҙең баш осопап ғыпа, ҡолтор-ҡолтор птеп, бер тиҫтә самаһы ҡор осоп үтте. Беҙ, йөрәктәребеҙ атлығып сығырҙай булып, рәхәт птеп дарҫлаған хәлдә, тегеләрҙең төшөр урынын самалап, алға атлыҡтыҡ. Хатта ҡайһы юпәлештә барғаныбыҙҙы ла оноттоң. Беҙҙе бары һунар дәрте геиә биләп алғайны. Был ваҡытта, мәғлүм инде, Бибиков батып юғалтырға ла әҙер. Күпме баргапбыҙҙыр. Мин инде аҙаштыҡ тип әҙерәк шыртлай ҙа башланым. Уйымды белгән Һымаҡ, полковник тә, хырылдауыгыраҡ тауьпп менәп:

—    Аттарҙы таба алмабыҙ, ахыры. Фропт ягыпа ҡа-райыраҡ атлайыҡ. Берәй обоз урынлашҡан ергә барып сығырбыҙ әле, — тпп ҡуйҙы. Фропт тауыштары килгән тәңгәлгә ыңғайланыҡ. Барабыҙ. Баргап һайын урмап шырлыгы ҡуйыра бара. Оленон-әле биттәрҙе сыбыҡ һыҙыра, ағас томһәләрепә абынабыҙ. Туҡтап-туҡтап, аралаш ҡолаҡ һалыштырын торабыҙ. Ьпрәк-һаяҡ туп ярылған тауыштар тоноҡ ҡына булып ишетелеп ҡала. Караңгы-дыҡ ҡуйырғандан-ҡуйыра. Атыш тауыштары асығыраҡ пшетелә башланы. Ахыр сиктә, беҙ урман шырлыгы-иап асыҡ ялапга кплеп сыҡтыҡ. Күңелебеҙ күтәрелеп китте.

—    Әҙерәк хәл алайыҡ,— тине полковник туҡтап, миңә портсигарын һопдо. Беҙ ондәшмәй генә тарттыҡ та ары ҡуҙғалдыҡ. Тиҙҙән аяҡ аҫтыбыҙҙа һыу шаптырҙай башланы. Алдыбыҙҙа һаҙлыҡ йәйелде. Шырпы һыҙа-һыҙа, бер түңгәктән пкепсеһспо һикерәбеҙ. Улары ла барған һайып

248

һирәгәйә. Ҡурҡын, кире боролдоҡ. Шунда мпп, тайып кп-теи, бил тиңенте һаҙ һыуына баттым, һаҙ һаман топкә-һура. Әлдә аяғымда француз ботинкаһы ине. Итек булһа, уларҙы һаҙ һурып алып ҡалаһы ла, мин яланаятс килен сығаһым Ын икән. Полковшште ҡыуын еткәс, юнә-леште самалап торҙоҡ, һаҙ буйлап һаман да һулға ҡайырын бара бирҙек. Таң атыр мол дә яҡынлашты шпкелле-нпде, хәлдән тайышҡан беҙ икәү алғы һыҙыҡҡа тамам н кмилаштыҡ булһа кәрәк. Тик һаман да тере нән әҫәрен күргәнебеҙ юҡ әле. Попә бер аҙ атлағас, ботаҡтап-ботаҡҡа һуҙылған ялап телефоны сыбығына барып ҡағылдым. Был беҙҙе дәртләндереп үк ебәрҙе, күңелдәребеҙҙә омөт осҡоно ҡабыҙҙы: уның буйлап барһаҡ, беҙ һнс шикһеҙ берәй часкә барын сығасаҡбыҙ. Тик шатланыуыбыҙ иртәрәк булын сыҡты. Сыбыҡ беҙҙе яцыпап урман шырлыгына алын барып индерҙе һәм шунда өҙолдө.

'Найҙалыр яҡында гына пулеметтар тыҡырҙаша, туптар ярыдыта ла бит ни, тик бер генә ло кеше тауышы ишетелмәй шул.

—    Күрәһең, беҙҙе урман әйәһе шаяртып үҙ артынан эйәртеп йоротолер, — тип асыуланып еңелсә генә һүген» блреп ҡуйҙы подковнлгем һәм сыртлатып бер токорҙө лә хәл йыйырға йыуан ағасҡа һойәлдо. Әллә шулай аяғөҫтө серем нтеп алды, еллә оҙаҡ птеп тәрәп уйға бирелеп торҙо. Мин үҙем башлан һуҙ ҡушырға ҡыйманым. Йәнә тауыштарға ҡаран, алғы һыҙыҡ яғып тоҫмаллап атлау яғында булдыҡ. Башҡа сара юҡ иде.

Ҡа ны л ғына беҙҙән һулдараҡ косло атыш башланып китте. Винтовкалар шартлай, пулеметтар ҡабаланып са-тырҙай, һауаны өҙлокһөҙ ракеталар яҡтырта, хатта урман эсе лә бер кплке шомло йәшкелт ҡыҙыл һалҡын яҡтылыҡҡа сумып ала. Аралаш эргәбеҙҙән пуляләр ҙә безелдәшеп үткеләй. Үҙебеҙҙең ҡайһы тирәлә аҙашып йороүебеҙҙө-шәйләргә тырышып туҡтап торған арала, бик ҡаты артиллерия канонадаһы башланып китте. Туптар яҡыпда ғыпа ярыла, урмап ыңгырашып-ыңгырашыы ҡуя.

Мин өшөүҙән, тешем-тешкә теймәй, ҡалтыранам. Полковник Бибиков та, ҡаушауъшан, ахыры, ҡалтырана башланы.

—    Миңең полкта бара түгелме һуң был атыш? һәлэк итте беҙҙе был ординарец. Ниңә шунда, аттарҙы етәкләп, беҙҙең арттан эйәреп килмәҫкә ине уға? Ботто мппец баш, туганҡай! Был ҡәһәр һуҡҡыры урманды! Ни эшләргә пи-

24»

де хәҙер? Ҡайҙа Сарабыҙ, туғанҡай? Бына бит ахмаҡлыҡ! Эргәңдә геиә ҡаты һуғыш барһын, о 1нш, полк комаидире, түмәр шикелле, ҡарурман топколондә ултыр! 11-нх, ботто мпнец баш, ботто, туғанҡай! — Ярһыуынан Бвбнкои теш тәре н шыгырҙата, бармаҡтарын һындырғылай.

Сеҙ һаман да атыш барған яҡҡа һәлпәндәйбеҙ. Арытҡан, асыҡтырған, ншөтә. Бер аҙҙан йәнә асыҡ яланға килеп сыҡтыҡ. Тиҙҙән таң һарыһы үтә алғы һыҙыҡ ҡоролмаларын төҫмөрлән алдыҡ. 1Пул арала атыш та тына бирҙе. Ахыр сиктә, тон эсендә беренсе мәртәбә кеше тауышы елпетеү бәхетенә ирештек:

—    Туҡта! Кем килә?

Беҙҙең алда өс рус һалдаты найҙа булды.

—    Үҙебеҙҙекеләр, туғапҡайҙарым! — тин шатланып ҡысҡырҙы нолковпнк. Шул арала ракета күкте яҡтыртты. — Бында ннпдәй полк урынлашҡан? Алты һыҙыҡ яҡынмы? *— тип һорай һалды полковник, һалдаттарҙың •береһе, алға сығып, аңлатып бирҙе:

—    Бында Пепзинский полк тора. Ана теге окоптар алғы һыҙыҡтыҡы. Беҙ бында ҡарауылда торабыҙ.

Был һүҙҙәрҙән минең эскә йылы инеп китте, — тыуған йортона ҡайтып ингәндәй булдым.

Бер һалдат беҙҙе батальон комапдиренә алын барҙы.

—    Быида нисек килеп сыҡтығыҙ, полковник офәи-де? — тнн аптырап һораны батальоп комапдирс.

Бпбиков, күҙен дә йоммай, алданы ла һалды:

—    Минең полк ялға сығарылды. Шунан файҙаланып, кистән һунарға сыҡҡайным. Бына, толо буйы аҙашып йөрөп, һеҙҙең полктың алғы һыҙығына килеп сыҡҡанмын.

Батальон комапдпре ышапды булһа кәрәк, башҡаса тонсөнон торманы. Уның ҡайғыһы ла түгел нпе, — алғы һыҙыҡта хәл торған һайын борсоулыраҡҡа әйләнә бара. Ул бер һалдатына беҙҙе оҙатып ҡуйырға бойорҙо ла үҙ эштәре менән сытын 1штте.

Певзннский полктың штабына килгәс, карта буйынса үҙебеҙҙең аҙпгпып йорогәп юлыбыҙҙы сама менән билдәләп алдыҡ. Ҡайтыр яҡҡа боролғас, һулға кәрәгонәп нығыраҡ ҡайырғанбыҙ ҙа алғы һыҙыҡтың артыпап һуҙылған һаҙламыҡтың икенсе яғына барып сыҡҡанбыҙ. Һаҙҙы уратып торған урман эсендә бер геиә лә юл заты юҡ икән. Шуға ла. фронт яп-яҡын булһа ла, бер гепә хәрби часть тә, обоз да осратмағанбыҙ.

Пары сәгәт улдарҙа гыпа боҙ гусарский полк штабына ҡайтып ауҙыҡ. Поручик Толстой беҙҙә бпк ярһыган ҡиәфәттә ҡаршыланы. Упыц препдәре ҡалтырашып тора нне. Ул полковннккө бик моһим телеграммалар килгәнен әйтте. Полковник, ғәҙәтенсә, уны керпек тә ҡаҡмай, тыныс ҡына тыңланы. Ул, поручиккө берәй һүҙ әйтәһе урынға, денщиген саҡырын алды ла:

— Йыуынырға һму әҙерлә, шунап агнарга килтер,— тине, Пары шунап һуң ғына, ҡулын күкрәгенә ҡаушырып торган килеш, Толстойга: — Бына мин тамаҡ ялғап ала-йым, әҙерәк ял итәйем. Шунап һуң һинең мепән һойлә-шергә лә ваҡыт табылыр, — тппе.

Лшап алгас, ул, бер ҡайғыһыҙ, ғәмһеҙ-моңһоҙ кешеләрсә, хырылдап йоҡлан та китте.

ЕТЕНСЕ БҮЛЕК

Гусарский полк штабында һигеҙ кон дежурҙа торгас; мине алыштырҙылар. Үҙебеҙҙең полктың элемтә комапда-һыпа ҡайтҡас, мине алғы һыҙыҡҡа, берспсо рота ҡарамағына ебәрҙеләр. Хәҙер мнп Иртуганов менән бер подраз-делениеләмен. Беренсе рота урынлашҡан ер бик насар һәм ҡурҡыныслы. Бында окоптар юҡ, сонкп рота урман эсендә, һаҙламыҡ урыпга урынлашҡан, ышыҡланыр урын итен, бары ҡом тултырылған ҡапсыҡтар гына өйөлгән. Пнарядтәрҙоп һаҡланыр осон блиндаж тигән нәмәнең бында еҫе-оҫо ла юҡ. Ерҙе бер корәк ҡаҙып алдыңмы, табырҙан һыу эркелеп сыға. Немецтәрҙең нығытмалары ла беҙҙеке кеүек үк. Шуға күрә кондоҙ ике яҡ та бер-бероһеп атыш менән бимазаламаҫҡа тырыша. Пары ҡараңғы тшп-кәс кенә, секреттор ҡуйыла һәм күҙгә салынған бер шәүләгә аталар.

Кондоҙ беҙҙекеләр ҙә, немец һалдаттары ла үҙ расноло-шспиелөрендә һис бер йәшеренмәйенсә йоройҙәр, бер-беренә сәләм бирәләр, һөйләшәләр, хатта офицсрҙәр юҡ мәлдә. ике яҡтан да нығытмаларҙан сығып, урта тоштә сауҙа ойоштороп ебәрәләр. Беҙҙең һалдаттар псмсцтәргә икмәк, шәкәр бирә, ә тегеләр сигареттар, шараптар сығара. Бындай баш-баштаҡлыҡтарҙы күбеһенсә Иртуганов ойоштора. Немецтәр менән осргаырга теләүселәрҙән бер торкөм. оГюштора ла улар мопәп бергә мотлаҡ Криғер-Соколов-скпй тигән ‘немецсә белгән бер һалдатты ебәрә.

251

—    Әйт уларға, беҙгә атмаһындар, шулай итһәләр, «еҙ ҙә уларға атмабыҙ. Бөҙ һуғыш теләмәйбеҙ, уны туҡтатыу «сеп көрәшәбеҙ. Улар ҙа шуның осон керәш һендәр, — тип наказ биреп ебәрә.

Ҡайһы берҙә Кригер-Соколовский Иртуғаповтың наказдарын ҡағыҙға яҙып ала.

—    Әгәр пркенләп һөйләшергә ирек бирмәһәләр, ҡағыҙҙы ҡалдырып китермен, — ти ул.

Бындай осрашыуҙар күбеһенсә иртә таңдан була. Был саҡта атыш тына. Офицер әфәнделәр ҙә тәрәп йоҡола була. һалдаттар, һыу алын, нығытмаларҙан енткә йыуынырға сыға. Немецтәр ҙә шулай итә.

—    Гутен морген! — тигән тауыш килә немецтәр яғынан.

—    Доброе утро! — тнп ҡысҡыра беҙҙекеләр.

Йәнһә беҙҙекеләр немецсә сәләм бнрә, немецтәр русса яуаплай. Беҙҙекеләр псмецтәргә икмәк ҡыйырсығы күрһәтә, тегеләр үҙ сираттарында флягаларын күтәрәләр. Шунан бер торкөм һалдат менән Кригер-Соколовский нығытмаларҙың алдына сығалар, немецтәрҙо лә сығырға саҡыралар. Был торкомдо күргәс, немецтәр ҙә нығытмаларынан һибелеп сыға, һом улар яғынан да бер төркөм беҙҙекеләргә ҡаршы юнөлә. Братаниего сығыусылар, ғәҙәттә, ике яҡтап да бер үк алыҫлыҡта — ҡан урталыҡта осрашалар. Был мәлдә нығытмала ҡалғандарҙың да һәммәһе нығытма өҫтәренә ябырылып ҡалҡа. Тегсләре лә, былары ла, фуражкаларын спсеп, бер-берен сәләмләйҙәр, ҡысҡырышалар. Күбеһенсә былар: «Беҙгә атмағыҙ, беҙ ҙә һеҙгә атмабыҙ!» — тигән мәғәнәгә әйә була.

Тора торгас, о га шуға барын етә — беҙҙең һалдаттар иемецтәрҙең нығытмаларына яҡын уҡ барып етәләр, йә тегеләр — беҙҙекепә. Ҡыйыуыраҡтары хатта сәнскеле тимер сыбыҡтар аша ла сыға. Бер-беренә дошман булған ике лагерҙең һалдаттары шул саҡта ҡул ҡыҫыпта, ҡосаҡлаша, бер-берен ҡунаҡҡа саҡырыша башлайҙар. Осрашыу ысым байрам тоҫоп ала. Әле тондә генә бер-береһепо үлемесле пулялөр оҙатҡан дошмандар, бер туғандар кеүек, ҡайнар ҡосаҡлаша. Бер-беренең телеп аңламаһалар ҙа, ым-ишаралар менән уй-тойғоларын аңғартырға тырышалар. һор борсһенсң йөрәгендә бер нәмә — был ҡан ҡойош-ло һуғышҡа тәрәп нәфрәт. Бер һаҡалтай рус һалдаты, немец һалдатына нығыраҡ төшөндөрөргә теләп, ҡат-ҡат ҡабатлай:

252

— Беҙгә һугыга корәкмәй.

Шунан ул асыҡ иҙеүле күкрәгенә төртә лә алты барма сый күрһәтә. Йәнәһе, өйҙө мипо алты балам тилмереп ҡотоп ултыра тин әйтергә теләүе ппде. Немец тә, тотондом, тип бат һелко лә үҙ сиратында өс бармағын күрһәтә. Шунан һаҡалтай, артына табан ҡулын болғап, үҙенең тиҙерәк ошо ҡайтып киткеһе килеүен белдерә. Немец I.) шул ук ишараны яһан һәм, ике ҡулын да күкрәгенә кыҫын, үҙәнең балаларын бик ныҡ һағынғанын белдерә, ■аҡайта н нурыидарыпа сырпймп һытҡан килеш сәнән эла ла мылтыҡ атыу ишараһы яһай. Йопоһе, һугыгп алтын погонлыларға ғына кәрәк, тимәксе нпдө. Ә помец, үҙҙәренең яғына ымлап, ҡорһағын кәпәйтә, шуның менән һуғышты үҙҙәренең буржуйҙары теләгәнен аңғарта.

Ьратанио ваҡытыпда был йолаға ҡатнашмай бер гено баҫып* ™ СИТТ° ’КаЛМ',Й- КүитеР°* нығытмаларҙың башына

—    Бүтәпсәлой һуғышмайбыҙ! Әйҙәгеҙ, ойҙәргә таралышайыҡ! — тин һөрәнләйҙәр.

Быға яуап итен, немец нығытмаларынан:

—    Руски золдат корош. Войпа не нада! — тип ҡысҡыралар.

Үҙҙәре осон һис көтөлмәгән был хәлгә аптырап ҡалғай офицерҙар, ҡоторған шикелле ҡысҡырышып, нығытмалар буйлап югерегаергә тотопалар:

Хәҙер үк туҡтатыгыҙ был тәртипһеҙлекте! Хәҙер үк нығытмалар әсенә ҡайтығыҙ! Юғиһә, пулеметтарҙан ут асасаҡоыҙ!

Бынан һуң унтер-офицерҙәр ҙә, нығытма баштарына Һикерешеп менеп:    ¹

—    Батальон командиренең әмере буйынса тиҙерәк окоптарға ҡайтығыҙ! - тип һөрәнләшергә керетәләр.

алдаттар, теләр-теләмәҫ кенә, баштарын түбән у й гән килеш, нығытмаларға табан атлайҙар, үҙҙәренең ризаһыҙлыҡтарын белдереп, һуҡраналар, асыҡтан-асыҡ ҡысҡырып һүгенәләр. Оҙаҡламай икмәккә, шәкәргә гпарап алмашып алып ҡайтҡандар ҡыҙмаса булып алалар һәм пығыт-мапьщ тош-тош урынынан йыр тауыштары ишетелә башлай. 1 ондә ҡарауылда торған һалдаттар, йылыраҡ урын һайлап, йоҡларға ауалар.    '

Кригер-Соколопский тирәһенә һалдаттар төркөмө йыйылып алгап. Ул пемеңтәрҙон ишетеп ҡайтҡандарын һөй-ләи:

253

—    Уларҙың береһе лө һуғышты дауам итергә теләмәй. Бары ла һуғыштан йөҙәгөн. һуғышты туҡтатырға, тип «ш-дәмә таратып йөрөгән ике немец һалдатын төтоп хәрои-ялаи судына бирҙеләр һәм аттылар, тиҙәр. Немецтар, икмәкте аҙ бирәләр, насар ашаталар, тип зарланалар. Тшп-көлоккә уларға фасолдән нохлебка ғына бешерәләр икән. Әҙ генә үҫемлек майы һалалар, тп. Бары туның менән гепә йыуаталар икәп, әҙерәк шарап өләшәләр ҙә тәмәкене

етерлек бирәләр пкәп.

һалдаттар Кригер-Соколовскпйҙең һөйләгәнен ҙур иғтибар менән тыңлайҙар ҙа уны һорауҙар менән күмеп ташлайҙар. Тыңлаусыларҙың берәүһе фуражкаһын сисеп, ергә атып бәрә лә токөроп ҡуя:

—    Эй, һөйләп тораһы бармы пи ипде, — беҙ ҙә бит инде күптән һаҫыган балыҡ менән борсаҡ бутҡаһыпа терәлеп ҡалдыҡ бит! Бер аҙҙан уныһы ла булмаҫ әле.

Тыңлаусылар араһында ултырған Иртуганов, берәүгә бер күтәрелеп тә ҡарамай, һынып да үҙгәртмәй, үҙенең уй-фекерҙәрен һөйләп алып китә. Уның һүҙҙәре бөтөн һалдаттарҙың да йөрәгенә яҡын.

—    Бына бит, нимәгә кәрәк беҙгә һуғыш? һугыш беҙгә лә, пемецтәргә лә бер типгә ло кәрәкмәй. Ьср типлек фай-ҙа юҡ упап беҙгә! Һуғыш — империяларын киңәйтер өсөп _ батшаларға, чиндореп арттырыр, дан ҡаҙаныр өсөн — генералдарға, тауарҙарын күберәк үткәрер, кеҫәләрен ҡалынайтыр өсөн каппталнетәргэ кәрәк. Ә беҙҙең ағай-энегә — эшсе-крәҫтиәнгә унан ни файҙа? Бер файҙа ла юҡ. Ә һуғышта кемде ҡыралар тиһәң — беҙҙең ағай-энене. Меңәрләп, йөҙәр меңләп ҡыралар. Ә күпме кеше өйөнә эшкә яраҡһыҙ булып зәгифләшш ҡайта? һуғыш бөткәс, улар. өсөн кем ҡайғыртыр, хәстәрлек күрер тап уйлайһығыҙ? һ әләк булғандарҙы ла бары етем ҡалған оа-лалары, итәк тулы бала менән тол ҡалған ҡатындары гына ҡайнар күҙ йәштәрен түгә-түгә иҫкә алырҙар, күбеһе, тоҡсай аҫып, бер һыныҡ икмәк теләнергә пл өҫтоно сығып китер. Ә батшаға — үҙе еңде ни ҙә, уны еңделәр пи — барыбер, ул үҙ урынында ҡаласаҡ, гепералдар, офицерҙәр чипдәреп һәм наградаларын барыбер аласаҡтар, ә капиталистар һуғыш биргән килемдәрен һанарҙар. Бына шуның өсөн генә алып барыла һуғыш, бына шуның осоп һалына эшсе-крәҫтиән ағай-энеһенең ғәзиз баштары. — Иртуганов үҙенең һүҙен шулай тин бөтөрә: — Баштарын һалгаидар бында — ер ҡуйынында ҡалырҙар ҙа тыпысла-

254

йырҙар. Ә тегендә ҡайтҡандар йопә ҡайғы-хәсрәт кисерергә, ярты Т1ШГО тир түгергә, бил бвгоргә мәжбүр булырҙар. һуғыштан байлыҡ туйлап ҡалған капитал иҫтәрҙең | \ пһаларыиа барып, кәпәс һалырҙар, үҙҙәре аслы-туҡлы йәшәп, тегеләрҙе нәпо нығыраҡ байытыр өсөн көстәрен сарыф итә башларға мәжбүр булырҙар.

—    Топтәпорок уйлап ҡараһаң, ысынлап та шулай бпт! Алйоттар боҙ, аңһыҙ хайуандар, шул гына! — тин зәһәрләнеп ҡулын һолтәй бор һалдат.

Һңғәми ҡуйырғандан ҡуйыра, тәрәигв китә бара, яңынан яңы, ҡыйыуҙан ҡыйыуыраҡ фекерҙәр әйтелә. Эйе, был һуғыш һәр кемдоң г.ой олкәһонә тейеп йөҙәткән, теш-ләидергон. һәммәһе лә ярһып ярһып һуғыштың мәғәнәһеҙлеге хаҡында һөйләйҙәр, уны кисекмәҫтән туҡтатырға кәрәк, тиҙәр. Э уны нисек эшләргә? Тап быпа ошо һорауға килеп төртөлгәс, әңгәмәселәр, телдәрен тешләгән пшкел-ле, тынып ҡала. Бына быныһы, исмаһам, ситен хәл.

Һарыбыҙ бор топтәв тороп, килешеп, артабан һуғышыуҙан баш тартырға кәрәк! — ти береһо.

Фронтты ташлап, өйҙәребеҙгә таралышырға кәрәк!

—    Немец һалдаттары менән, башҡаса бер-беребеҙгә атмаҫҡа, тип һөйләшергә кәрәк!

—    Еотә офпцерҙәрҙе атып үлтереп ботороргә!

Быларҙың барыһын да әйтеүе генә еңел, ә асылда нисек

бойомға ашырырға? Кешеләрҙең фекерҙәре буталыша, ҡыҙыу бәхәс китә.

Берәүҙәр былай ти:

Пә, ярай, әйтәйек, беҙ фронтты ташланыҡ та, ти. Өйҙәребеҙгә таралыштыҡ, ти. Хуш. Шунан беҙҙең ерҙәрҙе немец батшаһы баҫып алһа, уныһы башыбыҙҙан һыйпар тип беләһегеҙме пи?

—    Һуң немец һалдаттары ла һуғыш теләмәй бит. Улар ҙа бит үҙ батшңларын ендәре урынына күрәләр. Улар менән теләгән ваҡытта һөйләшеп, килешеп була. Улар менән бер дәүләт тоҙонбоҙ ҙо башлыҡтарҙы һайлан ҡуябыҙ. Шулай иткәндә, бер ҡасан да һуғыш булмаҫ, — тнн бигерәк еңел, бигерәк бор ҡатлы аҡыл биреүселәр ҙә бар.

Бәхәс кискә тиклем дауам итә. Тик кешеләр, бер торло ло топло ҡарарға кило алмай, үҙ урындарына таралалар.

Һ*нс менән һәр торло тауыштар тына, позпцпялар һу-гышсап әҙерлек хәленә күсә. Хәүефле тон төшә, һ алда т-тар үҙ постарында уяу торалар.

255

Ротаға кпре ҡайтҡас та, беҙ Иртуганса мепән бергә йәшәй башлайыҡ, тағы ла нығыраҡ дуҫлашып киттек, һуңғы мәлдәрҙә Крпгер-Соколовскнй ҙо боҙғо бик яҡынайҙы.

Ул хәрби хеҙмәткә әле йәщ үҫмер коионсө гспә 1915 йылда алыпган, хәҙер инде апаруҡ пығынғаи. Ул — зәңгәр күҙле, ҡылған сәсле егет. Атаһы — поляк, ә әсәһе немка булған. Улар үҙҙәре Лодзи кешеләре булғандар, ә хәҙер күптән инде Одессала йәшәйҙәр пкән. Крпгер-Со-коловский, атаһы иҫән саҡта, гимназияла уҡыған; тик ул үлеп киткәс, уҡыуьш ташлап, Одесса иортыпа кассир булын ннтән. Аҙагыраҡ сауҙа судноһына ошкэ ингән һәм иҫке донъяның да, яңы донъяның да бик күн порттарында булған. Ул диңгеҙ хеҙмәтенә бнк дыҡ күнеккән һәм армияға ҡаралғанда диңгеҙ флотына ебэреүҙәреп үтепгән, ләкин тыңламағандар, пехотаға ебәргәндәр. Армияла хеҙмәт итеүҙән ҡотолоу осон, ул серле кешемен тин һылтанып нероп ҡараған, хатта бер пи тиклем ваҡыт йәшенеп тә ятып ҡараған. Шулай ҙа бер килеп уны тапҡандар һәм беҙҙең полкка ебәргәндәр. Ул — бик сабыр холоҡло, аҙ һүҙле кеше, ҡайғыны ла, шатлыҡты ла тыныс ҡына кисерә белә. Бары әсәһен иҫенә алғанда ғына ул күңел тыныслығы и юя.

—    Меҫкенкәйгә, бер үҙенә бигерәк ауырға тура киләлер ииде, — тип уфтана ул бындай ваҡыттарҙа.

Бына ошо Кригер-Соколовский рус һалдаттары мепәп немецтәр араһында братаппе барған мәлдәрҙә тәржемәсе булып хеҙмәт итә лә инде. Шуғалыр инде, һалдаттар һуңғы ваҡытта уны айырыуса хормәт итәләр. Бик ауырлыҡ мепән ҡайнатылған сәйҙе алдарыиа килтергәс, һалдаттар иң тәүҙә уны саҡырып һыйлауҙы үҙҙәренең бурысы итеп һанай башланылар.

—    Соколовский, әйҙә беҙҙең менән сәй әсергә! — тпп ҡысҡыралар уға.

Взвод комапдпре лә уны ауыр һәм яуаплы заданиеларға ебәрмәҫкә тырыша, бары бойниңа янына һаҡҡа ғына ҡуя.

Мин Кригер-Соколовскийҙе телефонислеккә ойрәтөм. Ул бик дәртләпеп ойрәпә, тиҙерәк был эште үҙләштереп алып, шуның һылтауы менои алғы һыҙыҡтан тайырға самалай. Уның телефонист булғыһы килеүеп мии Индрил-гә хәбәр иттем, һәм ул был хаҡта команда начальнпго мепәп һөйләшеп ҡарамаҡсы булды. Үҙенең уйлаған эшен

256

бойомға ашырыуҙа минең ярҙамым тейереп белеп булһа кәрәк, ул беҙҙең тирәгә һырлығып ята, һәм Иртуганов ҡушҡан йомоштарҙы ҙур теләк мен ан үтәй.

Хәйер, Иргуғановҡа ул ғына түгел, ботә рота яҡын итеп ҡарай. Иртуганов нимә гепо ҡушһа ла, уның йомошо рота командирспсң бойороғона ҡарағанда ла ҙурыраҡ теүәллек менән йәһәтерәк үтәлә. Сотәһо лә күреп, белеп торалар, үҙенең белеме һәм таҫыллығы менән Иртуғанов офнңерҙәрҙең куитәренән юғарыраҡ булһа ла, һуғыштың михнәттәрен рядовой һалдат менән бер үк дәрәжәлә күреп йәшәй; пҫтоүепо һалдат башында ҡайнашҡан мең төрлө һорауҙарға ҡыйыу рәүештә яуап бирә белә. Уйың уйҙары тап ябай һалдат хыял иткән нәмә булып сыға.

Ныш», шулай итеп, беҙҙең ротала икө власлелек хоком һорә башланы. Млаеть, бор яҡлап — подпоручик Акпмов тарафынан атҡарылһа, икеисепоп, рәсми булмаған рәүеш-то, унтер-офицер Иртуғанов тарафынан башҡарыла.

Роталағы һәммә һалдаттың да Иртуғановҡа, уны ко-мапдирҙәре итен ололап ҡпрағас, башҡа уптер-офицерҙәр Ҙ» уға үҙҙәре оҫтөнән оло күреп, хормотләп ҡарарға мәж-бүрҙәр. Был хәл ҡайһы берҙәренең һарыуын ҡайнатҡаны күрснеп-күренеп ҡала. Үҙе юҡта бәгзеләре, көнләшеүҙә-регғ йәшерә алмайынса, уны асыҡтан-асыҡ һүгеп тә ташлайҙар.

Беҙҙең ротала һуңғы кондорҙа булып ятҡан хәлдәр менән Новиков та, Индрил дә бик пыҡ ҡыҙыҡһындылар. Улар көн һайый телефон аша минән брататше хәлдәренә ҡағылышлы яңылыҡтарҙы һорашып торалар. Индрилде был эштең бөтә ваҡлыҡтары уҡ ҡыҙыҡтыра, мин, әҙерәк буш ваҡыт булғанда, шуларҙы уға бөйпә-бәйпә һөйләп биреп, тегенең күңелен ҡандырырға тырышам.

Минең һөйләгәнде сабыр ғына тыңлап бөткәс, ул елкенеп, ҡысҡырын уҡ хыял итеп ҡуя:

— Их, бото фронт буйынса хәлдәр шундай булһа пкон

ул!

Пемеңгәр менән братапио көп дә тиерлек дауам итә торҙо. Шуның менән "ең •катарҙан уҡ упы туҡтатыу хаҡында боронан-берә 1.ырҡыуыраҡ бойороҡтар ҙа килә башланы. Эш хатта шуға барын етте, беҙҙең ротага полковник Харчемко меинп дивизия начальвите генерал Ку-чпп үҙҙәре килеп әпеләр һәм, хәлдәрҙе урында төпсөпон тпкшергәс, был тәртипһеҙлекте кисекмәҫтән туҡтатырға ҡушып киттеләр. Ләкин быларҙың береһе лә ярҙам итмә-

257

9 Заказ 114

цр, һәр иртәлә һалдаттар немецтар меиәп братаниегә сы-гыуҙы ғәҙәткә әйдәндерөп алдылар.

Бер көн иртән шулай һалдаттар, көндәгесә, окоптарҙан сыҡтылар, ҡыҙып-ҡыҙып әңгәмәләшә, ҡулдарында оар нәмәләрен алмаша башланылар. Бор ваҡытта1вк а, беҙҙең ҡайһы бер һалдаттар немец нығытмаларына яҡын уҡ Сарып еттеләр, ә немецтәрҙең бәғзеләре — беҙҙең нығытмаларға. һис көтмәгәндә генә, бер ниндәй иҫкәртеү-киҫәтеү-һеҙ, уң флангынан беҙҙең күрше булған нкенсе ротанан братаниегә сыҡҡандарға тоҫҡап пулеметтан ата башланылар. Уларга беҙҙең ротаныҡылар ҙа ҡушылды. Иларға яуап нтеп немецтәрҙең өс пулеметы бер юлы телгә килде. Братаниегә сыҡҡандар тәртипһеҙ рәүештә сәоәләпеп үҙҙәре ягына югерешер^ә керештеләр, нығытма башына сыҡҡандар ҙа, ғаугалапышып, түбән һибелделәр. Рус һалдаттары мепәп бергә пуляләрҙән ҡасып, беҙҙең окоптарга ун бишләп немец тә килеп пнгәйпе. Ике яҡтан да пулеметтар өҙлөкһөҙ тыҡырзаша, ләкин уларға бер яҡтан да мылтыҡ тауыштары ҡушылмай. Бер ун мпнут самаһынан пулеметтар ҙа тынды, тпк унап да яманырагы алмашҡа кил дС _ ико яҡтан да окоптарга артиллерия ут асты. Ком тултырылған тоҡтарҙан гына торған беҙҙең ньнытмалар бары пулянан генә һаҡланырға яраҡлы ние, бында артиллериянан һаҡланыу бөтопләй ситен булды. Һеҙ бик ҙур юғалтыу кисерҙек. Яралылар торған һайып күбәйә барҙы; улар ыңғырашалар, ярҙам һорап ҡысҡыралар, әммә уларга ярҙамға барыу һис мөмкин түгел.

Атыш бары тош алдынан гына туҡталды. Тыныслыҡ урынлашҡас та әле, окоптарҙа хәрәкәт башланғас, немецтар ҡабат дөмбәҫләргә керешмәгәне, тип ҡурҡып, урындарҙан ҡуҙғалыусы булманы. Бары яралыларҙың ыңғырашын ярҙамға саҡырыуҙары ғына, йөрәк әрнетеп, ишетелеп тора. Бик ҙур ауырлыҡ менән уларга ярҙам күрһәтеп, окоптарҙан үлектәрҙе йыйыштырырға керештек. еңел яралыларға. Сары ҡараңғы төшкәс кенә, артҡа сығырға рөхсәт птелде; ә ауыр яралылар, һаман окоптарҙа ҡалып, ғазап сигеүҙәрен дауам пттеләр. Иҫән ҡалғандар, ҡаштарын нәмерәйтеп, береһе бер һүҙ өндәшмәйенсә, оаштарын һалындырып,- урындарында ултыралар, йә баҫып торалар. Яйлап-яйлап отделение һәм взвод комапдирҙәре лә үҙҙәренең донъяла барлыҡтарын белдертә башланылар. Уларга төнгөлөккә ҡарауыл тәгэйенлэргә кәрәк ине.

258

Гән он бары беҙҙең ротанап гьгпа ла алтмышлап кеше Сафта II сыҡты.

Ине һуңлатып ҡына команднребеҙ Акимов ротаның ха-м 1н>м югалтыуҙар хаҡында штабҡа рапорт бирҙе, ротаны тулылапдырырга оҫтәмә кос ебәреүҙә һорапы. Телефондан был рапортты тапшырып бөткәс, мин полк коман-диро менон береше батальон комапдпро штабс-капитан \ндреем эраһында барыш һөйләшеүгә ҡолаҡ һалып тор-ом IIIIпЛ телефоны менәп беҙҙең телефоп бер линияла булын мин парын да ан-асыҡ ишетә алдым. Иҫәнлек-һн\ н.м. ||прн111 кю , командирҙар богопго хәл тураһында һойлниш башланылар.

Иолконнпк әфнпде, мин һеҙҙең бойороғогоҙҙо үтә-

осм.

1’нХМИТ. Ш1ШГГ1И1 әфәнде!

Үонә.тмпукф, брнтапнено туҡтатмаһағыҙ, ут аса-

.......... иш нмеәмо мәртәбә киҫәттек. ?Һыл хәл көндән-көн

а у р‘а •.1Н1.Ы1.1 ра н шҫ ала бара пие. Һашҡаса мөмкинлек мышаын пра 1ани11 ә е ы н кандарга мин үҙ ҡулым менән \| агырга мәжбү р булдым.

!» (ошмпи ик утты һеҙҙән һуң астымы?

■ >ие, нолкоапик әфәнде, һалдаттарҙың кәйефе нисек?

Нота роталарҙа ла тулы тыпыолыҡ.

Югалтыуҙар күн булган икән шул.

Һыл күрҡмнмглм әште ҡорбаидарһыҙ гына һис тә 1П1.НН11 бу I м рл ы I. |уп'л ш ю шул, нолкоапик әфәнде.

Һ......ип \..1(әр ханында дппнәна штабында ла һүҙ

......п Дш 11И11Л1шарны11 саралар менән пмш лә епкләпер-

н* к1омнмм булыр инә, тиҙәр унда.

Һм|ом бет үҙебеҙ әтләуәиде ҡылмаган булһаҡ, унда һ\ҙ пиы ла 1әиырат< һәм ҡыркмуырнҡ буласаҡ ине.

Үиыһы ы (ороҫ, ауырI ыуынан ҡурҡһаң, шеште Һы <ым бүл ма II

I ш I алгам да минең батальон йоҙ илле кеше иоал I ми

1. р Һ \ I ыш I I бы I I ы на югалтыу ҙур нәмә түгел. Йә, хәҙер!ә хуш, капитан

һ ах б\ и.111.1 I. нолкоапик әфәнде, һеҙгә сәләмәтлек М' тбем.

........ т тәремдең барыһын да, түкмәй-сәсмәй, Ирту-

!)*

| әнис I,ә Iп'н I*111 бирҙем, о ул үҙ сиратында тотош ротаға ■ ' | керҙе Хәҙер кмде батальон командире штабс-капптап

259

Апдреев беҙҙең һалдаттарҙың топ хас дошманына әйләнде. Уга теш ҡайрай башланылар.

— Наступленпегө сыҡҡас та, беренсе пуля — уга, — тиҙәр нәфрәтләнгән һалдаттар.

Новиков мепәп Индрил беҙҙең роталағы булған хәлде һәм капитан Андреевтең яуызлығы хаҡындағы хәбәрҙе ботә полкҡа тараттылар. Әлбиттә, бының осон телефондан да ҡулай нәмә юҡ инде.

Хәҙер инде штабс-капитан Апдреевтең исеме ботә полк өсөн ләғнәтле исемгә әйләнде.

Полковппк Харчвпко исеме лә ләғнәт менән телгә алына хәҙер. Быға тиклем дә һалдаттар офицерҙәргә дошмап күҙе менән ҡарай торғайнылар, хәҙер ул дошманлыҡ тә-рәнгәрәк китте; күптәр был дошманлыҡтың оҙаҡламай бер килеп, дауыл булып өҫкә ҡалҡып сығаһын көтә башланылар.

ҺИГЕҘЕНСЕ БҮЛЕК

Бына ике көп инде ике яҡтың да артиллерияһы өҙлөкһөҙ тиерлек ҡотороноп ата. Ертопгө копгә тиклем, өҫтәмә көстәр килтереүгә ҡамасаулар осоп, дошмап алғы һыҙыҡҡа килер юлдарҙы утҡа тотто, о хәҙер инде нығытмаларҙы һәм тимер сыбыҡ заграждениелэрҙе ҡайыҙлай. Беҙҙең позицияларҙа ятып сыҙар әмәл ҡалманы. Полк штабы менән •гелефои элемтәһе лә өҙолдо. Рота командире Акимов, бер ниндәй күрһәтмәләр ҙә ала алмай, утҡа баҫҡан бесәй шикелле, ары саба, бире һуғыла. Аптырағас, ул батальон командиренә вестовой артынан, ни эшләһә икән, тигән һорау мепәп пакет ебәрҙе. Ләкин ул тегопән бойороҡ кө-топ ала алманы, шрапнель ярсығы уны башынан ауыр яраланы. Бер ни тиклем ваҡыттан беҙгә окоптарҙың икенсе һыҙығына сигенергә тигән бойороҡ булды, тик һуң ппе ипде. Спарядтәр һәм шрапнелдәр ямгыр урынына тупыр-ҙагпҡап саҡта, асыҡ ялан аша унда күсеү, туранан-тура һәләкәткә барыу икәне һәр кемгә күренеп тора нне. Бары, һыҙланьгуҙарына сыҙаша алмаған яралылар ғына, ҡотолоу өмөт итеп, нығытмаларҙан сығып, артҡа югермәксе булалар, һәм шупда уҡ уларҙы спаряд ярсыҡтары, салғы менән сапҡан кеүек, ергә йыға. Ҡорбандар һаны ишәйгәндән-ишәйә бара. һаҙлыҡ һәм урман оҫтөн зәңгәр һором ҡаплай башланы. Шомло тауыштар ишетелде:

260

— Гпв1 Газ! Маскаларығыҙҙы кейегеҙ!

Юк, был газ бульгп сыҡманы, тымыҡ көндә ергә һылашып игкни тотон гспә икәп. Беҙҙең окоптарҙа ипде пҫон ҡалғандарға йәшеренерлек тә тоҙок урын ҡалмағас, ҡайһы оероуҙәр, сыҙаша плмам, уң флангылағы урманға югерешә башланылар. Тт, унда снарядтар нмгыры көслөрәк булып

<    ыҡты Немецтар (ң'тпма көстөң ошо урман ышығына йә-

.....р< ч| 1.И.11ч*р« I и ,||(Ч| тоҫмаллап ахыры, был урманды

опырыут ти. шмбоҫ.тойҙвр ипө. Көслө дауыл аҡтарғандасы шиш кте, һауаса тамырҙары мспәп ҡуптарылған акалар ьүк>|и I. һынлырылгап ботаҡтар оса, мөһабәт имәндәр шытыр,чш орғо ауа. Косло пожар ҡоторғандасы һымаҡ, урман исө ҡара тотоп менән тулған. Урманда үҙ-|пренн ышыҡланыр урын әҙләп китеүселәр, береһе лә тиерлек сире әИлоие» ҡпйтмпй, юҡҡа сыға барҙылар. Урман ЧС0 МО|К‘ I | ир Меш>|| тулды. ЛраЛЫЛПрГЙ ПГТИбар ПТвүСӨ ЛӘ е»к, был ҡот ис ш..' ИОХН10ТТӘ һор кем үҙепец ҡотолоп пҫән им 11лу ы хаҡ мода 1Ы1Н1 ҡайғырта. Иыпда ппдо һалдаттар ио арышш 1(и.'П .>Iг бойороҡҡа буйһоноп туусл, уҙ-үҙеңдө һаҡлан ҡалыу юйсоһоиа буйһоноп ҡына әш итә.

Ние меоео, ҡол ш байыр алдынан, канонада бер аҙ тына инпто, ҡараңғы тошор-тошмәҫтән күкте ракеталар һәм прожекторҙар йырмасларға кереште.

Нил арала окоптарҙың икенсе лппплһыпа резервтә шигап ниндәйҙер полк килеп урынлашҡайны. Позицияны 'ашлап киткән беҙҙең батальондың роталары тырым-ты-рн*<ий гара 1Ы10Ы11, бу салышым боттолор. Тамам ҡараңғы ■шпион , алмашҡа кнлғои полк алғы һыҙыҡҡа күсте. Беҙең но 011 ың ҡалдыҡтарына ик ы ода сы бер әрәмәлеккә — 1м, беҙҙең штаб урынлашкан торосо йыйылырға бойороҡ ө\дды Коҙсондао ҡурсып ц. к т аралпрына ҡасышып |||'1|(Ю1 ■    111П(«|» шикелле, берәмләп берәмләп боҙ күрһә-

■ ...... урынға йыйыла башланы к Ио.0 о яҡын кеше тороп

калтабыҙ.

Пр|.....н оирчо ише ң Пртүғашшты ла, Кригер-Соко-

<    •111 ми....... 1 \ 111 (111 <<м ю к Йыйылғандар араһында ла,

■ у о ме 1еш1 ■ I (к|| 11 м (и '1а1> күренмәне. Мнп инде, улар \ ш пиме й и о ирали иман ымы икәп тип, хәүефләнә багп-ыоым Иодрн 1 т күрәйем ти, мин штаб урынлашҡан ер-|" I 0 1 км ын. йол к штабын бынан ике саҡрым самаһынансы бер ОиЛ,и.ой ауылса күсергәндәр пкән.

I »е еҙе гафҡа I иҙҙеләр ,ю шунда алып киттеләр. Был ■«ерем пи1.'|1|1 килен еткәс тэ, мсш шунда уҡ Индрилде

261

әҙләп киттем. Үлемдең дә иҫ китте, бәхеткә ҡаршы, мин Индрил эргәһендә Иртуғановты ла осраттым. Осрашыуыбыҙ бик ҡыуаныслы булды, боҙ бор-Ссрсбеҙҙс оҙаҡ-оҙаҡ ҡосағыбыҙҙа ҡыҫтыҡ. Улар ҙа мине нпде тере килеш күреүҙән ӨМӨТ өҙоп боткондәр.

Мип ипдо, түҙемем бөтоп, ҡалған иптәштәрем хаҡында һорашырға гына тип ауыҙымды асҡайным, уйымды белхәп кеүек. Индрил алдапыраҡ олгорҙо:

—    Новиков иҫәи, ә Байғужа аяғынан яраланған. Ул көндоҙ үк бында килгән, уны артҡа оҙатҡандар. Яраһы артыҡ ауыр түгел — ярсыҡ балтырын ярыи киткән. Яраһын бында, пунктта, бәйләгәс, тылға ул, сатанлай-сатан-лай булһа ла, үҙ аягы мепоп киткән.

—    Ә беҙҙер ярым поляк, ярым немецебеҙҙец яурынына пуля тейҙе, — тпп шарҡылдап көлдө Иртуғанов, мәрәкә Һойләгәндәге кеүек. — Егетең был фронттан тайырға күптән һылтау эҙләп йорой ине. Хатта минән, берәй ерем» атып. еңелсә генә ярала әле, тнп тә үтепә нне. Бәхетен» иреште. Яурынын узем үк бәйләп ебәрҙем. Тпк ул киткәс, канонада бигерәк көсәйҙе шул, иҫән-һау сыға алдымы нкән?

Беҙ һөйләшкән арала алгы һыҙыҡта атыш тағы көсәйеп китте. Беҙгә йәйә Сер ергә тупланырға бойорҙолар. Барлау булды. Беҙҙең полк ярты кешеһен юғалтҡан булып сыҡты, һирәгәйеп ҡалған роталарҙы резервтан килгән ярты меңләп кеше менән тулыландырҙылар ҙа тап алдынан иәнә алғы һыҙыҡҡа сығырға тнгәп әмерҙе иглан иттеләр.

һалдаттар асыуланышып һуҡрана башланылар:

—    Ҡасандан бпрле юнле-башлы ашаған, эскән, йоҡла-ғап юҡ. Был көпөбөҙсә, беҙ тағы пи хәл итеп һуғышҡа инәйек, ти?1

Иртуганов һалдаттар араһында югергеләп йорой һәм тегеләрҙе:

—    Нығыраҡ ҡысҡырығыҙ! Шау-шыу күтәрегеҙ! — тин ҡоторта.

Шунда һалдаттар алдына полковник Харченко килеп баҫты ла хырылдауыҡ тауышы менән һөйләй башланы:

—    Тугандар, һуғыштың законы шундай: һуғышсан бойороҡтарҙы беҙ -һис бер ҡаршылашмай, еренә еткереп үтәргә тейешбеҙ. Бөгөн уеиеральпое наступлеиие башлана, Беҙ. дошманды окоптарынан һорон сығарып, Софпйка ауылын алырга тейешбеҙ. Шунан һуң беҙгә ял бирәсәктәр.

262

Арыҡ тураһында ҡайғырмағыҙ. Хәҙер бында кухня килтерәләр.

1!м эшләптер, Харчопкопыц һүҙҙәрен тыңлағас, һалдаттар тыныслана тоштоләр. Шау-шыу тынды, тик ҡанһы бер урындарҙа гмпп әле һаман һуҡраныуҙар ишетелгеләп таша.

Помеңгәр беҙҙе мәңгелеккә ял итергә һалырға тырышырҙар инде, гип ҡуйҙы берәү.

Кухнм мр ей |еүең хәбәр иттеләр. Бер нисә көн һуҙымында бер ҡабым кайпар аш тоҫо күрмәгән һалдаттар, котелоктарын шылтыратып, уға ҡаршы ташландылар. Шул ук наҡьгпа һор беребеҙгә берәр пачка папирос өләмме.нстәре лә билдәле булды. Ашап алғас, һәр урында папирос \ пары баҙлашты. Ошондай ҡыҫҡа гына ял осоромда тан «н кос ут даркнһышш иҫәп ҡотолоп сыҡҡан кешеләр әкренләп аңдарына килә, тыныслана башланылар, үҙ ара оцгомәлор китте.

Ай нй, кәрәкте бирҙеләр ҙ» һуң пемецтәр ботон! Лакҡа баҫып торор әмәл ҡалмәны! — тип аптырай бер карт Һалдат һәм, шунда йәпә хәҙер үк ут әсенә ҡыуып л п.ш ишк әктәрен иҫенә тошороп. тәрәй корһөно лә асымын әйтеп ҡуя: — Тағы һәләкәткә илтеп тығалар инде беҙҙең гә.ша баштарҙы...

I һи .т хаҡта кешеләрҙең артыҡ һүҙ ҡуйыртҡылары килмәй, ауыр чымлыҡ урынлаша, һалдаттар алғы ]1ыҙыҡтан И111етел1әи юн л о атыш тауыштарына һағайып ҡолаҡ һалын торалар ҙа, унда оҙлокһоҙ ләүкегән уттарға ҡарап, ,м|шшып ауалар:

Ай һай, унда шнтнр ҡылыу бара! Донъялың аҫты-өҫкә килә, буғай..,

Алыҫ ту ге I урында ти пәрҙәһен артҡа сигендереп бал-

м, 1Шиам и1ннәгле >1 туфандарын кешелә]), беренсе таптыр «урышдше шикетле, шомланып байҡайҙар, уларҙың күңелен ш щ.ән «алыуға омот осҡондары торған һайын кәмәй бара.

I с ң лер)ә команда булдкк Үҙҙәрен батҡыл һаҙлыҡ 1пр|‘аша ҡаршы торған кеүек, һалдаттар, үҙ иректәрен п нли н\иһшш||. н11 ғына теҙелделәр. Уларҙың ихты-и рҙ а Р |.| у иренә буйһонмай, аяҡтары тыңламай, улар ал-

н. | һымыҡтин ишетелгән үлем музыкаһы тактына ҡушынан атлап баралар шикелле.

Гәүҙә беҙҙе урман юлынан дү-ртәрләп теҙеп, колонна м. н,ш алып барҙы ш р. Урмандан сыҡҡас, цепкә таралып,

263

ут һыҙығына табан ита-шыуыша-югера киттек. Мип яурыныма һалтан катушканы күтәреп юғерәм. Унан телефон сымы тағатылып артҡа ҡала бара. һөжүм ваҡытында те-лефонистец эше — иң ауыр әштер, моғайын. Уга дошмап пуляләрепән дә һаҡланырға, шул уҡ саҡта телефон сы-' мын да һуҙа барырга, ваҡыт-ваҡыт аппаратты тоташтырып, линияның төҙөклөгөн дә белә барырга кәрәк. Башҡа һалдаттарҙың бер ҡалҡыуҙан икепсеһепә тиҙ гепө югереп, боҫа-боҫа барырга мөмкинлектәре бар, ә телефонпстең югереү тиҙлеге үҙенең етеҙлегенән генә тормай, катушканың әйләнеп, тимер сымдың таралыу тиҙлегенә бәйләнгән.

Беҙ окоптарҙың алгы һыҙыҡтағыларына яҡынлашҡанда, унда ятҡан полк, тимер сыбыҡ заграждениеләрҙе аша сығып, дошман окоптарына яҡынлап бара шю инде. 11смецтәр, күрәһең, уларҙың ябырылып килгәнен һиҙеп 'калды; пулемет уты байтаҡ көсәйҙе, бер үк ваҡытта улар оҫтөнә спарядтәр ҙо йышланып яуа башланы.

Беҙгә лә тиҙерәк тимер сыбыҡ заграждениелар аша үтергә бойороҡ булды. Бойороҡҡа буйһоноп, һалдаттар алға ташландылар, тик пулялар ямгыры аҫтында күптәре шунда уҡ, колтәләр кеүек, ергә ауҙылар. Яралыларҙың ҡайһы берҙәре, алйып китеп, йө күкрәктәрен, йа баштарын тотҡан хәлдә, һаҡлыҡ сараһын бетонлан иҫтәренән сығарып, аягоҫто баҫып, туп-тура артҡа, окоптарға, кире югерәләр, ләкин хәлдәре бөтопмө, пкеисе пуля тейепме, шунда уҡ яңынан аяҡтан йығылалар.

Дошмандың ут ғәрәсәте аҫтында булғанда бары бер генә уй менән йәшәйһең: пуля һәм снарядтәр.ҙән нисек һаҡланырға, йәшеренер урынды ҡайҙан табырға? Үлемде һәр минут һайын көтәһең. Ләкин бындағы үлем көтөү, ҡайһы берәүҙәр иҫәпләүенсә, күңел нескәрткес тойғолар килтермәй, әйткәпдэрснсә, үткән тормош картиналары ла бер-бер артлы һыҙландырып куҙ алдынан үтмәй, тормош менән айырылышырға тура кплерен уйлап, үкендермәй ҙә. Үлем шәүләһе бында, башың осона ҡылысын күтәргән әжәл сифатында, бер туҡтауһыҙ һине эҙәрлекләп кенә йорон. Тик ниңәлер ошондай ваҡыттарҙа күңелдә ҡот осҡос үлеңгә ҡаршы баш күтәрге килеү, уны шшар итергә тырышыу теләге тыумай, үлем бары һиңә кирә ҡаҡҡыһыҙ тормош законы булып тойола башлап. Үлге килмәү тойғоһо һиндә һәр ваҡыт йәшәй, ләкин опөп-тынын сығармай, шым ғына йәшәй; упы берәү ҙә теле медән әйтмәй.

һиндә нәптәгоп кешелек тойголары тирә-яҡта эшләнеп нтивп ҡот осҡос вәхшәт күренештәре менән томалана, косло утҡа ырғытылған ҡоро юнысҡы ише, күҙ асып йомғансы янын юҡҡа сыга...

Дошман окоптарына ябырылырға команда бирҙеләр. Бындай мәлдәрҙә кешеләр, команданы ишеткәс, дәртләнеп китә, уға һис бер икеләнмәй буйһона.

Пулялар сафтарҙы салғы кеүек саба, берәүҙәр ыңғырашып ауа икенселәре үлем алдынан һуңғы мәртәбә са-

ә ............ .    Һи.н 11 тереләрҙе былар гына туҡтатып тора

алмпи, >лар һйман алға ынтылыуҙарыпда булалар. Кешеләр һор аҙымдарында үлемде күҙ алдарында күрә баралар, унан котодоп ҡалыу әмәлен эҙләйҙәр, эйеләләр, ергә быш.талар, шыуышалар, бер минутҡа үлемде кисектерәләр, ә икенсе минутта әжәл тағы улар оҫтөндә ялман ҡылысым һе I г ни Минең эргәмдә ауыр яралы бер һалдат ята. Һуғыш тыммайынса үҙеиә бер ҡайҙан да ярҙам килмәҫен ■елә ул, шуға, һуңғы кес он йыйып, ятҡан урынынан кө-иче менән ерҙе ҡаҙын, тупрағын башы тәңгәленә ойөргэ I ырыши Һына ул тамам хәлдән тайҙы ахыры, был эше-11**11 туҡтап, кәрәге менән башын ҡанланы ла, урғылып аҡҡан ҡанын туҡтатыу ниәтендә һыңар ҡулы менән яраһын •аҫҡан булды. Бына был мәлдә инде кеше тормоштоң ҡә-* Iэ• и айырыуса белә, үҙенең ғүмерен ситтән килеп берәү ә ҡотҡармАягш ын белеп, иң һуңғы сараларҙы ҡулланып булһа ла, уны мәмкпн ҡәҙәре үҙ косо менән оҙайтырға тырыша. Ләкин инде уны һуңғы косо ташлап сығып ботон бара; уның хәле кыл оҫтондә, ғүмере, бына-бына ботағымдан оҙшюн тошом тип, ңослорек ел килеп ҡағылғанын көтәм торған кәҙгә ҡыу япраҡты хәтерләтә. Ел килеп ға ғы л ыр, ул оҙолон пштр, уны тапап, иҙеп китерҙәр...

Каиыл 'рюмда ренә бомба ярылды. Һауа тулҡыны '11111*' ер 141 Дәлғәм атды та бер яҡ ситкә йомарлан ырғыт-

Ш М*.....р Ш......купдҡп яңымдан яҙҙым. М ип ошо ҡыҫ-

1*1 * 1.111и арауыҡ ш тирә апамда пиҙәр ҡылынып ятҡанын чнииә юрҙәм, әм I ғинIо але мин әҙерәк аңыма килә баш-Ң|Iае Iа чер щ| П11..И1 даҙпм итте. .Асылда, был ниндәйҙер

.....п ле онотоло) ине; башым уйҙарҙан ботөнләй азат, бая

' ына бер тәһон мутын уҡмашҡип, оҙолоргә етешеп көсөр-I әпешкәи нерныларым ботопләй бушаҡланган, мпн еүеш Р" н үм ер *.а|.и' еҫен ҡомһоҙланып еҫкән ятам. Быпа мин а ярынлаң гәнем ҡалтыранғанын тойҙом. Был — мине ысы «барлы ғ М! ғиро ҡайтарҙы. Әйтерһең дә, мин әле бер

265

йәшник эсендә бикле томаланып ятҡанмын да ҡапыл уның ҡапҡасын асып ебәрҙеләр: ҡолаҡтарым яңынан ишетә, күҙҙәрем яңынан күрә башланы, — йыйып ҡына әйткәндә, тирэ-лғымдагы ҡот осҡос ғәрәсәтте мин яңынан тоя башлайым. Был ваҡытта пуляләр һине ҡурҡытмай, бары уларҙың ҡолаҡ төбөндә бәйләнсек шәптә кеүек беаелдәү-ҙәре генә һине ярһыта. Асыуың ҡабара, кемгә асыуланғаныңды ла асыҡ ҡына белмәйһең, һәм, шул асыуың менән һуҡыр рәүештә тешләнеп, алга ынтылаһың, һиңә ҡаршы һәм һинең әҫтәңдән, яҡ-яғыңдан зыйнашып осоусы пуляләр, снарядтәр ташҡыны һауаны шул ҡәҙәре тығыҙлан тулғандар, һинең уларҙан тының тарлыга, һауа ҡыҙған тимер кеүек ҡыҙыуға әйләнә, киң ялап тар булып ҡала. Гүйә, тын алған һайын, һинең әсеңә ялҡын ағылып инеп, ихтыяр кисәңдә яндырғандай тойола.

Тик барыбер бер талай ваҡыттан айыҡ аңьгң үҙеңэ ҡайта, ҡыҙған башың һыуына төшә һәм алдыңа:

— Нисек ҡотолорға? — тигәп һорау кплеп баҫа.

Тирә-ягына күҙ ташлайһың, ҡотолорға бер әмәл дә юҡ икәнен күрәһең — һәр тарафта үлем хакимлеге тантана итә. Алга ла, артҡа ла югерергә тәҡәтең дә, мөмкинлегең дә юҡ. Ҡотолор өсөн берәй эгп ҡылырға үҙеңдең көсһоҙ-лңгөңдө күрәһең, шуға инанаһың икән — бары бор генә теләгең тороп ҡала: ергә һыйынырға. Берҙән-бер таянысың ул. Уға төпкэрәк инеп һыйынырға. Шул уй-теләгең менән ҡанатланып, көрәгеңә тотонаһың һәм бар көсоңә ярһып-ярһып меҫкен еркәйҙе соҡорға, йырмасларға тотонаһың. Был секундтарҙа үҙең ҡаҙын башың тәңгәленә өйгән һәр ус тупраҡ һинең ғүмереңде оҙайтҡандан тойола.

Уң флангыла «ура» ҡысҡыра башланылар — тимәк, беҙҙекеләр атакаға кптте. Немец окоптары ягыпаи атыу тынды. Минең тирәләгеләр ҙә ҡалҡына башланы, улар ҙа көслө «ура»га ҡушылдылар, алга ташландылар. Был оран кос бирә, рухты күтәрә, үс алыу тойғоһо — үҙеңдең ғүмереңде киҫергә ҡаныҡҡан пуляләргә, снарядтарға үс тонғоһо уята. Уларҙың выйылдашыуы, гөрһөлдөшеүе тынып, уларҙы 1шл ишетмәй башлағанда тотоп тыйғыһыҙ шатлыҡ барлыҡҡа кило һәм һинең күкрәгеңдән оран булып урғып сыға. Йөрәкһеп ҡысҡыраһың, юҡ, еңеү осон тантана итеп түгел, әле генә күкрәгеңде ҡыҫып торған бөтә намәнән, бөтә тойғонан тиҙерәк арыныр осон шашып һерәнләйһең.

Снарядтәр тарафынан өҙголәнеп-йолҡҡоланып ташлап-

«ин тимер сыбыҡ заграждениеләрҙе үтеп, догамап окоптарына барын ингәндә, унда бер нисә немец һалдатын гына I ап иттек. Береһенән башҡалары, шунда уҡ әсир төшөргә ризалыҡтарын белдереп, ҡулдарын күтәрҙеләр. Тпк мыҡты кәүҙәле әлеге берәүһе генэ ҡоралын ташламаны, ул П1ТЫГЫН «беҙгә ҡаран тырпайтҡан хәлдә, тәкәббер рәүештә ҡаршы тороуына,а булды. Арабыҙҙан берәү уға терәп атын «'бәрҙе; мч<¹, киҫеп ауҙарылгап имән кеүек, гөрһөлдәп окоп юбонә ауҙы,

Г.еҙ игм1'1| окоптарына бәреп ипгәс, ике яҡтап да атьпп

•    аггонлнй 11.1 а д ы. Яралыларҙы йыйып ала башланылар,

•    к ир тишкәндәрҙе п.глгп оҙатырға керештек. Үлгәндәргә һаман ҡул етмән .«ле, әжәл үҙҙәрен ҡыуып еткән ерҙә улар, миктәп ау ып ҡалған бүрәнәләр шикелле, бәрө-тара килеп 1Ә| әрншен яталар.

Шунда ук әле ген» үҙебеҙ баҫып алған окоптарҙы яй-нинтырын ш.н ытырга, ҡулайлаштырырға керештек. Таң һыҙы.тн башлағайны, яҡтырғансы, һор кем үҙенә йәшере-ш‘Р урын « «ер юн ҡллыргй тырыша. Бындай ваҡыттарҙа ««коптар юғарынан килгән бойороҡ буйынса түгел, һалдаттарҙың уҙ ихтыяры менән нығытыла. Сөнки һәр кем яҡтыра башлау менән үк бындай хәлдәрҙә атыштың яңынан ҡотороноп китәсөген асыҡ һиҙемләй.

Га мим яҡтырҙы. Томан ҡатлауын ярып, ҡояш сьтҡти. Лл1«.[ Һыҙыҡта һаман днһнгәтле тынлыҡ хоком һорә. Дауыл әлдыимн «була торған шомло тынлыҡ был. Бындай тынма к 1.111 һуң \ 1емеғле ут ғәрәсәте башлапасагьш һәр һал-ни бе.'м I«ы. 1 уһ баштарынан һис, китмәгән кешеләр он-.(ишмәйҙәр Ләкин уларҙың кисерештәрен, бер һүҙһеҙ, сы-раһҙпрыпа каран та белеү еңел.

Кояш сығыу менән, барыһы ла иртәнге тамаҡ хаҡында кэтыры баш жмылар. Үҙҙәренең запас, ашамлыҡтары < «у. 1 ми I л ы щ |1 ш у п (а уҡ аунай ятҡан пемең мәйеттәренең ы к, нн I \ мкн н<р1.н| 1 |'1гц,|я.« керештеләр. Тик, гәҙәтто, немеңгнр йот . уныһы инк фәҡир була—сыҡһа, шунда берәй нә ы 1. и1 ғен« кнҫәк сусҡа майы, маргарпн йә көп-"ә 11.11П маны һо|.......«п йпҡа ғына телем икмәк килеп сыға.

•    ыҡмаһа ул да ю к. Уның ҡарауы уларҙың флягаларъга-|ә Һәр па к1.п тие|1ЛҒ1. кыҙыл шарап була һәм рус һалдаты \пы нн МҠ1НМ габыш иш иҫәпләй. Ошондай шатлыҡҡа | ары һа ул, у .и-и иң бәхетле кеше итеп һанап, ауыҙып ләззәтле с.шс 1 1.Н.1 сәңелдәт», ваҡ-ваҡ йотомдар менән рәхәт СНҒеп Һемерә,

267

Минең алдымда ла бер немец мәйете ята. Упыц, нш эшләптер, яраһы ла, аҡҡан ҡаны ла күренмәй — ҡаты йоҡоға талған кеүек ята ул. Күҙе ҡыҫыҡ ҡына ҡалған, бер ҡулын күкрәгенә һалған, икенсеһен ситкә ташлаған. Быға тиклем минең бер генә лә мәйеткә былай тексәйеп ҡаран торғаным юҡ нне. Ә был юлы эргәмдә генә Серәү ята, мин ирекһеҙҙән уға нығытып ҡарайым. Упың сумкаһын ҡутаргап һалдат миңә бер торгәк хаттар һәм фотокарточкалар сығарып бирҙе. Фотоларҙың береһендә был һалдат фронтҡа китер алдынан төшкән ахырыһы. Ул уҙө ор-яңы хәрби формала; уның эргәһендә сәсен шыма итеп тараған, ауылса игеп тегелгән шаҡмаҡлы кофта һәм ҡара оҙон юбка кейгән йәш ҡатын тора. Упың йөҙөндә ҡанғы шәүләһе. Уларҙың ике ягыпа — береһе ете, береһе биш йәштәр самаһындағы ике ҡыҙыҡай баҫҡан. Улар ҡыҫҡа гына аҡ күлдәктәр кейгәндәр, сәстәренә күбәләк банттар таҡҡандар. Ҡыҙҙар икеһе лә көләс йөҙлеләр. Әлбиттә, был сабыйҙар аталарын ниндәй ҡурҡыныслы юлға оҙатҡандарын аңлап етмәйҙәр. Бары аталары кейеп алған өр-яңы хәрби формата һоҡланып, уның менән ғорурланып ҡарайҙар. Эй сабыйҙар, әле һеҙ бер ни ҙә белмәйһегеҙ бит әле! Атайығыҙҙың әле ниндәй хәлдә ятҡанын күҙ алдыпа ла килтерә алмайһығыҙ!

Минең алдымда ятҡан үлек немец һалдаты торо сағында был карточканы алып, уға күҙҙәрен мөлдөратен-мөлдөрөтеп бик ныш ҡарап торғандыр, һөйөкдө ҡа ты ш,ш һәм ҡыҙҙарын өҙөлөп-оҙөлйп һағынғандыр. Ә был хаттарҙа, моғайын, мөлдөрәмә тулы һөйөү һәм һағыш һүҙҙәрелер.

Немецсә уҡый алмауыма үкенед, мпн хаттарҙы ла;, карточкаларҙы ла мәйеттең сумкаһына кире һалын ҡуям. Бынан һуң да, күҙемде айырып ала алмағандай, мәйеттең йөҙөнә ҡарап торам.

Меҫкенкәйем! Ни осөп һуғышып йөрөнөң һип? Минең менән һинең арала ниндәй генә дошманлыҡ булһын инде? Әйтерһең, ата малы бүлешәбеҙ! Дошман булыу түгел, бе;. бер-беребеҙҙе белмәй инек тә бит. Хатта быпа беребеҙ-мәйет булғас ҡына күрешергә тура килде. Нимә хаҡына беҙ бер-беребеҙҙең күкрәгенә тоҫҡап, үлем пулялэре аттыҡ икән? Бер талай ваҡыттан бына һинең үлем хәбәре ғаиләңә, балаларыңа, яҡындарыңа Сарып юлығыр. Улар сәстәрен йолҡоп илашырҙар. Улар әло һппец был донъяны ҡуйғаныңды белмәй ҙә бнт; улар олс сәғәт, минут һанап.

һинән сәләм хаттар көтә. Ә һпд ннде һалҡын окоп төбөндә һуңғы тыныңды алып, ғәзиз йәнеңде бпргәнһец. Гшн хәҙер мәңгегә ер ҡуйынына инәсәкһең. Тшнең бит хатта үҙеңдең айырым ҡәберең дә булмаясаҡ. Дошман мәйеттәрен улай гәрбнәләп айырым-айырым күмеп торорға ҡайза инде ул ваҡыт, айырыуса теләк! һөйөклө ҡатының, балаларың, тугандарың бары үҙеңдән ҡалған рәсемеңде ге-пә. күкрәктәренә ҡыҫып үбә-үбо, куҙ йәше менән сылатырҙар...

Погон көп сыуаҡ, болотһоҙ күктән ҡояш сағыу ҡыҙҙыра. Ул богөн дошман яҡлы һымаҡ. Сөнки бындай аяҙ К"ндв алыҫта күккә олғашып торған немең аэростатынан беҙҙең яҡтағы теләһә ниндәй хәрәкәтте ло шунда уҡ шәйлән алалар, шунда уҡ теүәл генә тоҫҡап алып, хәрәкәт бул га п урынға снаряд яуҙыра башлайҙар. Беҙ яңы баҫып н и гән немец окоптарында үҙебеҙҙе ҡараҡтар һымаҡ хис итәбеҙ. Беләбеҙ, дошман беҙгә богөн айырыуса хаслыҡлы, боҙҙоң хәрәкәттәребеҙҙең һар береһен диҡҡәт менән күҙәтә һәм беҙҙе бынан нисек кенә булһа ла кире бәрен сығарыу яғып ҡарар, һор минутта яңынан һуғыш ғәрәсәте ҡубыуып, үҙебеҙ әле генә кисерен үткән ҡурҡыныстың ҡабатланыуын котоп, барыбыҙ ҙа ҙур хәүеф эсендә йәшәйбеҙ, күнтор кплгөп юлдарына әйләнеп күҙ һалып-һалып ҡуя. Бындай мәлдәрҙә кешене ҡояш та һөйөндөрмәй. Ул беҙгә ҡаран тора ла дошманға: «Күр, апа, улар анауында боҫҡан!» тим әйтеп тора тоҫло. Ә боҙҙоң ҡараштарыбыҙ, күккә түгел, ергә төбәлгән. Пеҙ үҙебеҙҙе ҡотҡарырлыҡ һикә пәлә|), соҡорҙарҙы алдан ҡараштырып һайлау менән мәшғүлбеҙ. 13р — ул беҙҙең ҡотҡарыусыбыҙ, һаҡсыбыҙ.

ТУҒЫҘЫНСЫ БҮЛЕК

Коҙгп 11(11 көндәрҙә Украипамың яландары, урмандары и- китке! матурҙар. Науала томанһың тып торған төтәп шаршауы аит һаргапган япраҡлы ағастар, өҫтәренә ал-И.П1 бөркәнсек ябынган тоҫло, ғәжэип матур күренәләр. Кмош баксаларына күмелеп ултырған ап-аҡ хаталар, күңел тыныслы) 1.НН1, илта өндәп, тәҡәт бирмәй әүрәтеп, уҙ-ҙәронә тартып торалар.

Тик алғы һыҙыҡҡа яҡын урындарҙа бындай матур күренештәрҙе табып булмай ппдо. Ауылдар ҡыйратыл га п, үртәлгән, өйҙәр урынында көл-күмер өйөмдәре генә ҡал-

269

тап. Гүзәл урмандар ҙа снарядтарҙан теткеләнеп беткәй, һынған, сәрпәкләнгән, тураҡланған ағастар, үлә ялман ғазапланған ҡаты яралыларҙы хәтерләтеп, иңрәшәләр төҫлө. Был күренештәр күңелгә бигерәк ауыр тойола.

Урманда ауыр снарядтәр ярылғанда, йөҙйәшәр имәндәр, биҙгәк тотҡапдагы пгикөлле, ҡалтыраналар, бер туҡтауһыҙ ҡыҙғаныс ыңғырашалар. Уларҙың иңрәүҙәре йо-рәктәргә үтеп айҡан сыга торған моң-һағыш, хәсрәт менән тулы украин йырҙарын хәтерләтә. Улар әле һугыштың ҡот осҡос ауырлыҡтарын үҙ елкәләрендә татыган украин халҡының әсе аһ-зарының ауаздары булып ишетеләләр. Сабыйҙарын күкрәктәренә ҡыҫып, япа башлагап өйҙәренән ҡасып сыҡҡан меҫкен ҡатындарҙың ҡурҡыуҙан аларған күҙҙәре, буҙарған йоҙ-сырайҙары күҙ алдына баҫа.

Ҙур алһыу ҡыҙыл түңгәләккэ әйләнеп, ҡояш Сайыуға бара. Кис яҡынлашыуы һалдаттың күңел кисерештәренә яңыса тәьҫир итә; уларҙы тағы ла нығыраҡ хәүеф алдына ҡунып, һағайыуҙы көсәйтергә мәжбүр итә. Ҡараңғы төшөүгә, һәр кем ор-яңъшан үлем менән алышырға әҙерләнә башлай, һугышта кеше — тере барометр ул, уның һәр күҙәнәге алда буласаҡ тетрәнеүҙәрҙе, шартлауҙарҙы ҙур һиҙгерлек менән тоя һәм уға ҡаршы торорға үҙендә кис туплай, әҙерлек алып бара башлай.

һиҙемләп көткәнебеҙ дороҫкә сыҡты — әйләпә-тирәбеҙ-ҙө еңел снарядтәр ярылырға кереште. Улар, ғәҙәттә, ҡаты атыш башланырының тәүге хәбәрселәре булып киләләр. Улар артынса, алыҫтан уҡ дәһшәтле олошоп, беҙҙең өҫкә ауыр спарядтәр килә башланы. Улар. пгартлауҙары менән ор һелкетеп, мейеләрҙе һиңкетеп, килеп ярылалар, окоптарҙы емерәләр, тупраҡ бағаналарын күккә олғаштырып, кешеләрҙе ер менән күмәләр, үлем сәсәләр. Был мәлдәрҙә кеше ғүмере себендекенән дә ҡәҙерһеҙерәккә әйләнә, ә кеше үзеп себендән дә косһөҙөрәк итеп һиҙә. Ҡурҡыныс ябырылтанда, ҡанатлы себен, исмаһам, хәүефһеҙ урып әҙләп, безелдәп осоп китә ала; ә кеше ергә йыйына; үлемесле спарядтәр ямгыр урынына оҫтоыә яуғанда, бары ергә гено һыйына ала ул.

Ҡоторонҡо атыш булып алгас, бер килке тынлыҡ урынлаша — әллә артиллеристәр әҙерәк хәл ала, әллә яңы !■ нарядтар килтергәнде көтәләр. Иҫән ҡалған һалдаттар, тонған күҙҙәре менән тирә-яҡҡа ҡарапа-ҡарана, терелеп ҡәберҙәренән килеп сыҡҡан мәйеттәр шикелле, боҫоп ятҡан оңдәренон һөйрәлеп сыга башлайҙар. Улар шунда уҡ

270

үҙҙәрен Һаҡлай алып ҡалгап урьшдарып ипкә килтерергә, емерелгән урындарын ныгытырга тотоналар; ашарына а л ығы бары — ашарга, тартырына бары тартырга кере иш.

Минең йәнәштә Вафпп фамплпялы бер татар һалдаты ята. Атъпп тытггас, ул да урьшынал ҡалҡынды, өҫ-башын ҡаҡты һәм, янсығын сыгарып, тәмәке төрөргә кереште. Тәмәке тартыуына ҡарамаҫтан. Вафин — үҙе былай бпк динле кеше; ҡурҡыныс килгән наҡыттарҙа, иренен ҡыбырлатып, бор өҙлөкһөҙ доғаларын уҡый. һуғышҡа тиклем ул тире-яры менән һатыу итеүсе бер Мәскәү сауҙагәрендә приказчик булын әшдәгәп.

Вафин тәмәкеһен, айырыуса ләззәтләнеп, бер-ике мәртәбә лә һурырга өлгормэпе, беҙҙең окоп ҡаршыһында гына горһолдэн снаряд ярылды. Вафнпсм тәмәкеһен атын бәрҙе лә:

—    Лә-хәүле!..— тип ҡысҡырып ебәреп, ергә ауып китте. Ул ташлаган тәмәке һаман баҙлай ята ине әле. Уны күршеһендәге Понов күреп ҡалды һәм, шатлыҡтан ауыҙын йырын, үрелеп ала һалды ла ҡомһоҙланып һурырға кереште. Ҡурҡыуынаи әҙерәк айный төшкән Вафин, урынынан тороп, өҫ-башын ҡаҡҡыланы, Доповтың ауыҙына тилмереп ҡарагап килеш:

—    «Ҡырҡ»ты ҡалдыр инде! — тип ялбарҙы. Кисет төбөн ҡырып урагап булгап пкәп гаул меҫкенкәйем.

—    Үҙемә лә «ҡырҡ» ҡына тейҙе Сит. Ярай инде «егер-ме»һен ҡалдырырмын, — тине Понов, уньщ хәленә инеп.

Вафин өлөшөнә тейгән «егермоше алып ҡына өлгөрҙө. — окобыбыҙ өҫтөнә йәйә снарядтар яуа башланы.

Ҡыҙыл баҡыр ҡояш яҡындағы һары урман артына ауышҡас, беҙҙең өҫтә имде снаряд һәм шрапнелдөрҙәп тын алғыһыҙ ут дауылы ҡоторорға керештә лә китте. Ер һиңкетеүсе шартлауҙарҙан ҡолаҡтары тоноп, баштары шаңҡып ҡалгап кешеләр, һәммә ихтыяр көстәрен, өмөттәрен югалгын, дауыл ҡотортам океанда йөҙгән юнысҡылар хөкөмөндә инеләр. Дымдан ваҡыттарҙа кешеләрҙә колло кешелек тойгөлары юҡҡа сыга, тупаҫлана. Уларга әле гепә-һпн да мин һөйләшеп йөрөгән, хәҙер инде боттары — ботса, ҡулдары — ҡулса айырылып ятҡан, хатта баштары сәрпәкләнеп мейеләре һытылып аҡҡан йәп күршеләренең мәйеттәре лә бер торло лә тәьҫир яһай алмай, һор ҡайһыһы үҙ ғүмерен һаҡлап алын ҡалыуҙы ғына

271

ҡайғырта, уларҙың бөтә ғәмен шул хәсрәт кенә биләй, шуның өсөн генә хәстәрлек күрә улар...

гКанылдап гына пемсцтәр артиллерия утын беҙҙең тылға күсерҙеләр һәм шуның артынса уҡ окоптарға мылтыҡ һәм пулеметтарҙан ҡанығып ут яуҙырырға тотондолар. Бының мәғәнәһе һәр кем өсөн асыҡ неде — хәҙер улар атакаға күтәреләсәк! Нҫән ҡалған һалдаттар винтовкаларын сьгтырҙатып ҡыҫып тотоп, дошманды көтә башланылар. Дошманыңдың атакаға күтәрелеү ҡурҡынысы тыуғанда, кешелә бер генә уй була: «Мин ҡаршыма килгәндәрҙе юҡ итергә тейешмен, юғиһә улар үҙемде юҡ итәсәк», һәм һинең көлло хәрәкәттәрең ошо уйыңа буйһона.

Шунда пулеметтар тынып ҡалды, һәм бер нпсә минуттан немецтәр, ҡаты ҡысҡырышып, беҙҙең окоптарға ябырылды. Бер кем дә беҙгә бер төрлө лә команда бирмәне, ҡаршы торорғамы, сигенергәме нкәнен дә белмәйбеҙ. Атака алдынан булған атышта беҙҙең барлыҡ командпрҙәре-беҙ ҙә сафтан сыгьш бөткәйне. Бындай мәлдәрҙә һалдаттар үҙҙәрен иреклерәк һиҙәләр, һәм һәр ҡайһыһы уҙ бел-деге менән эш итә. Бөгөн дә шулай булды — немецтәр яҡынайғанын күргәс тә, урындарын ташлан, бер-бер артлы артҡа югерә башланылар. Беҙҙең көстәрҙең бөтөнләй тарҡалғаны, немецтәргә ҡаршы тора алмаясагыбыҙ кон кеүек асыҡ ине. Өҫкә ябырылып килгән ҡурҡыныс мине лә артҡа һөйрәне. Мин, телефон аппарат!,ш ташлап, ҡасыусылар артынан югерҙем. Бөтә ер снарядтэрҙән йырмасланып бөткән. Ҡараңғыла, күҙгә аҡ-ҡара күренмәй, аталанып югереп барғанда, снаряд ярылыуҙан яһалған соҡорҙарҙы тиҙ генә шәйләп алып буламы ни — әленән-әле һөрлөгөп, тәгәрәйем дә китәм, тәкмәсләп барам да төшәм. Ғәжәп хәл, бындай ваҡыттарҙа ауыртыу ҙа һиҙмәйһең, аңыңдың асыҡлығын да юғалтмайһың. Бер ямға гөрһөлдәп барып төшоуец була, пружина менән сөйөп ебәреләһеңме ни — шунда уҡ һикереп сығып югерэһец, пкенсеһенә барып баш түбән осҡансы,. шулай елдерәһең генә...

Иҫләмәйем, күпме югергоимендср, ҡапыл кемдер аятыма күҫәк менән килтереп һуҡҡан кеүек булды. Мпп, һуғыусынан һаҡланған төҫлө, үҙ ихтыярымдан тыш, артыма әйләнеп, винтовкам менән һелтәндем. Ҡулымда ниндәйҙер хәлһеҙлек барлыҡҡа килгән икән, ул ысҡынып китте. Уны һәрмәп алып тороу ҡайғыһы ҡайҙа инде ул, аяғымдың сәнсен ауыртыуын да онотоп, туйтацлай-туй-

таңлан ары саптым... Үҙебеҙҙең элекке окопҡа барып тот-квс кспә туҡтапым, биҙгәк тотҡандағы шикелле ҡалтыранам, тештәр тешкә теймәй, тамагым сатнап кипкәп, күҙ алдымда йәшелле-ҡыҙыллы ут дүңгәләктәре бейешә.

Бер аҙ тын тартып, аңымды йыя башлағас, тәпемдең ешөп ҡалтырағанын һом аяғымдың үлтереп һыҙлагаиыи тойҙом. «Һыу1 һыу!» Тик упы ҡайҙан алаһың?

Ҡапыл шомло шау-шыу ҡупты.

—    Газ! Газ! Маскаларығыҙҙы кейегеҙ!

Шул саҡ танауға ниндәйҙер бер емеш еҫенә оҡшаған апаруҡ тәмле гспә еҫ бәрелде, тик уны һулауҙан тып ҡурыла, күкрәк ҡыҫа башланы. Мин противогазымды кейҙем, тик ул тын алыуҙы бигерәк сптенләштерҙе; аҙ гына сыҙаным да уны битемдән йолҡоп алдым. Был ваҡытта инде әлеге «емеш еҫе» юҡҡа сыҡҡайны, һауа әүәлгесә таҙа ине ипде.

—    Әлдә ел тиҫкәре бәрелде. Газды немсцтәрҙең үҙҙәре иҫтопә ҡыуын алып китте! — тип шатланып ҡысҡырҙы берәү.

Был мәлдә атыш тамам тынғайны. Ниңәлер пемецтәр оҙлөкһоҙ рәүештә һауаға ракеталар сөйөргә корештеләр, улар тирә-яҡты әллә ҡайҙарға саҡлым яҡтырта. Дошман торған ерҙә ығы-зыгы ҡупҡаны әллә ҡайҙан тойолоп тора, унда ҡыйҡыу-һөрән күтәрелде. Немецтәр ебәргән газ, кирегә әйләнеп, тегеләрҙең үҙҙәрен тонсоҡтора башланы.

Тын алыу сикһеҙ ауыр, тамагыңа таяҡ тыҡҡандармы ни, оҙлокһоҙ осҡолоҡ тоттора, хәлде ала. Өҫтәүенә, уң аяҡ һынды ҡатырып ауырта. Итегемдең әсе тулы һыу, Ҡайҙа батып, һоҫоп алдым икән упы, хәтерләмәйем. Ҡулымды ҡуңысыма тығып ҡараһам — ул ҡап-ҡара ҡанға мансылып сыҡты. Шунда гына аягым яраланғаны аңыма етте.

—    Яраланғанмын, ахыры, — тинем мин эргәмдә һаман да әле противогазын һалырға ҡурҡып ятҡай һалдатҡа. Ул рота комапдиренец денщиге булып сыҡты. Ул әйткәнемде ҡул ымымдан аңлап алды ла, противогазын һалып, аш ымды ҡапшарға кереште.

—    Әйе, аяғыңа бәргән. Сис тиҙерәк итегеңде, бәйләй һалайыҡ.

Йәһәт-йәһәт кепә банләштергәс, ул миңә 1шс кисекмәй артҡа китергә ҡушты. Шул ыңғай, ҡыҙыулыҡ менән һикереп тормаҡсы булғайным, башым зырлап әйләпеп кптте, ютәл тотто; тын алырға ирек бирмәй, быуылдырын уҡшыта башланы.

273

—    Булмай! — тип кос-хәлгә әйтә алдым да ыңғырашып ергә сүгәләнем. Бер геиә быуыным да ҡалманы. Ә тамаҡ сатнай...

Шул ике арала яҡында санитарҙар күренде. Улар мине күрмәй үтеи тә китергә булғайнылар, денщик ҡырҡыу гына итеп әйтте:

—    Алығыҙ. Аягыпа баҫа алман. Өҫтәүепә, газ мешш ағыуланған!

Уның был һүҙҙәре һәм санитарҙарҙың шунда уҡ уны тыңлауы минең күңелемде тултырып ебәрҙе. Уларҙы, барыһын да ҡосаҡлап, рәхмәт уҡый-уҡый үбәһеләрем килде, тик быға бетопләй хәлем ҡалмағайны.

Санитарҙар мине күтәреп носилкаға һалдылар. Рәхмәт тойғоларымды башҡаса белгертә алмағас, мин уйың менән хәлһеҙ ҡулымды күтәреп болғап хушлаштым.

Тымыҡ көҙго кис. Бер әрҙә лә атыу ишетелмәй. Санитарҙар миие урман ауыҙына еткерҙеләр ҙэ повозкага һалдылар.

Артабан нимә булғандыр, иҫләмәйем. Мин санитарпый поездың ваннаһында ятҡан хәлдә аңыма килдем. Ваннала йыуғас, ярамды ҡабат бәйләнеләр ҙә ниндәйҙер дарыу эсерҙеләр, уның артынса ауыҙыма бер стакан һот ҡойтолар. Ләкин мин уларҙың бер тәмен дә тойманым. Колло тәнем хәлһеҙлектән таралып тошон бара, күҙ ҡабаҡтарын күтәреп асырлыҡ та кос ҡалмаған. Йәпә носилкаға һалдылар ҙа икенсе вагонға алын киттеләр. Шунда инде мин тағы ла һушымды юйҙым. Аралаш, төшөмдәге һымаҡ ҡына, ҡолағыма тәгәрмәс тыҡылдағаны һәм паровоз ҡысҡыртҡаны килеп бәрелгәндәй була, ләкин быларҙың береһен дә аңыма йыя алмайым.

УНЫНСЫ БҮЛЕК

Миие йомшаҡ ҡына итеп иркәләп уятҡандай иттеләр. Иң беренсе итей тотош аҡтай кейенгәп шәфҡәт туташтарын күрҙем. Тәүге минуттарҙа әллә ни эшлән улар миңә-бығаса күрелмәгән илаһи йән эйәләре һымаҡ булып күренделәр, шуға бер аҙға уларҙың һәр хәрәкәтен ғәжәпһенеп күҙәтеп яттым. Сестралар, мине ипләп кенә урынымдан ҡалҡындырып, халат һәм аяғыма сәпелдәк-ҡата кейҙерҙеләр. Берәүһе дарыу менән һот килтерҙе.

—    Эс, эс. Ике тәүлек бит инде аңыңа килә алмайһың. Тамагыңа тәғәм дә ҡапҡаның юҡ. Дүрт тапҡыр укол һад-

274

ды к. Яраң былай артыҡ ауыр түгел. Тик ҡаның күп аҡ-ки н да газ менән ныҡ ағыуланғанһың, — тине ул миңә.

Әллә ни эшләп был һүҙҙәргә минең бер генә лә иҫем нитмәне, әйтерһең до, улар мпңә һис ҡағылмай нпе. Тирә-яғыма ҡарап алғас, мил үҙемдең һаман да вагонда инәнемме белеп алдым. Тәҙрәнән вокзалдың ҙур бинаһы күренеп тора, платформала кешеләр ҡайнаша.

—    Ниндәй станция был? — тип һораным һәм үҙемдең тауышымды үҙем таныманым.

—    Петроград, — тнне эргәмдә торған сестра. Был хэ-бәрҙе ишеткәс тә, ҡылым да ҡыбырҙаманы. Шул саҡта башым ҡапыл ғына ауырая һәм зыр-түңәрәк килеп әйләнә башланы, күҙ алдарын ҡуйы томан ҡапланы; мин, хәлһеҙләнеп, ҡабат мендәргә ауҙым. Ләкин миңә, ятып, ҡабаттан һушһыҙлыҡ томанына сумырға ихтыяр ҡуйманылар.

—    Юҡ. Юҡ. Беҙ һине хәҙер ошонда тошорәбеҙ ҙэ ла-зароткә оҙатабыҙ, — тинеләр.

Тиҙҙән мине, носилкаға һалын, вагондан сығарҙылар.

Кон йонсоу, һоро болот ҡала өҫтөн ҡалын булып ҡаплаған. Баҡ ҡына һалҡын ямғыр бер өҙлөкһөҙ һпбәләй. Шулай ҙа млн саф һауаны, туймаҫтай булып, ҡомһоҙланып һулайым; күкрәктәрем киңәйеп китте. Платформала күмәк кешеләр йыйылған, улар беҙҙе сәләмләйҙәр. Кемдәрҙер минең носилкама кәнфиттәр, папиростар ырғытты. Күкрәгемә килеп төшкән бер ҡап папиросты ҡулыма алып караным, уның тышына «Зефир» тип яҙылғайны.

Беҙҙе ябыҡ машинаға тейәнеләр ҙө шаулы урамдар буйлап алып киттеләр, ләкин урамдың үҙен күреп булмай.

Хәрби лазареттә ун кон ятҡас, мин урынымдан әкренләй тора, ҡултыҡ таяҡтарына аҫылынып аҙыраҡ йорөнтто-рә башланым. Бер мол коридорҙа торган бик ҙур көҙ-го ҡаршыһына барып еттем. Ҡараһам, ҡотом осто. «Был мннме?»—тип ҡысҡырып ебәрә яҙҙым. Эйе, мин үҙемде үҙем таныманым. Йөҙөм күм-күк булғайны. «Әгәр ғүмерлеккә ошолай ҡарасҡы ҡиәфәтендә ҡалһам!.. Ҡот осҡос! Ҡайтып, әҙәм күҙенә нисек күренермен?» — тпгән уй сарпып үтте мейемде.

Мин, ҡурҡып, битемде устарым менән ҡанланым; шунан, был ҡотһоҙ коҙго янынан нисек етте шулай тәнтерәкләп китә һалып, һылтыҡлай-һылтыҡлай урыныма барып ауҙым. Күҙемдән соборҙан ағып киткән йәштәремде башҡалар күрен ҡалмаһын өсөн. башымды йәһәтерәк одеял менән бөркәй һалдым. Сестра шулай ҙа минең сәйер

275

ҡыланышымды һиҙеп ҡалған икән, шунда уҡ яныма килен етеп, кәйефем ҡырылыуыпың сәбәбен төпсөнөргә тотондо. Мдн ута бер һүҙ менән дэ яуап ҡайтара алмайым; күҙ йоштэре, тамағыма төйөлөп, быуып алып бара. Нср төрлө лә яуап ала алмағас, ахыр сиктә, ғәжәпһенгән сестра эргәмдән китеп барҙы, ҡабат мпнец карауатым янына килмәҫ булды.

Икенсе көндә пртәп палатаға врач ппдо. Мнп, колло тәнем уттай ҡыҙышып, хәл өҫтөндә ята инем. Температурам утыҙ туғыҙ градусҡа тиклем күтәрелгән.

—    Туғанҡай, ни булды 1шцә? Берәйһе рәнйеттеме иллә? Былай һауығыуға бараһың шикелле. Яраң уңала. Газ да артыҡ зарар килтермәгән. Үпкәң таҙа ҡалған, һиңә бары әҙерәк тынысланып ял итергә генә кәрәк, — тип, бала шикелле итен, башымдан һыйпап, йыуатырға кереште.

Мин, күңелем нескәреүҙән бер һүҙ ҙө әйтә алмайынса, битемә төртөп күрһәттем, йәпә мепдәремә ҡапландым.

Минең ни өсөн өҙгөләнеүемде аңлап алған врач, уйланып, әҙерәк шым торҙо, шунан мнпө йәнә йыуатырға тотондо:

—    Битең өсөн ғауғаланаһыңмы ни? О-о, йәш егет ҡайғыһы бына нәмәлә икән! Ҡыҙҙар яратмаҫ, тнн ҡурҡаһың-мы? Баһадир, һипо лә ҡыҙҙар яратмағас!.. — Ул шаяртып арҡамдан һөйөүҙән туҡтаны ла етди итеп әйтте: — Эйе, ҡәһәр төшкөрө газ шулай иткән һине. Тик, минеңсә, бөтөргә тейеш. Беҙ һине специалпст-врачҡа күрһәтеп ҡарарбыҙ.

Бынан һуң мин аҙыраҡ тыныслана төштөм. Бер-ике көндән мине тире ауырыуҙары буйынса белгес булгад врач ҡараны, һөртөргә әллә ниндәй шыйыҡ дарыуҙар бирҙе. Көнөнә унар мәртәбә көҙгөгә барып ҡарайым. Ә хәҙер инде битемдең төҫо элеккенән дә ҡурҡынысыраҡ булып, хас та мәйеттеке шикелле, күкһел һороға әйләнә бара пне.

—    Әгэр шул көйөнсө ҡалһам? — тигән һорау башымдан китмәй, йөрәгемде ауырттырып өйкәп тнк тора.

Өмөтһөҙлөгөм шул сиккә етте, өйгә хат яҙыуҙан да тоцөлдөм. Битем шул көйопсә, мәйеттеке шикелле булып ҡалһа, мнп унда ҡайтып нисек күренермен? Әсәйемдең ҡото осоп, йөрәге ярылып үлер бнт. Әҙерәк һауыҡҡас, миңә, бәлки, отпуск бирерҙәр. Әгәр шул ике арала битем әүәлгә асылына ҡайтмаһа, ынп, биллаһи, унда ҡайтып күҙ көйө-го булмаясаҡмын.

Тиндәр буйы йоҡламайым — ауыр уйҙар теңкәгә тейә. Пыш ҡына күҙ алдыма Мәриәм I{арашанскаяның һыны | ■ н леп баҫа. Ул, моғайын, оло Петроградталыр. Өҙолдөрөп-" члдорвн уны күргем килә, ләкин был теләгемде башымдан көсләп ҡыуын сығарырға, уны ботопләйгә оноторға тырышам. Петроградтағы адресен яҙып бүләк пткән дәф-| әрен фронтта ҡайҙалыр юғалтҡайдым, хәҙер инде хәтер дәфтәренән упыц үҙепец дә иҫтәлеген мәңгелеккә һыҙып ташлағым килә. Бында уның менән берәй торло яңылыштан ғына осрашырға тура килгән сүрәттә лә, мпп барыбер танытмай ҡасасаҡмьш. Ни йөҙом менән күренәйем мин уға ошо ҡиәфәтем медән? Был һпс кенә лә мөмкин хәл түгел. Мин уны тиҙерәк, тиҙерәк опоторга тейешмен!

Кон һайын ошо ҡарарымды күңелемдән нығытам, ләкин Мәрйәмдең аҡҡоштай һыны ҡараҡ шикелле һағалап боҫон ҡына килә ло күҙ алдыма тере булып баҫа, ү.ҙ ихтыярымдан тыш күңелемде цләҫ-мидәҫ килтереп, рәхәт иттәрен ҡытыҡларға тотона. Мин, ныҡъшшп-ныҡытып, уны уйымдан ҡыуалайым, башҡаса иҫемә төшөрмәҫкә һүҙ бирәм.

Фронтта ҡалғай иптәштәремә лә хат яҙғаным юҡ әлет әллә нп эшләп теләк тә тыумай. Мин бөтә барлығым мө-нән ү.ҙ хәсрәтемә генә бирелгәнмен. Хатта тәҙрәнән урамға ла ҡарағым килмәй. Ҡайһы берҙә, тамам өмөтһөҙлөккә-бпрелеп киткән саҡтарымда, был лазареттән тиҙерәк ҡотолаһы ла, кеше күҙепо салынмай, ҡарурманға ҡасын, унда дом яңғыҙлыҡта йәшәйһе ине, тигән ҡырағай хыялдарға ла ысын ихластан сумып китәм.

Бер мәл, мосолман һалдаттарына бүләктәр өләшергз-тпп, Петроград мосолмандары лазаретко килде, тппеләр. Улар «Пәмғиәтн хәйриә» тигән шәфҡәт ойошмаһыпың вәкилдәре икән. Быны миңә палатабыҙҙың состраһы Мария Павловна әйтте:

— Мосолман байҙарынан вәкилдәр килде. Бүләктәр алып килгәндәр. Мин һипең исемеңде әйттем. Әйҙә минең менән приемпыйга!

Мин, тиҙ генә урынымдан тороп, халатымды яурыпы-ма һалдым да ишеккә юдәлдем, һәм шунда башыма ҡылт итеп: «Ә улар араһында Мәрйәм дә булһа?!» — тпгән уй 1шлде. Был уйымдан үҙемдең ҡотом осон, халатымды һалып аттым да карауатыма ҡабат ауҙым. Мария Павловна мине саҡырырға ҡат-ҡат инде. Тик мин барыуҙан, торл& һылтауҙар табып, ҡырҡа баш тарттым.

277

Килеүселәр сығып киткес, тәҙрәгә үрелеп, мни улар 'артынан оҙаҡ ҡарап торҙом. Тотолор дүртәү ине: өс ир һам бер ҡатып кепте. Мин ҡатып кешегә айырыуса диҡҡәт менән ҡараным. Был — бик яҡшы ҡойошоп, тулы, һомғол кәүҙәле бер ханым ине. Башына бик матур ҡалпаҡ кейгән. Ҡурҡыуым бушҡа булған, улар араһында Мөрйәм юҡ ипе. Мин, тынысланып, койкама ултырҙым. Оҙаҡламай Мария Павловна килеп нпде, ул мпцә тнп ҡалдырылған бик ҙур төргәкте алдыма килтереп ҡуйҙы. Унан алмалар, кәнфит, печенье һәм бик күп газета, журнал, китаптар килеп сыҡты. Мин алдыма килгән тәмле-татлы ишмәттәрҙе палаталағы һәммә иптәштәргә таратып бирә һалдым да үҙем ҡомһоҙланып газета-журпалдарга ҡаҙалдым. Бында «Ваҡыт», «Иолдыз», «Нур» газеталары, «Дин вә могпшәт», «Шура» журналдары һәм торло днпп китаптар бар ппе. Мин китаптарҙы иғтибарһыҙ гына мендәр аҫтына тыҡтым да газета, журналдарҙы йотлоғоп уҡый башланым. Миңә, һуғыштың ҡот осмалы ут-һыуҙарын кискән кешегә, татар газеталары бик булдыҡһыҙ, йомшаҡ булып күренде. Уларҙа беҙҙең йорәктәр.ҙә ҡайнаған уйҙар ҙа, беҙ-.ҙең телдәр әйтергә ҡысын торған һүҙҙәр ҙә — береһе лә юҡ ине. Фронтташ хәлдәр хаҡында нҙылгап мәҡәләләр, балалар уйын ы хаҡындағы шикелле, үтә бор ҡатлы, мәғәнәһеҙ яҙылғайны. Күберәк урын дин мәсьәләләрен» бирелгән. Үлемесле һуғыш барғанда, бик күп халыҡтарҙың яҙмыштары ҡыл оҫтондә торғанда, һуғыш яланында миллионлаған ғәзиз баштар һалынғанда, татар матбуғаты муллалар, мәсеттәр хаҡында бик ҙур хәстәрлек менән тулған, әйтерһең дә, богөнгоһо конда шунан да ҙур, мөһим мәсьәлә юҡ донъяла. Ниңә был газеталар фронттарҙа бер ҙә юҡҡа һә-ләк булған мпллшшдарзың нәфрәт ауаздарын сағылдырмай? Ниңә улар ошолай магәнәһеҙ ҡан ҡойоуға ҡаршы көслө оран күтәрмәйҙәр? Нисек күтәрһендәр нпде, уларға үгеҙ үлһә — ит, арба ватылһа — утын тигәндәй, үҙҙәрен тәьмин иткән хужаларының табандарын яларҙай булып, улар алдында ялағайланалар.

Был газета һәм журналдар миңә көтолгәц рухи аҙыҡты бирә алманылар. Ҡоро ымһыныуым ғына булды. Улар миңә йәндән мәхрүм әшәке нәмәләр булып тонолдолар, бары асыуымды гына ҡабарттылар. Йорәктәрҙе ярһытып, тотоп тыйғыһыҙ дәрт менән тултырыусы ялҡынлы һүҙҙәр уҡығы, көслө оран булып яңғыраған йырҙар ишетке, уларға эйәреп, азатлыҡ осон ҡайнар көрәшкә атлыҡҡы килә...

.278

I штемдәге йәмһеҙ ҡара таптар аҡрынлап юйыла бара, 1әкнн мәйет теҫө һаман да китмәҫкә ҡырталаша; үҙемә-ҡалһа, мин торған һайын йәмһеҙләнә барам шикелле.

Газ ме нэп ағыуланыуҙан һаман булһа ныҡлап ҡына сихәтләнеп бөтмәйем әле. Ваҡыт-ваҡыт быуылып юткс-рәм, шул саҡта күкрәгем сәнсеп-сәнс.еп ала. Лягымдагы |рам тамам уңалды тиерлек инде, яйлап-яйлап таяҡһыҙ .1 йөрөй ала башланым. Минең бар хәсрәтем — битем зә-1 ифлөнеп ҡалыуҙан ҡурҡыуҙа. Төҙәлерме икән ул, бөтөнләй һулын ҡалмаммы икән йәшләй генә?

Өҙәләнеүемде һиҙептер, ахырыһы, Марпя Павловпа, бигемә массаж яһағанда, минең менән эсемә-бауырыма инеп һөйләшә. Бер арала ул миңә серҙәрен дә систе. Уның һөйгән егете флотта хеҙмәт итә нкөп. Тегенең хаттарының ҡайһы бер урындарын да уҡып күрһәткеләй.

—    Саша — бнк һәйбәт кеше,— ти Марин Папловна. — Беҙҙең танытып дуҫлашҡанға ос йыл инде. Анырылъип-ҡаныбыҙга ла йыл тулып китте. Уны Ҡара диңгеҙ флотына ебәрҙеләр. Боҙ вәғәҙәләшкәнбеҙ. Иҫәй йорон, һау ҡайтһа, бергә тора башларға һүҙ ҡуйышҡанбыҙ. Үлеп һағындым мин уны! Юҡһыиыуҙарымды һпп күҙ алдарыңа ла килтерә алмайһың... — Ул, бер аҙ уйсанланып, моңайып тора ла һүҙҙе миңә бора: — Битеңдәге таптарҙы бөтөрөр-боҙ, ҡайғырма. Моғайын, һинең дә һөйгән ҡыҙың барҙыр әле. Ул да һине һағынып көтә торғандыр. Аҡыллы ҡыҙ булһа. Һин ошо койоңсэ ҡайтып тошһоң дә, ул һине яратыр. Ә шулай ҙа боҙ барыбер һинең битеңде элеккенән дә матур итербеҙ.

Уның яғымлы һүҙҙәрен тмңлауы миңә рәхәт тә, әҙерәк ауыр ҙа. Ысын йөрәге менән ихлас итеп әйтә шул ул быларҙы.

Мария Павлоппа һөйләгәндә, уның ҙур зәңгәр күҙҙәре киң асыла, тулы алһыу бнт остарыпда, һыу өйөрмәһе кеүек. матур соҡорҙар барлыҡҡа килә.

—    Быңар аяҡлы йә һыңар ҡуллы булып ҡайтһа ла, иҫәп генә йөрөп ҡайтһып инде Сатаҡайым! — тин ҡуя ул, тәрәп көрһопөп, һәм тағы ла дәртлопеберәк миңә массаж яһарға керешә. Ул массаж яһағанда, мни, күҙҙәремде йомоп, ләззәт донъяһына сумам, бәхетле минуттар кисерәм. Бар булған хәсрәттәрем юҡҡа сыға. Уның йылы, йомшаҡ ҡулдарынан көллө тәнем буйлап рәхәт йылылыҡ тарала, ошо хәлдә оҙаҡ-оҙаҡҡа донъяңды онотоп ятаһы килә. Ул массаж яһағанда миңә сикһеҙ рәхәтлек биргән ошо наҙлы

2Г9-

ҡулдарҙы, ҡуш услап тотоп алып, ҡомһоҙланып үбергә тотоноп китеү теләге көсәйгәпдән-косәйэ, тик баҙнат итә генә алмайым.

Мария Павловна сығып киткәс тә, мин уйың хаҡында оҙаҡ-оҙаҡ уйланып ятам, ужьщ иҫ киткес йылы, шәфҡәтле күңеленә һоҡланып бөтә алмайым. Ул оҙағыраҡ илмой торһа, ысын-ысынлап һағыш кисерәм. Сатаһы һан-һау ҡайтып тошон, бәхетле генә булһын пнө ошо рәхимле зат.

Петроградтың ҡапыл-ҡапыл алмашынып тороусан дымлы климаты миңә зарарлы тәьҫир итте булһа корәк — биҙгәк тота башланы. Газдан дауаланып та өлгөрмәгәнмен, бына һиңә кәрәк булһа, сүп оҫтөдә сүмәлә. Врачтар мине, артабан дауалар осөн, Мәскәүгә оҙатырға кәрәк тип таптылар. Бер яҡтан, быға шатлапғап булһам да, Мария Пав-лоипа менән айырылышыу бик яманһыу булды. Мин китәһе көндө ул лазареттә күренмәне — ауырый, тинеләр. Увың менән хушлашмай ҙа китеү миңә айырата ауыр төь-•сир итте. Был сибәр һәм үтә шәфҡәтле күңелле ҡыҙҙың һыпы минең хәтеремдә бик оҙаҡҡа һаҡланыр.

УН БЕРЕНСЕ БҮЛЕК

«Алтын көмбәҙле Мәскәү!» тигоп һүҙҙе быга тиклем миңә бик йыш ишетергә тура килгойпе. Ысынлап та, Мәскәүгә килеп ипсү менән, һинең күҙеңә иң төүҙә иҫабо-Һапы булмаған сиркәү манаралары һәм көмбәҙҙәре ташлана. Сиркәүҙәр аҙым Һайын осрай. Уларҙың күбеһенең манаралары үҙҙәрепән һуңыраҡ һалыпгап бейек өйҙәрҙән дә гөнәшерәк булып ҡалған. Мәскәү кешеләре миңә, Петро-ғрадтыҡыларга караганда, һүлпэнерәк, ауырыраҡ ҡуҙғалыусан булын күренделәр. Бында күберәген һәлмәк атлай йөрөүсе ҙур һаҡаллы йыуан кешеләр осрай.

Урамдарҙың күбеһе кәкере-бекөро, уларҙан иҫәпһеҙ-һанһыҙ тар тыҡрыҡтар бормалапып-бормаланып бер ситкә үрмәләп китәләр. Йорттары ла тигеҙ түгел. Биш-алты ҡатлы мөһабәт йорттар меноп йәнәшләп, ергә сүгеп бөткән бер ҡатлы иҫке ағас йорттар ултыра. Лавкаларҙа бпк ҡалын кейенеп алган, ҡыш бабайға оҡшай торған һаҡалтай сауҙагәрҙәр ултыра. Үтеп-Һүтеп йөрөгән кешеләрҙең һәммәһен дә улар кейек ацдыган һунарсы күҙе менән ҡаршы алалар һәм оҙатып ҡалалар.

һөр бер сиркәү ҡаршыһында гәрпп-гөрәбә, һуҡырҙар тулып йорой. Улар үтеп барган һэр кемгә ялбарып ҡулда-

2 80

рып һулалар, ҡыҙғаныс иңрәүле тауыштар менән хәйер-саҙаҡа (юрайҙар. Урам буйлап китеп барган ҡарсыҡтар, Һ.Ф сиркәү ҡаршыһында туҡтан, ишек башындағы тәрегә карап, маңлайҙарын ергә бәрә яҙып, бөголә-һыгыла суҡыналар. Трамвай туҡтаған урындарҙа күпселеге йыуан кешеләр вагондарға ашыҡмай ғына ауыр атлап менәләр. Уларҙың баҫҡыс буйлап мепеп еткәнен коткөләгән арала, грамвай ппдо ҡуҙғалып та китә. Минец шнкелле трамвайҙа йорон өйрәнмәгән кешеләр бындай хәлдорҙә ауыҙ асып троп та ҡалалар. Мәскәүлеләр үҙҙәре ундай хәлгә тарымайҙар.

- Әфәнделәр, әфәнделәр, йәһәтерәк ҡыймылдағыҙ! — иш ҡабаландыра улар, ҡыҫылышып. Әгэр инде шунда вагон ҡуҙғала башлаһа, баҫҡысына баҫҡан койө аҫылынып китергә лә ҡурҡмайҙар.

Сиркәү ҡыңғырауҙарының өҙлөкһоҙ саң ҡағыуышш-һәи трамвай тәгәрмәстәренең бер туҡтауһыҙ әсе шағыр-.ауынан бындай тауыштарға күнекмәгән баш һнңкен ауырта башлай.

Беҙҙе вокзалдан лазарсткә бына шундай трамвайға ултыртып алып барҙылар. Лазарет трамвай юлынан байтаҡ ситтә, аулаҡ урамдарҙың береһендә, ҙур баҡса әсенә урынлашҡан йортта булып сыҡты. Ул бер байҙың утарына й;> булмаһа дачаға оҡшағайны. Беҙҙе тултырған тауыҡ кеүек һимеҙ сестралар ҡаршыланылар, врачҡа прпемга алып инделәр. Врач — тәбәнәк кенә буйлы кеше, ләкин күҙҙәре ҙур. Ул көрәктәй һаҡал үҫтергән. Врач беҙҙән бер нәмә ла һорашып торманы, хатта беребеҙгә бер һүҙ өндәшмәне; бары ауырыу тарихтәребеҙҙө ҡарап сыҡты ла палаталарға тәғәйенлән оҙатты. Мил, был әллә телһеҙме-икән, тин тә уйлап ҡуйғайным; тик беҙ сыға башлағанда-I ына, ул ниндәйҙер бер әш буйынса бер ссстраға шундай тупаҫ дтен екерҙе, — ирекһеҙҙән барыбыҙ ҙа артыбыҙға әйләнеп ҡараныҡ. Уның бәләкәй генә йөҙөнә һис килешмәгән ҙур күҙҙәре шул тиклем уҫал, зәһәрле йылтырайҙар ине, беҙ, шөрләгәндән, тиҙерәк бүлмәнән сығып китеү игыл ҡайырҙыҡ. Хатта үҙемә тәгәнспләнгәп налатага килтереп пндергәс тә, мин уның агыу сәсеп йылтыраган күҙәрен күреп торғандай булдым.

Беҙҙең был лазаретка килеп урынлашыуыбыҙға ос көн үтте инде, әммә беҙҙең сәләмәтлегебеҙҙе тикшерергә, хәле-беҙҙе белешергә бер кем дэ килгәне юҡ әле; беҙ бары состраларҙы гына күрәбеҙ. Шулай ҙа ваҡытында ашарға

281-

-бирергә онотмайҙар, хатта палатала тәмәке тартырга ла рөхсәт итәләр. Тәүҙә беҙ бындағы тәртипһеҙлектәргә аптыран ҡарағайныҡ; шунан, бер пп тиклем күнегә төшкәс, ҡуйылған пректәы файҙаланып, шаярыша, хәлдән килгәнсә, күңел аса башланыҡ. Күпме генә шаулашмайыҡ, беҙгә иҫкәртеү яһаусы юҡ, бары сәгәт төнгө ун бер тулғанда гына, утты һүндереп, беҙгә ятырға ҡушалар.

Дүртенсе кон тигәндә, градусниктар килтереп, температураларыбыҙҙы үлсәнеләр. Палаталагьтларҙың һәммәһенөң дә температураһы яҡшы булып сыҡты. Был хәлгә күптәр борсолоша башланы. Сөнки, температура арыу булһа, лазареттан сығарып, фронтҡа кире ебәреүҙәре мөмкин ине. Бындай тын, аулаҡ урынды бер кемдең дә ташлап, ут әсенә ҡабат барып ингеһе килмәй тте.

Ағай-эне хәйлә ҡора башланы, нпсек иткәндә температураны югары итеп күрһәтеп була, нәпәһе. Был мәсьәлә буйынса беренсе булып йәмшек танаулы шаҙра бор һалдат үҙ фекерен уртаға ҡуйҙы.

—    Градуспикте буҫтау одеялга ныҡ итеп ышҡыһаң, температура шунда уҡ күтәрелә лә китә, — тнп үҙ тәжрибәһе менән уртаҡлашты ул.

Упыц артынса иң төпкө мөйшптә ятҡан ыргаҡ танаулы һалдат үҙенең ҡиммәтле тәҡдимен индерҙе:

—    Сестра градусник килтерер алдынан гына, стакан менән ҡайнар һыу индереп, тумбочкаға йәшереп ҡуйырға кәрәк. Сестра градуспикте ҡунып киткәс тә, уны шул ҡайнар һыуға тыгын алырға кәрәк. Шунап нпде нп булғанын күрерһегеҙ.

Был тәҡдим барыһы өсөн дә ҡулай булып күренде, ә әлеге йәмшек танаулы һалдаттың кәңәшеп тәүге Тәҡдимде тормошҡа ашырыу берәй төрлө мөмкин булмаған сүрәттә генә файҙаланырға .ҡарар птелде.

Тәү мәртәбә температурабыҙҙы үлсәгән көндө лә, иртәгеһенә лә беҙҙең палатаға врач инмәне. Өсөнсө көнөнә, иртәнге сәй ваҡытында сестра йәво беҙгә градусниктар ҡуйып сыҡты. Был мәлдә ауырыуҙарҙың күптәре ауыҙҙарына килтергән сәйҙәрен дә кпре ултырттылар. Ҡайнар сәйҙе ни осоп һаҡлағандары мәғлүм нпде.

Минең койкам ишек төбөңдә генә тора. Шуға күрә градусник беренсе булып миңә эләкте. Ауырыуҙарҙың бөтәһе лә миңә төбәлделәр, мип градуспикте ҡултыҡ аҫтыма ҡыҫтырҙым да тумбочкама табаньтраҡ шылыштым, унда яңы

исэ башлаған сәйем ултыра ние. Хәҙер ипде уңайлы па-кытын ғына самалап алаһы ҡалды.

Сестра өс-дүртебеҙгә градусник ҡуйҙы ла палатанап сыҡты. Шунда уҡ бөтә ауырыуҙар ҙа ыгы-зығы килә башланылар:

—    Сәйегеҙгә тиҙерәк тыға һалығыҙ! Беҙ ишектә ҡарауыллап торорбоҙ! — тин ҡысҡыралар.

Беҙ, градусник алғандар, уны әҙерәк сәптә тығып торҙоҡ та шунан, алып, ҡултыҡ аҫтарыбыҙға ҡыҫтырҙыҡ һәм. бер Ш1 булмағандай, вайымһыҙ төҫтә түшәмгә ҡарап яттыҡ. Тиҙҙән сестра, инеп, минән градусшткте алды. Ул, ■ >8,3-то күрһәтә ийс. Сестра, аптырап, күҙҙәрен таҫырайт-ты.

—    һуң кисә генә температурағыҙ арыу пке бит әле. Бөгөп уга яп булған?

—    Белмәйем. Бөгөн төнө буйы башым бик пыҡ ауыртты, — тпп ярҙым да һалдым мин, күҙемде лә йоммай.

—    Дикторға әйтергә кәрок, — тине сестра.

Минең күршеләрҙең температуралары ла шаҡтай күтәренке булын сыҡты. Ҡайһы берҙәренеке хатта 40-ҡа еткән!

Сестра, аптырап, бот сапты.

—    Ҡарап тормаҡҡа берегеҙҙен, дә төҫөгоҙ үҙгәрмәгән. Ә температурағыҙ юғары. Ғәжәп!

Ул палатанан сығып китеү меяэп, беҙ барыбыҙ ҙа мендәрҙәребеҙгә ҡаплат,ш көлөшөргә тотондоҡ.

Был мутлыҡҡа өйрәткән һалдат маҡтанып та алды:

—    Молодңы! Шәп эшләпегез. Мпп быпда саҡта, хур булмаҫһығыҙ! .

Беҙҙең был таптапа оҙаҡла һуҙылманы: сәйебеҙҙе эсеп бөтөрөргә лә өлгөрмәнек, теге көндө беҙҙе лазареткә ҡабул иткән врач. сострабыҙҙы эйәртеп, килеп ипде. Ул башта ауырыуҙарға алмаш-тилмәш күҙ югортен сыҡты. Бер килке тәҙрәләргә, түшәмгә ҡарап торҙо, маңлайын йыйырғы-лап «һм-һм!» тине. Беҙ, ауырыу кешеләр төҫө алып, шымтайып ятабыҙ, ҡайһы берҙэребеҙ хатта еңелсә генә ыңғырашып та ҡуя. Врач уҫал гына итеп сестрага тексәйҙе. Тегеһе, ғәйепле кеше һымаҡ, түбәп ҡараны.

—    Нилектән булды был? — тип аптырай врач.— Әлдә, топө буйы форточкаларҙы асыҡ тотоп, һалҡын алдырттыңмы? Әллә ҡайнамаған һыу эсерҙеңме? һис башҡа һыйырлыҡ хәл түгел. Барыһының да температураһы бер юлы

283

күтәрелһенсе әде!.. Әллә аҙыҡ насар сифатлы булдымы икән?

Температураларыбыҙҙы үҙенең күҙ алдында ҡабат үлсәргә ҡушмаһа ярар ине тип, тьш алырға ла ҡурҡып ятабыҙ. Бәхетебеҙгә ҡаршы, был аҡыл уның башына килмәне. Брач сығырға боролдо һоы шул ыцгай әйтеп кптте:

—    Күрәһең, быларҙың барыһын да еңел аҙыҡҡа күсерергә кәрәк булыр.

Сығып киткәндәрҙең аяҡ тауыштары алыҫлашҡас та, -ауырыуҙар бер-бер артлы урындарынан ҡалҡына, бер-бе-реһопә Һүҙһеҙ генә ымлашып, шырҡ-шырҡ колөшә башланылар. Бер нисә етеҙерәге ншек тобонә барып та еткән инде, ишекте ҡыҫып ҡына, врач менән сестра бүлмәләренә инеп киттеме икән тип, күҙ һалалар, хатта тегеләрҙең арттарынан телдәрен сығарып күрһәтәләр. Бер ннсэ минут үтеүгә ипде, палатала ҡәҙомге йәнлелек хокөм һорә нпс. Еңеүсе ҡиәфәте менән урындарынан һикерешеп торалар, ҡысҡырып-ҡысҡырып һөйләшәләр, көлөшәләр, тыпырҙа-шалар. Әммә был байрамыбыҙ оҙон ғүмерле булманы. Төш-ко аш ваҡытында шатлығыбыҙ ҡапыл һүрелде. Байтаҡ ял птеп, һауығып килгән органпзмебеҙ ныҡ ашау талап птә ине, беребеҙ ҙә аппетит юҡлыҡҡа зарланмай. Ә беҙгә был юлы берәр тәрилкә шыйыҡ ҡына һурпа ла әҙ гоно аҡ солға ри килтерҙеләр.

—    Ниңә былай?

—    Ни оптләп ашауҙы насарлаттығыҙ? — тпп һуҡра-нъшшрға тотондолар.

Тауышҡа сестра югереп килеп етте.

—    Доктор шулай ҡушты, һәр ҡайһығыҙҙың температураһы югары. Верегеҙга лә птле аш ашарга ярамай.

Бының оҫтәүенә, ашауҙаң һуң берәр аспирин порошо-гы әсергә ҡуштылар.

Ауырыуҙар, топ башына ултыргандарын тойоп, бер-Се-реһепә ҡараштылар.

—    Быпа һиңә юғары температура!

Бирелгән аштар елн птеп ҡалды, кесе телгә лә йоҡма-■тгы. аппетит шупдай күтәрелеп кптте, баягыпан да нығыраҡ асыҡтырҙы. Әүәлге ашауҙар иҫкә төшөп, ауыҙҙан һыуҙар килә. Бер һалдат ҡысҡырып хыял итергә тотондо:

—    Их, хәҙер алдыма ике ҡаҙаҡ һимеҙ һарыҡ ите менән боҫорап торған картуф килтереп ҡуйһындар пне! Ну һуғыр ҙа инем! Шунан, тын алмай, бер сүмес кеүәҫ һемерәһе лә ятып йоҡлайһы нне!..

284

Уйың хыялдары беҙҙең буш ҡорһаҡтарҙы, үкерер дәрәжәгә еткереп, ҡотортоп ебәрә. Берәү, түҙмәй, теге һалдатҡа екерә:

—    Өподдө тыҡ йәһәтерәк! Юғиһә тамагьща һөйәк ҡаҙалыр!

Ғәҙәттә тошко агатап һуң йоҡлай торға нпыҡ. Боғоп йоҡо алмай. Бәгзеләребеҙ, бөгөнгө ахмаҡ хәлгә ҡалыуы-быҙҙы иҫкә төшөрөп, һыпдарыбыҙ ҡатып көлә, икенселәр, ауыҙ эҫтәренән мыгыр-мыгыр килеп, юғары температура ысулдарын өйрәткән әлеге һалдаттарҙы һүгәләр. «Юғары температура оҫталары» үҙҙәре, бер-береһепә күҙ ҡыҫышып, аҫтыртын ғына көләләр.

Киске ашҡа әҙерәк эремсек, берәр стакан ҡайнар һөт Һәм бәләкәй-бәләкәй генә киҫэк икмәк тараттылар. Был юлы кешеләр йыуашайып ҡалғандай күренәләр ине инде, Һуҡраныуҙар ҙа ишетелмәй. Алдарына килгәндең ләззәтен мөмкин тиклем оҙаҡҡа раҡ һуҙырға тырышып, өнһөҙ-тынһыҙ, яй ғына ашай бирәләр.

Аштан һуң тағы бор көтөлмәгән күңелһеҙле!: булып алды — беҙгә тәмәко бирмәҫкә бойороҡ алынды. Сөнки, йәнәһе, боҙ барыбыҙ ҙа ҡаты ауырыуҙар, тартыу беҙгә бик зарарлы.

Быға ҡаршы индә берҙәм баш күтәрҙек.

—    Был ни хәл?! Беҙҙе астан да, тәмәкегә лә һыуһатып тамам үлтермәксе булалармы ни былар?!

—    Врачтың бойороғо шундай, — тип ҡыҫҡа гына әйтте сестра.

Палаталагьгларҙың янсыҡ төптәрендә ҡалғанды шунда уҡ ҡаҡҡылап тартып боттөк. һатып алырға ла сығармай, тотамлап торалар.

Бер нпсә көп буйы шулай ыҙалап, тамам хәлдән тайҙырҙылар, асыу, ярһыуҙың тамам сигенә сығарҙылар ти-гвндо, бер көн иртән тағы ла температураларҙы үлсәмәксе булдылар. Был юлы инде градусшштәрҙе ҡайҙа ул сәйгә маныу, буҫтау одеялға ышҡыу!

Барыбыҙҙы ла ҡарап йөрөп сыҡҡас, күңеле бик ныҡ күтәрелеп киткән сестра:

—    һәммәгеҙҙең да температурағыҙ һәйбәтләнгән! — тин ҙур ҡәнәғәтлок мсиои белдерҙе.

Уның теленән ошо Һүҙҙәр ысҡыныу булды, тирә-яҡтан ҡысҡырырға ла тотондолар:

—    Ашауҙы элеккесә итегеҙ индә хәҙер!

—    Ҡоро һыуығыҙ теңкәгә тейҙе!

285

—    Тартырга кплтерһепдәр!

—    Диктор ҡушһа, барыһы ла булыр, — тип сығып китте сестра.

Беҙгә нән ингәндәй булды. Богон 1шмоҙ һурпа һәм пт ашаясагыбыҙға өмөт бар ппе. Асығыуыбыҙ үҙен тапа ла иыгыраҡ һиҙҙертте. Төшкө аш ваҡытын еткерә алман, күҙҙәребеҙ тондо. Берәү ҙә урынында тпк ултырып сыҙаша алмай. Әле беребеҙ, әле пкепсебеҙ кухня тирәһенә барып. упап килгән тәмле еҫтәрҙе еҫкөштереп әйләнә.

Көтөп алған ваҡыт етте, палаталар буйлап төшкөлөктө таратып йөрөп башланылар. Ахыр сиктә, беҙгә лә сират етте. Быныһы тағы нимә? Ҡараһаҡ, йәйә кисәгесә шыйыҡ һурма менән әҙ гено сохарп!

—    Ни эшләү егеҙ был? Мыҫҡыл итәһегеҙме әллә?! — тип ауырыуҙар аш килтергән ҡатын өҫтопә ябырылдылар.

Тегеһе, ҡото осоп, артҡа сигенде:

—    Минең пп ғәйебем бар? Нпмә биргәндәр — шуны килтерҙем.

Тауышҡа сестра югереп килеп етте һәм былай тип аңлатыл бпрҙе:

—    Докторҙың бойороғо шупдай. Ул бөгөп дә һеҙгә еңел аш бирергә ҡушты. Уның бойороғон беҙ боҙа алмайбыҙ.

Был яуап ҡына беҙҙе тынысландыра алманы, тагы ла иыгыраҡ шаулаша башланыҡ. Әлбиттә, быпың менән бер нәмәгә лә ирешә алманыҡ. Үҙебеҙ бешергән бутҡа, бына ииде үҙебеҙгә һоғонорға тура килә. Беҙ алдыбыҙга кил-гәпде өндәшмәй генә ашарға тотоидоҡ...

Өҫтәүенә, ашағандан һуң ятып ял итеп торган арала беҙҙе теге йәмшек танаулы һалдат ирештерергә тотондо. Баҡтиһәң, ул, ниндәйҙер юлын табын, кухнягә үтен ингән дә поварҙар менән танышып алгап. Тегеләр уйы саманан тыш һыйлағандар. Ул палата буйлап ҡорһағын кәпәйтеп йөрөй һәм беҙҙе үртәй:

—    Кем туймай ҡалды, бына минең ҡорһағымды ялағыҙ. Мнн әле генә өс тәрилкә һурпа менән ике өлош ят атап сыҡтым. Төкөрәм мпп һеҙҙең эшкинмәгән докторығыҙға? Ә миңә ҡағылырға уйлаһағыҙ, барығыҙ өҫтөнән дә ялыу яҙам. Фәлән дә фәлән, тием, уларҙың температураһы һамай да югары, тием, улар, бары туйғансы ашар өсөн генә, алдашып, температураларын кәметеп күрһәтәләр, тием. Ул бпт барыбер, үҙе килеп, һеҙҙең тән ҡыҙыулығығыҙҙы үлсән йөрөмәйәсәк, ә минең һүҙемә ышанасаҡ.

Уның шуҡ һүҙҙәренә берәү ҙә ҡушылманы, колөүсе лә булманы. Барыһы ла одеялдарын баштарына тартып бор-к.шгәпдәр ҙә тегенең дыгырҙауын ишетмәмешкә һалышалар.

Әммә йәмшек тапауҙың теле һис тик тормай, ул һамап м ыҫҡыллауып дауам итә. Ас кешенең асыуы яман, ти. һикереп тороп, тегене һуғып йыгырга ҡулдар ҡысый. Был теләк мппдә гепә булмаған ыкәп. «Ҡайнар сәйгә градусник маныу оҫтаһы» ҡырлас танау, йәмшек танау үҙ эргәһенә кнлеп, тегенең ҡолаҡ төбөндә генә безелдәгәнен һағалап ятҡан икән — ҡорһағына ҡуш йоҙроҡлап төртөп ебәрҙе. Йәмшек тапау ыһ итте лә, быуынһыҙланып, иҙәнгә сүгеп ултырҙы. Яҡыядараҡ ятҡандар шунда уҡ һикерешен торҙолар. Берәүҙәре эсен тотоп нҙәпдә сүгәләп ултырған йәмшек танауҙы күтәреп аяғына баҫтырҙы, икенселәре, өтослшгошеп китмәһендәр тпн, тегеләрҙең араһына барып баҫ.ыу сараһын күрҙе. Тауыш ҡуптарыу үҙебеҙ осон бик ҡурҡыныс икәнде һор кем белә ине. Сопкн «еңел аштың» был лазаретта, дауалау сараһы гына түгел, тәртип Һаҡлау ҡоралы ла булып торғанын тошопол олгөр-ғәйнек инде. Тартай теленән таба, ти, теге йәмшек танауға япаруҡ ҡына эләккән икән. Бер һүҙ өндәшмәй, урынына барып ятты ла, одеялын башынан бөркәнеп, кискә тиклем әллә иланы, әллә еңелсә генә ыңғырашты. Бәлки, икеһе лә аралаш булгапдыр.

Айырым бер палатаға ауыр яралылар урынлаштырылғайны. Бер тапҡыр шул палата янынан үтеп барғанда, ҡайһылыр береһенең, татарсалап:

—    Эй хоҙайым, бер гонаһһыҙ башҡайыма ниңә был тиклем яфалар һалдың инде?! — тип иңрәгәнен ишеттем. Минең ҡолағым ҡарп итен ҡалды. Тиҙерәк уны күргем, хәлен уртаҡлашҡым килде. Мин палатаға имдем дә:

—    Бында кем мосолман? — тип һораным.

Миңә күҙе тапҡырынан уратып, башы ҡалып итен марля менән уралған берәүҙе күрһәттеләр һәм:

—    Ҡысҡырмбыраҡ ондәш. Ул контужен, насар тпе-тә, — тин киҫәттеләр.

Ионнзка аҫтынан был яралының бары ауыҙы менән карп һаҡал баҫҡан эйәге генә күренә.

Хәлең нисек? Ҡайһы ереңдән яраландың? — тпн ҡысҡырып һорайым мин.

Яралы минең һүҙҙәремде аңланы булһа кәрәк, багаып бора тошто, ҡамыл хәрәкәт менән ике ҡулымды ла һәр-

287

мэп тотоп алды һәм тулҡынланған хырылдауыҡ тауыш менән һөйләп китте:

—    Аллаға шокор, бында мосолмандар ҙа бар икән әло1 Мин бит хәҙер тома һуҡыр ҡалдым. Бер пулн ике күҙемдән дә яҙҙырҙы. Өҫтәүенә, контужен булдым, һаңғырау» лапдым. Кисәнән бирле, аллаға шокор, әҙерәк ҡолағым асылғандан итә башланы. Хәлем ауыр, туганҡай. Хатта ҡош телендәй хат та яҙа алмайым бпт хәҙер. Әлдә һин килеп сыҡтыц әле. Грамотныйһыцмы, туганҡайым?

—    Әҙерәк һуҡалайым.

—    Бик һәйбәт! Хоҙай ғүмереңде бирһен. Миңә бәләкәй гснә хат яҙып бир инде. Ҡайҙа ятҡанымды белһәләр, бәлки, ҡатыныммы, тугандарымдың берәйһеме килеп, хәлемде белеп кптср. Мин инде уларҙы ҡабат күрә алмам, исмаһам, тауыштарын ишеткем килә...

—    Ярар, ағай кеше, йәһәт кенә ҡағыҙ, ҡәләм алып киләйем дә...

—    Еик-бпк рәхмәт, туғанҡайым! Ике донъяның рәхәтен күр!

Мин палатама югерҙем. Унда иптәштәрем магазиндән ҡыты-мыты аҙыҡ алырға ебәрергә кемдән нисә тин сыға, шуны бергә туплап яталар икән. Үҙҙоро шарҡылдап көләләр. Йәмшек тапау ҙа, жыҙарган күҙҙәрен ышҡый-ышҡып, көлоргә тырыша. Әле генә шул билдәле булған: теге меҫкен, поварҙар менән танытып алып, өс тәрилкә һурпа менән ике өлөш ит ашау түгел, кухнягә үтеп инә лә алмаған икән. Темеҫкенеп еҫкәнеп йөрөгән еренән дежурныйҙар төрткөләп ебәргәп булғандар; бында ҡайтып, теле тик тормаған өсөн, иптәштәренән дә өҫтәү алды. Палаталағы-лар уны ҡыҙғаналар, хәҙер ашарға алып ҡайтырҙар, тип йыуаталар, һалдат булһа ла, һуғыш ғәрәсәтен үтеп, яраланып сығырға өлгөрһә лә, мыйыҡ та үҫмәгән бала гына шул әле ул.

Мнп һуҡыр һалдат янына ойләнеп кплдем дә, ҡағыҙҙы тумбочкаға һалып, яҙырға әҙерләндем.

—    Йә, ағай кеше, әйтеп тор, яҙа башлайым.

Яралы кеше ярһығаныраҡ тауыш менән ойтто:

—    Инмәһен әйтеп торорға инде. һәр береһенә сәләм ҡуйырһың да, хәлемде күреп тораһың бит, үҙең белгәнсә, теҙеп, килештереп яҙ. Адресеп ҡуй, мнп юнәлә биргәс, берәйһе шуның менән юллап килеп алыр әле.

—    Кемгә яҙырға?

288

—    Ҡатыным Шәмсиә исемле. Шунап ун йәшлек улым меиәп Ғәйшә исемле һеңлем бар. Бына шуларга сәләм ҡун инде. Ә уҙем — Фәтхулла... Басиров. Юҡ, юҡ, хәлем хаҡында үҙем әйтеп тора алмайым. Телем әйлэн-мәй... Үлең белеп я:?. Тик ҡоттарын алырлыҡ уҡ булмаһын.

Мин, башҡа бер пәмо лә һорашып тормаҫҡа тырышып, ҡыштыр ҡыштыр яҙырға тотондом: «Шәмсиә ҡәҙерлем! һиңә кунтәп-күп һа тыныслы во һарғанышлы сәләмдәремде күндереп ҡалам...» Абдулла менән Ғәйшәгэ лә ҡайнар сәләмдән оло ш сығарғас, бик оҙаҡ уйланып ултырҙым да:

«Пәпә шул да мәглүм булһын...» тпп башлап, яйлап-яйлап ҡына Фәтхулла ағайҙың хәлен бәяп иттем, мөмкинлектәре булған тәҡдирҙә килеп күреүҙәрен үтендем.

Яҙып бөткәс, хатты эйәһенә уҡып күрһәтергә иткәйнем дә, теге ике ҡулын бер юлы сәбәләнеп һелтәне.

—    Ҡуй, ҡун, туғанҡай, зинһар өсөн... ишеткем дә кпл-мэп!

Мин, хатты һалып, конвертте йәбештерҙем дә адресен һораным.

—    Мәскәү, Улаискнц тыҡрығы, йорт 7-се, фатнр 6-сы,— тине Басиров.

—    Ә һпн үҙеңдең ҡайҙа ятҡаныңды беләһеңме? — тип аптырап һораным мпп.

—    Юҡ, белмәйем.

—    Б уң беҙ бпт Мәскәүҙең үҙендә ятабыҙ!

—    Китсәле! Мип бит фронт тирәһендәге берәй ҡалалалыр тпп уйлай инем. Шаяртмайһыңмы һип мине?

—    Нп эшләп шаярып торайым, ти. Беҙ Мәскәүҙәбеҙ.

Басиров шатлығын артыҡ белгертмәне, аһ-уһ та килмәне, бер аҙға шым ҡалын, уйланып ятты. Шунан һүрән гепә тауыш менән әйтте:

—    Яҙ адрссто, туганҡай. Ойҙо, хат барыбер бара торһон. Аҙаҡ күҙ күрер.

Мип адросто яҙҙым да хатты йопншккә топторҙөм; шунан Басиров хаҡында сострага инен әйттем. Улың Мәскәү кешеһе пкәпен ул да белмәгән икән. Иртәгә адресе буйынса кеше ебәрмәксе булды.

280

Басиров менән осратыу миндә ауыр тәьҫир ҡалдырҙы. Мип, төво буйы йоҡо тоҫө күрмәй, уның фажиғәле яҙмышы хаҡында уйлайым, ғаиләһе, яҡындары менән улың |әуге осрашыуы мисек булыр икән, тип күҙ алдыма баҫтырырға тырыштым. Шәмсиәһе, преп фронтҡа оҙатҡанда.

10 Заказ Ж

ул тома һуҡыр булып ҡайтыр тин башына ла килтермәгәндер. Сәсенә ҡарагапда, Басировтьщ күҙҙәре, могайын, һоро булғандыр. Ә улар хәҙер мәңгегә югалган. Иртәгә уның ойөпә хат та барып тошөр, лазареттан кеше лә оарыр. Ҡайғы хәбәрен нпсек ҡаршылар икән улар?

УБ ЦКЕПСЕ БҮЛЕК

Мпн ятҡан лазарет — берәүҙең хосуси лазарете булын сыҡты. Уны миллионер Чичкиндәр үҙ аҡсаларына тоталар | икән. Бында режим бнк үгк ҡаты түгел, уның урынына дауалау ҙа, ауырыуҙарҙы тәрбиәләү ҙә насар. V ла р фөльд- , шер менән сестралар ҡарамағында гына торалар. Ә баш врач лазареткә аҙнаһына ике-өс ҡабат ҡына килә. Ҡаты | яралыларға аҙнаһына бер мәртәбә пкепсе лазареттәрҙән

врачтар саҡырталар.

Ашауҙы насар тип булмай, курорттағы һымаҡ тиһәң I дә, һис арттырыу булмаҫ, тәмле лә, мул да. Фронттарҙа асҡа ҡаҡланып килгән, күп ҡандарын юғалтҡан кешеләргә, айырыуса һауығып боткәп тиерлек беҙҙең налата хал- Л ҡына, был ярап ҡала.

Был лазареткә килеп нпгәпдәп бпрле мппе врач ҡарағаны юҡ әле. Мпн инде үҙемде тамам һауыҡҡан птеп тоям. Хатта мине күпме хафаларға һалған битемдәге таптар ҙа үҙҙәрепон-үҙҙәре ботоүгә баралар.

Көҙгогә ҡараған һайын, мпн Мария Павловпапы һағынып иҫкә алам. Уның йомшаҡ ҡулдарының битемә иркә генә птеп ҡағылыуҙары һаман әле сикәләремде рәхәт итеп

йылытып тора һымаҡ.

Бөгөн беҙҙең палаталағыларға йән инде: «еңел аш» язаһынан ҡотҡарып, беҙгә яҡшы аш килтерҙеләр. Ашап, билбау аҫтын ныгытын'алғас, әҙәмдең күңеле көрәйеп, күтә-рслөп китте, көлошә-көлөшә һөйләшә оашланылар. Минең дә бөгөн кәйефем бик яҡшы. Коридорға сығып, көҙгөгә ҡараным. (Хәҙер инде уға ҡарарға ҡурҡмайым.) Эскә батҡан яңаҡтарыма нт ҡуна башлаған, битемә алһыулыҡ ҡайта төшкән, таптары беленмәй тиерлек инде. Быныһы мине айырыуса ҡыуандырҙы. Нисә әйтһәң дә, е! ет кеше бит әле мин. Ауылда ҡалған туғандарым, фронттағы ип-тәштәрөмдө бигерәк ньгк һагына башланым. Богөн бары-Һына ла хат яҙмаҡсы булдым. Хәҙер минең уларға яҙырлыҡ шатлыҡ һүҙҙәрем бик күбәйҙе. Ул һүҙҙәрҙе йыр итеп йырлагыларым килә.

290

Мин ошо уйҙарым мепәд мәшғүл булғанда, урамдан

........ */*\ышы    ишетелә    башланы. Шул тиклем моңло итеп

\ II н н и \ I, хас та мнисц богөнгө тойғоларымды белә лә, шуны муаыкага һалын, башҡаларға аңғартып бпрә.

Л у ырыуҙарҙың аяғына баҫырҙайҙары, яурындарына 'и ¹¹¹1 гарып Һалып, тиҙерәк ишек алдына һибелделәр. Мин д*» у тирт айпрҙем. Ишек алдында һуҡыр органсы тора ине, у I <11>м11ил 01.111110 бүркен ҡуйған да «Маруся» тигәп ит ., < * й мандара, Уның янында бәләкәс кенә, ҡаҡса гына “м I • I и 10(1,1 ул кирлыгыңҡмраған тауыш менән теләкһеҙ

* ..... йырлай Пырлаганда йолоно бер тамсы ла хисләнеү

"н Iл ||и |'|д май Күңеленән түгел, ихтыярһыҙ көндән йырла!айын ул \а|та йәшерергә ло тырышмай.

Мяругп, ты Маруся,

I һ край спои глл.щ...

Ш 1аа <а \ шрр 1.1 уратып алгаң ауырыуҙар ҡатынды й|1|.то1<<н 1ыи мныаар |шм ботаһа лә тиерлек бер юлы ке-\а. 1а|м и о 11,1*11111111111 керештелер, унар ун бишәр тинлек мар|а,|р I абын, о|н а и*л,ш ың конәсено һалдылар. Күптән му а1.н,а н пи* п *н юҡ ине. Аулаҡ утарға оҡшаған тыл ла-*ар* I инына оргапсыпың килен сығыуы коллобеҙ өсөн дә |*айрнм һымнтс булды. Аҙаҡ килон, органсының кәпәсендә ""«илар ойолпп китте, улар араһында хатта иллешәр тпп-ине миры* ла бар ине. Уны оҙаҡ-оҙаҡ ебәрмәй тоттолор, але бер мчмн, але нкепсено уйнарға ҡуштылар. Бөтә д**н I,имды 1Н11пи11, Йотлоғоп мулына тыңлап торғанымда,

•    е* гра >1,111.111, 1'ңчмдн|| тартты. Ул миңә бер нисә тапҡыр *н1Да|||кнц булһа нәрак имде.

Ииеироң һине таптыра,- тине ул. Мин, үҙемдең VI а ниңа парик бу лыуым хаҡында ла уйлап тормай, ва-" |л ** 1мл < 11.11**1 *, 11 * нI**• I меноп улар палатаһына юпәлдем.

1*а* ңрии ылң койкаһы янында, арыу гына кейенгән Н1л ы*11.1 и ултыра ине. Уларҙы күргәс, мип, баҙнатһыҙлана ........ ана    л*    тнбапда    туҡтан    ҡалдым.    Быларҙың    бере-

һ* Һа* шикһеҙ, Iан ироптың ҡатыны ипе, икенсеһе, мо-1**111.11*, 1н ңлеһелор. Улар янына барып, нисек итеп кенә үҙемде танытаһы икән?

Тегел ир мине ошо палаталағы бер ауырыуҙыр тип уйланы т р, ахырыһы, миңә иғтибарһыҙ ғына һирпелеп ҡа-

........ар л I ире боролдолар. Мин халат сабыуҙарымды

ю*N шырыңкырай төштөм дә, сәсемде һыйпап, нимәлер булһа ла .....ергә корәк табып, тамаҡ ҡырып алдым, лә-

291

кпц тамағымдан тауыш сыҡманы. Әгәр Баснровтьщ күҙҙә-ре күргән, ҡолағы пшсткәп булһа, ул мине саҡырып алып, үҙе үк таныштырыр ине. Был хәл булмаҫтай булғас, мнңэ үҙемдең батырлығыма гыпа таянырға тура килде.

—    һаумыһығыҙ, ханым! — тин сәләм бирҙем мин, уларға яҡыная тошон.

Улар хәҙер миңә үтә иғтибарлы ҡаранылар; мин, оялып, аяҡ осома ҡараным. Тапалып, йәмшәйеп бөткән йәмһеҙ сәпслдәк-ҡатаыды күргәс, тағы ла нығыраҡ уңай-һыҙландым. Ә уларҙың аяҡтарында — үтә күренмәле ебәк ойоҡтар, Сик затлы, ҡупшы туфлиҙар.

—    Ултырығыҙ, әфәнде. Беҙҙең Фәтхулла һеҙҙе саҡырғайны булһа кәрәк, — тине әлкәйе.

Саҡырғандарын ишеткәс, мпп уларға диҡҡәт мепәне-рәк күтәрелеп ҡараным. Уларҙың иоҙҙәрепдо тәрәй ҡанғы һыҙаттары ярылып ята ипе. Күҙҙәренән йәштәре тәгәрәп тншөргә гепә тора. Уларҙың хәлен аңлағас, ахыр сиктә минең телем асылды.

—    Фәтхулла әфәнденең үтедесе буйынса кисә мпп хатты һеҙгә яҙғайным булһа кәрәк, — тинем миц.

Күҙәмәгә Фәтхулланың һеңлеһе булырға тейешлеһе — йәшерәгө шунда уҡ миңә рәхмәт уҡырға тотопдо.

—    Рәхмәт һеҙгә, бик ҙур рәхмәт, әфәнде! һеҙҙең хатты ҡат-ҡат уҡып илай торгас, үҙебеҙ һуҡырай ыша яҙҙыҡ инде. Беҙгә ҡайғы хәбәре киптерҙе ул хат, тик беҙ уның буйынса бына Фәтхуллабыҙҙы таптыҡ. Ғәфү итегеҙ инде. әфәнде, рәхмәтебеҙҙе әйтәйек тпп, һеҙҙе беҙ саҡырып борсорға батырсылыҡ пттек. һеҙ яҙмаһағыҙ, ағайымдың ҡайҙа икәнеп ҡасан белер инек әле?

Был рәхмәттәрҙе мпн һис кенә лә көтмәгәйнем. Шул тпклем рәхмәт алырлыҡ ниндәй гепә яҡшылыҡ эшләнем һуң әле мин уларға? Ҡайтарыр яуап та тапманым. Хәлдәрен ур та илаш ы у ымды һпс югыпда күҙ ҡарашым менән гепә булһа ла белдерәйем тип, мин ҡыҙға күтәрелеп ҡараным. Таң ҡалдым! Хоҙайы-ым! Ни тиклем сибәрлек! Ҙур ҡара күҙҙәре күл ҡамышыпдай һөрмәле оҙон керпектәр менән ҡаймаланған; ҡарлуғас ҡапатыидай ҡыйғас ҡара ҡаштары, тоҙ танауы, һытылырға торған алһыу ирендәре уны консыгыш хикәйәттәрендә һүрәтләнә торған гүзәл ҡыҙҙарға оҡшатҡан да ҡуйған. Фәтхулла ла уға оҡшаған булһа, бпк енбэр кеше булғандыр ул. Күҙҙәре лә, моғайын, һеңлеһепеке кеүек матур булғандыр. Мпн Фәтхулланың ҡатынына ла күҙ югертен алдым. Шәмсиә, тигәйне бпт

292

мр. Уның сәстәре һаргылт, күҙҙәре зәңгәр, бпте аҙыраҡ һипкелле. Маңлайы киң, йөҙөнөң башҡа һандарына бәрә-бәр ҙур танаулы, ҡалып гына иренле. Былар уның көслө ихтыярлы ҡатып икәнеп әйтеп тора.

Улар менән минең һүҙем бәйләпеп китә алманы, шуға мил. Фәтхулланың ҡолагыпа эйелеп:

— Хәлең нисек, ағай? Бына туғандарың күрергә кпл-I .и| икән... Мин бик шатмын... — тинем.

Фәтхулла миңә боролдо ла, кисәгесә, ҡулдарымды һәрмәй тотоп алды.

Бик ҙур рәхмәт, тугайҡайым! Әлдә һшт тап булдың " Юғиһә ҡайҙа ятҡанымды әле һаман белмәгән булыр • * 111• м. Бына... килгәндәр... Ә мин уларҙы күрмәйем...— Фәтхулланың һүҙе тнупда оҙолдө. Уның яурындары ҡал-|Ырнп111 ба|п.тН1пы. Тауышһыҙ гына илай ппо шикелле ул. Мин ситкәрәк китергә уйлағайным да, Фәтхулла минең аслымды ип ы 'ш нығыраҡ ҡыҫты. Шунда инде ҡатыны ти I м ИИГ1МИ ......... 11.11,11.1, үкһеп, иренең күкрәгенә ҡап

ланды фа | \ \ т ти. минең ҡулымды ыскындырып, ҡатыпып иш п н 'т и м. аркаһынан һөйөп йыуатырға тотопдо. Мин ■ нпә>рә|. киттем Бик ти күңелгә ауыр ине. Фэтхуллаяыц Һең " Һенең до, бирешмәҫко тмрышыуы күренеп торһа ла, •ның Ғ1П.ТИ 1\ теме ботто, һығылып тошон, илай башланы, '<1ие|| баҫ|.1Н. палатанан сығып ук китте. Был ауыр күренешкә и|ғ|н'<ии м м1аһпI булып тороу момким түгел ине. Нән шкте 1/мк'" но ғына ғкғктым, Баспронтмң һеңлеһе, ко-I• и ш|1 1111ИЧемең 11111111,11111 һәйилои, буҫығып буҫығып илай онғ Унын аныиа пирын, 1 әсенән һыйпай йыуатҡым килде, тик бытый сим ө 1« й ик п табаһың инде уның күңеленә П|мап1.|1 Гн1|1е|'"'й һу,1,|ә|' 'еАптырағас, мин. бөксәйеп н тын, уҙеое 1/ең нетатағн ниеп киттем.

И' "I I '" м ‘II II I 1.11 11| 11 »,итеу V ҢПII һыҙ булды. Тик пи 'I ен н \ ю |' ".ш у кн1и ыһы ҡайғы булғанда, х ут латып йор,|||||1Ң| ми 1,1 I• и|м< инең, был ауыр күренешкә ҡа-

............ ну ны ла килмәй, Ниндәй ғепо яҡшылыҡ эшләй

а гам һуң м н и уларға)'

VIП н үҫ м'11|.ами Г, I < | ма ы ауҙым. Бпснровтьщ фажпгәло " м ы н 11.1    \ ның 1,<ң инһен, ң тәрәп ҡайғыһы тураһындағы

н ,|1. Йо.кп ң, 1.1,11 шикелле, мине баҫҡандан-баҫа бара. Б.еан 11111,11111 киткәнмендер — хәтерләмәнем. Киске аш кп.т 1Чф|-ә,, уптылар. Тамагыма аш барырлыҡ түгел ипе.

Иртәгеһенә иртән мин өйҙәгеләргә һәм фронттағы дуҫтарыма хат яҙырға ултырҙым. Ниндәйҙер ҙур дәрт, югары

293

плһам менәп яҙҙым мин уларҙы. Был тиклем йылы һүҙҙәрҙе барыһына ла ҡайҙан табып боторҙем икон? Хаттарҙың һар береһендә үҙемдең хәлдәрҙе бәйнә-бәйнә хәбәр итеү медән бергә һәр бер хатта Басировтың ауыр хәлен дә һөйләп бирҙем. Фронттағы иптәштәремдең һар береһе-,,ә айырым-айырым яҙҙым. Улар, бәлки, хәҙер бергә лә тү-гелдәрҙер. Иҫәндәрме икән ннде улар? Мин фронттан киткәндә. ^Байғужа, еңел яраланып, дивизионный лазареттә ята ине; бары Новиков, Индрил һәм Иртугановтар ғына әлегә һау-сәләмәттәр ине. Ундағы хәлдәр мәғлүм ппде. Бер минут злек кенә һип дә мин булып йорогэн кеше икенсе минутта был донъяны ҡуйған булып сыға. Иҫәндәрме пкән минең дуҫтарым? Уларҙы уйлап башлаһам, әллә пн эшләп Басиров тоҡтомалдан күҙ алдыма килә лә паҫа. Уның кеүек һуҡыр гына булып ҡалмаһындар ннде.

Иптәштәрем хаҡында уйлағанда, яңынан Новиковтың һуғыш хаҡындағы ҡырҡыу, нәфрәтле һүҙҙәрен, Индрид-дең оҙон, аҡыллы, баҫалҡы фәлсәфәһен тыңлағы килеү теләге тәҡәт бирмәй. Уларҙың инде яңы һүҙҙәре барҙыр, уларҙы яңы иптәштәренә һөйләй торғандарҙыр. Бәлки, инде улар мппе һәлок булған тип иҫәпләйҙәрҙер, һпр.ш-һаяҡ ҡына. мәрхум, тип иҫкә алаларҙыр. Ә уларҙың һындары минең күҙ алдымда тере булып уйнан тора. һәр береһе менән донъяның әсеһен-сөсөһөн күп татыған, фронт юлдарыпьщ үлемесле хәтәрлектәреп бергәләп баштан кисергән йән дуҫтарымды, айырылышҡанға ваҡыт күберәк үткән һайып, уларҙан алыҫлашҡан һайын, нығыраҡ һағына, йорәгемә яҡыныраҡ күрә барам. Бергә саҡта күрә лә бөлмәгәнмен икән; уларҙың һәр береһенең яңынан-яңы күркәм спфаттарын торған һайып күберәк асам.

Ҡайһы берҙә Новиковтың ҡаштары емерелә, ул, телен йотҡандай, онһоҙ ҡала торғайны. Ғәҙәттә, быпдап мәлдәрҙә ул иренеп мыҫҡыллы ҡыйшайтып, аралаш тешен пгы-гырҙатып, хәҙер кемгәлер осоп ҡунырҙай булып асыуланып, ҡырын ята торғайны, о ҡулына алған берәй нәмәне был мәлдә өҙлокһоҙ рәүештә бармаҡтары менән ыуалай ҙа ыуалай. Бындай саҡтарында уға һүҙ ҡушып тороу ҙа файҙаһыҙ. Уның был ҡылығының дауыл алдынан була торған тыплыҡ икенен төшоноп олгоргәйпек инде. Ошондай ваҡытында уға өндәшеп бимазаламаһаң, дауыл тиҙерәк ҡуба. Үҙен борсоған уйҙар әсенә гепә һыйышып ҡала -алмай, ташҡын булып бәреп тышҡа урғыла. Ул ҡулында әүәләгән нәмәһен һелтәнеп атып бәрә, тирә-яҡтағыларҙы

'.■ртләторлек итеп, ҡапыл урынынан һикереп тора, тупан :,™пдә ҡайнағандар тышҡа атлыға башлан: һуң ө?еРәк мейеләрҙе ҡыбырҙатып, ошо ябай ғына ' * кпкәтте төшөнөргә ваҡыт бит инде! Кем өсөн тугобе; .’!    '-',ы    *“ш    Дарьяларын?    Аңра    һарыҡтар    өйөро беҙ, вәт’'

, ’ Гютөти дппъя ингетөрлок ытеп ҡысҡырыр әмәлен' таба-1М ине. һуғымға килтерелгән хайуанмы пи без? Тик шуға •"ш,ш торабыҙ инде... Үҙ ҡәҙеребеҙҙе үҙебеҙ белеп, тауыш к у төрмәгәс...

Һына шулай ҡапыл гыпа ул ялҡьшлы үткер һүҙҙәр

.......,,г®    Т0т0на'    >’лаР- мейегә үтеп инеп, көйҙөргөс осҡон-

' 'I' ыҙалар, тәрәпгә йәшеренеп йоҡомһорап ятҡап сһе-

рҙарҙе уяталар, терелтәләр. Кемдеңдер алҡымынан мат-м.нг алып, һелкетке килеү теләге тыуа.

1*|.|цдаи мәлдәрҙә Индрил, ниңәлер, һул ҡулының бар-М‘. КТ1.1.МП тырпайтып, сәсеп өҙлөкһөҙ артҡа тарарға тото-"I һыл ваҡытта упың кпң тигеҙ маңлайы тағы ла киңерәк '■ "’.ш к>'ренә, ә ҡара күҙҙәре тағы ла үткерерәк ҡарашлы-

.......л»нө. Уның күңелен көслө тойғолар биләп алғанда

.........д“ «вирыуса рухланыу билдәләре балҡып яҡтырып

'    '"‘Р    ноктәгә    төбәлеп,    ]1Үҙеи башлап алып китә:

Мннеңсә, донъя һуғыштан һуң да был хәлендә ҡала " ҡ!,гР'ка Ү?горер. Ни әйтһәң дә. кешепең аҡылы тик " |'ма": һамая итләүендә, яҡшы тормош әмәлдәрен эҙлә-'""д"    Нвсалдыр бер Стенька Разин дә, Пугачев та

н м уч-,.;н1|тш1 ҡаршы яу булып баш күтәргәндәр. Ниндәй " '    ¹¹¹    "Лг    '    ■ Й|,1ЛДЯ Нетроградтың аҫтын оҫкә кил-

итер әшсолореш) был юлы бота һалдат, ботә ил ч ш 1.1.1улай ғына булмаҫ әле...

1йп< о .аҡ һөйләй ул был хаҡта, һөйләгән һайып рухлана бара,    ¹    *

1»|>п>11 килеп дуҫтарымдың һөйләгән һүҙҙәре асыҡ бу-

и' |(" ........ |,;,м уларҙың тауыштары, айырым-асыҡ

. ...... ’кол"    «    төбөмдә    яңғырап    тора    һымаҡ.    Шулар    менән

¹⁴ '    МИ|‘    был хаҡта үҙемдең мөнәсәбәтемде шггәш-

¹ М * оҙон оҙон итеп яҙҙым. Тпк, белмәйем, цензура ут-

’‘"'и,>!м" ик,ш, һыпы, уларҙай яуап хаты килмәйенсә, бе-|"П булмай,

Мин күберәк ваҡытымды Пасиров янында үткәрәм. "."Т инде ул аҡрынлап ҡына урынынан ҡуҙғала һәм '1И1П-Ң яурыныма таянып, ары-бире йөрөштөрә ала башла-!"■' Ку'"' к"Гшг күреүҙән өмөт оҙөлгәп икән ипде, врачтар "" ни'|,",да оуолтесө яҡшы ишетһен өсөн, күп кос һалыр-

га тотондолар. Улы ҡарарға йыш «ына спецна лист-врач-тар кшгеп тора. Уларҙы Басировтың 'катыпы уҙ иҫәбенә яллап ебәрә икән. Хәҙер инде Фәтхулла апаруҡ яҡшы ишетә һәм быға һөйөнөп ботә алмай.

—    Әлдә ҡолағым асылып килә әле. Уныһы ла ишетмәһә, бер нәмәгә яранһыҙ ит киҫәге булып ятыр ипем шун-да, — ти ул ҡат-ҡат. Мәскәүҙә яҡындары эргәһендә булыуына ла ул ҡыуанып бөтә алмай.— Улар янында булмаһам. күнтән теге донъяла булыр инем, — тип ҡуя.

Кеше. пппдәй генә хәлдә булһа ла, йәшәңгә тырмашып ята, бер пнгә яраҡһыҙ булын ҡалганда ла, яҡты донъянан һис туймай ул.

Мип бөгөп Басиров янында бик оҙаҡ ултырҙым. Миңә ул үленең үткән ғүмерен һөйләне:

—    Мин үҙем Ҡазан губерпаһыпың Төтөш ойәҙендә тыугапмын. Миңә алты йәш саҡта атайым, ганләһеп алып. эш әҙләргә сығып киткән. Шунан бирле минең тыуған еремдә бер генә мәртәбә лә булғаным юҡ. Ҡайһы ерҙә тыуғанымды паспортым буйынса ғына беләм. Атайым нефть промыслаларында ла эшләне, күмер ҙә соҡопо, һуңынан тире иләүсе һәнәренә ойрәнеп алды. Ул бик күп йылдар Мәскәүҙә, бер туган Ҡарамыптопторҙең фирмаһында эшләне. Шунда үлеп тә китте. Унан бына беҙ Ғәйшә менән пкәу тороп ҡалдыҡ. Атайым нҫэн саҡта, әҙерәк уҡып ҡалғайным; ул үлгәс инде, малай ғына көйомсә, шул уҡ Ҡарамышевторгә эшкә ялландым. Башта тамаҡ хаҡына гына эшләнем. Аҙагыраҡ айына биш һум аҡсалата ла бирә башланылар. Бер аҙҙан бүрек тегеү һәнәрен үҙләштерҙем. Ай-й, мин теккәп ҡаракүл бүректәр бото Мәскәүҙә даи тота ине. һуғыш алдынан инде мип айына етмеш биш һумға тиклем эш хаҡы тошорә багплагайиым. Хәҙер ул һойгэн эшемдән ваз кисергә тура килер.

һөйлөүенән шул урында өҙөлоп, ул, ҡаны ҡыҙған кешеләрсә, сикәләрен, башын ышҡырға, кәрокһә-кәрэкмәһә лә, күҙенең повязкаһып төҙәткеләргә тотондо. Уга ҡарап тороуы ҡыйып нне, йыуатыр һүҙҙәр ҙо юҡ. Басиров ауыр ғына көрһопдо лә былай тин оҫтәп ҡуйҙы:

—    Улым бик йәш, шуныһы ҡыҙғаныс. Мпн уны уҡытырмын, кеше итермен тпп омотләпә инем. Не зпай инде, пи эшләргә хәҙер? Уға ла, үҙем кеүек, сабый гына көйө фабрикант тупһаһына барып, бүрек һалырга тура килмәһә ярай ҙа бит...

Басиров һөйләгәндә, мнп «ер ауын һуҙ ҙә ҡыҫтырманым. Сары аҙаҡтан ғына әйтед ҡуйҙым:

— П аштар го хәҙер мөмкинлек ҙурыраҡ булыр әле. Улар үҫкәнсе, һугыш та бөтөр.

Басиров бер аҙга, башын артҡа ташлай биреп, өндәшмәй ултырҙы, шунан былай тин ҡуйҙы:

һип, Сулат туганҡай, миңә бик ҙур ярҙам күрһәтәһең. һин бында саҡта мин бьшан йырыльш сыға алһам, ) шңдв Гнф алҡынғансы һыйлап ебәрер пном.

Сыл иәғәҙо мине бик мауыҡтырҙы. Мпн ннде бер нпсә мәртәбә уларҙыц тормошон, Ғәйшә исемле сибәрҙең нисек • өнәгәнен күҙ алдыма килтерергә тырышып ҡарағайпым. Минең улар ғаиләһендә булғым килеү теләге көсәйгәндән-көсәйә ине. Ғәйшә агаһы янына килеп киткән саҡтарҙа, мпн уға ҡарап-ҡарап, үҙем дә һиҙмәҫтән, уфтангылап та ҡуям.

Миңә Баеировтарҙың ойо бик күркәм итеп нынышты-¹ ы. м а н, бпк яҡтылыр булып тойола; унда мппе, моғайын,

| кты йоҙ менән ҡаршыларҙар, мпн үҙемде сикһеҙ бәхетле м н тойормон шикелле. Тик быға тиклем улар онондә бу-|ыу хыялымды тормошҡа ашырырға һылтау таба алмай ына йөҙән инем. Б&сировтың был һүҙе мине ҡапатлап-нырып уҡ ебәрҙе.

Килеп тарыған ҡыуапыстапдыр, ахыры, мпн һүҙгә >\әҫ.ншдом дә киттем, үҙемдең башымдан үткәндәрҙән Касироика к ыҙ ыҡлы наки га лар һойләргә тотопоп алын '■иттем, һөйләүгә мауығын, ҡайһы бер пәмәләрҙе артты-1>ыбыраҡ га ебәргеләйем, шикелле. Упдай урындарҙа әҙе-I¹ н; туҡтан, Саснровтыц асыҡ ҡилгап урындарынан йөҙ-ырайынкщ үҙгәрешен күҙәтәм. «Эй-й туганҡай, әҙерәк Ь>| герәһең түгелме?» —тип, маҡтансыҡлыҡта ғәйепләп, м ыҫ ҡыллап ултырмаймы икән? Уйың сырайына ышанмау, Һ'>н |әг;щдаремдец дорөҫлогопә шикләнеп ҡарау гәләмәт-1 әре ҡалҡмағас, артабан дауам итәм. Күңелем килһә, апа-р\ к Һүҙ оҫтаһымын да пкәп үҙем! Башым ннмәпәпдер | рынын. асылып ҡалған һымаҡ, фекерҙәр таҫмалай ны млн сыгьш ҡыйа тора. Сылдан рухланып, илһамланып киткән саҡтарым һирәк була шул.

УН ОСОНСО БҮЛЕК

Иетроғрадҡа ҡарағанда, Мәскәү ҡояшлыраҡ ҡала, тн-¹ '[>■ Ысынлай та, мин лазареттан Бастгровтарга юнәлгәпдә,

297

ҡышҡы кон булһа ла, салт аяҙ ҡояшлы ине. Бындай көндәрҙә Мәскәү йылмайып тора һымаҡ, тик сиркәүҙәрҙең алтын ялатылған манараларының ҡояш нурҙарында һалҡын смелдәүе был йылмайыуҙы Һыуыта тошо һәм ошо матур ҡаланы беҙгә, ситтән килгән кешеләргә, ят яһай.

Ҡояш нурҙарына ҡойопган шаулы урамдарҙың береһе-пә сыҡҡас, үҙемде иректә һиҙеп, былай ҙа яҡшы кәйефем тағы ла ныгыраҡ күтәрелеп кптте. һәр ерҙә бпк күп тәҙрәле күп ҡатлы йорттар... Уларҙа кемдәр тора икән? Был йорттарҙа тороусыларҙың һуғыштың ни тиклем ҡот осҡос нәмә пконенән хәбәрҙары бармы икән? Мнллиондарҙың йәшәү менән үлем сигендә ниндәй яфалар күргәндәрен беләләрме икән? Миңә ҡалһа, был ғәләмәт ҙур ойҙәрҙең ҡалын стеналары аша һугыш шаңдауы, мнллиондарҙың аһ-зар ауаздары үтеп ипэ алмайҙарҙыр, шикелле. Унда, моғайын, тыныс ҡына, ғәмһеҙ генә тормош ағалыр, эҫтәре бошоуҙан кешеләр кирелеп, ауыҙҙарын асып иҫнәйҙәрҙер һымаҡ.

Ҡышҡы ҡояштың һалҡын нурҙарына ҡойоноп ултырған Мәскәү миңә әкиәттәге ҡала һымаҡ булып күренә. Бындағы урамдар, урам буйлап өҙлөкһөҙ агылғап кешеләр, өйҙәр, хатта айырым кирбесенә тиклем — һәммәһе лә мпңә ят бауыр булын күренә. Бары һирәкләп осраштырған һалдаттар ғына, нисектер, туғандарым кеүек яҡын тойолалар. Улар ҙа Мәскәү хаҡында, тап мин уйлағанса уйланып, үҙҙәрен был ҡалала ентһепеп киләләрҙер, моғайын.

Мин Басировтарға китеп барам. Лазарет ҡапҡаһынан сыҡмаҫ борон улар ғаиләһе, тугандарым кеүек, яҡын булып тойола шхе. Урамға сығып, башымдан Мәскәү тураһындағы әлеге уйҙар үткәс, уҙем алдан көткән осрашыу шатлыгы яйлап һүрелә барғандан, уларға ҡарата яҡынлыҡ тойғоһо кәмей төшкәндәй булды. Улар өйөндә мин күҙ алдына килтергән гүзәллек, ниңәлер, атлаған һайын, төҫһөҙләнә бара. Уларҙы күргем килеү теләге лә байтаҡ кәмене: мин бары унда трамвайға ултырғаным осоп генә, трамвай алып китеп барғаны өсөн генә барамдыр төҫлө. Хәҙер инде, әллә кире боролаһымы икән, тип тә уйлаш-тыра башланым. Уларҙың йортона барып етә алмам кеүек, барып еткән сүрәттә лә, ойҙәренә инергә баҙнат итмәм кеүек. Басировтар гаплоһе менән уларҙың үҙҙәренең ойоп-дә осрашыу хыялы быуга әйләнеп осоп бөтөп бара; уның урынын ниндәйҙер үкенес, хатта нимәгәлер асыу килеү

пйгоһо биләй. Нимә осон, кемгә асыуланам мин, Ьпс тә " |.гк итеп атан әйтеп бирә алманым. Покровский ҡапҡайы тәңгәлендә мин трамвайҙан тоштөм һәм бер тәмһеҙ, '■ер маҡсатһыҙ урам ҡыҙырып йөрөгән кеше аҙымы менән тротуарға сыҡтым. Тәмәке тоҡандырҙым, үтеп-һүтеп но-рпүееләрҙе күҙәтеп, бер урында оҙаҡ баҫып торҙом, әш юҡтан әга булһын тип, вывескаларға күҙ йөрөттөм. Тора торғас, кешеләрҙән ояла башланым. Улар минең һис мә-инәһеҙгә бер урында танайын тороуьшдан шнкләнәләр-ч р йәиһә көләләрҙер һымаҡ тойола. Шунан мин күңелемдән гонә: «Ни булһа ла булыр», — тип ҡул һелтәнем дә, '.улдарымды шинель кеҫәһенә тыгын. Уланский тыҡрығына ҡарай эре-эре аҙымдар менән атланым. Шинелемде фронттан сыҡҡаны бирле беренсе мәртәбә кейергә биргәйнеләр. Уның бер кеҫәһендә бармагы иҙерәп тишелеп сиҡ-¹ ап һыңар һалдат бейәләйе, икенсеһенең төбөндә окопта |артылып бөтмәй ҡалған махорка бар ине. Кеҫәмдэге 'байлыҡ» мине йәнә килеп ҡыйыпһыратты, әйтерһең дә, инде мип Касировтарга барын ингәс, мотлаҡ уны кемдер ҡапшап ҡараясаҡ. Мип ҡулдарымды кеҫәмдән тиҙ геиә тартып алдым да, һалдаттарса тыҡ-тыҡ баҫып, ары киттем.

Бына мнн Баснровтар квартираһының алдында торам, локиц ишек шаҡырға ҡыйыулығым етмәй әле. Баҫҡыста үҙемдең артымда аяҡ тауыштары ишеткәс кенә, шаҡырға батырлығым етте, сөнки менел килеүсе мине ошо шпек алдында асыҡ бер маҡсатһыҙ һерәйеп торған хәлдә тап итһә, әллә нәмә уйлауы бар ние. Ишек асылын китеп, унда Шәмсиә ханымды күргәс, мин, нн осондор, артыма сигенә биреп ҡуйҙым һәм. инергә артыҡ теләге булмаған кешеләрсә, урынымда тора бирҙем.

— Рәхим итә күрегеҙ!

Ошолай ихлас күңел менән саҡырғанды ишеткәс кенә, урынымдан ҡуҙғалдым. Алғы яҡҡа ингәс тә әле, тирә-яғыма күҙ югертеп, бер аҙ баҫып торҙом. Өй әсе тып-тын ине. Шәмсиә ханым артымдан ишек элгесен эләктереп ҡуйғас, миңә сисенергә, түргә уҙырға ҡушты. Сәйҙәрҙә бик антлы пальтолар эленеп тора, улар яиьшда минең шинелем бигерәк меҫкен күренә. Мин үҙ ихтыярымдан тыш көнләремде сабыуым менән йәшерә биреп ҡуйҙым. Ҡа утауымдан мид быларҙы бик килешһеҙ хәрәкәттәр менән эшләнем, арҡамдан тир бәреп сыҡты, ҡыҙарынғанымды һиҙҙем. Миңә ҡала квартираларында бик һирәк булырға тура

299

килә шул, һәы уларға ипгән һайип пнндойҙер уңайһыҙлыҡ һиҙәм, ятһынып, ҡаушап ҡалам.

—    Үтегеҙ, үтегеҙ! — Шәмсиә ханым миде түрго уҙырға ҡыҫтаны.

Шуның артынса эске бүлмәләрҙең бероһодои Фәтхул-лапың• ҡарлығыцҡыраған тауышы ишетелде:

—    Әйҙүк, әйҙүк, Булат. Беҙ һппо күптән көтәбеҙ.

Уның тауышын ишеткәс кенә, миңә йән инеп ҡалды,

һәм мип бәләкәй генә йыйнаҡ залға үттем. Унда йомшаҡ мебель ҡуйылған. Гөлдөр бик күп. Стеналарҙа яҡшы картиналар. Кеше ниндәй матур нәмәләр солғанышында йәшән, ә үҙе шуны күреү мөмкинлегенән мәхрүм тигән уй башымдан югереп уҙҙьг.

Мип ҙур көҙгөлә үҙемдең һынымды күрҙем. Затлы нәмәләр тулы залда ул айырыуса меҫкен булып күренә, -.}

һул яҡта йоҡо бүлмәһе. Фәтхулла шунда карауатта ята. Уны лазареттәп өйөнә ҡайтар ыу ҙ а р ып а өс кенә көн була әле. Мпн, уның янына уҙып, иҫәнләштем. Фәтхулла, ҡалҡына биреп, миңә ике ҡулын да һондо, мпн ҡулдарымды бпргәс, ул уларҙы оҙаҡ ебәрмәй ҡыҫты. Кнлеүемә ихлас күңелдән һөйөнгәне күренеп тора. Был минең ҡыйыуһыҙлығымды ҡыуа башланы. Мип инде. Фәтхулла яйына, йәплән ултырып алып, уның мепәп һөйләшә башларға гына йыйынғайным, бүлмәгә биттәре һалҡындан алма кеүек булып алһыуланған, уйнап торгап ҡара күҙле теремек бер малай шаулап килеп инде. Ул шаҡмаҡлы пальто, ҡаракүл бүрек кейгән.,Кейеме ута бик килешеп тора.

—    һаумы, ағай,— тип мппец менән ҡыйыу гына иҫәпләште ул, һалҡында өшөгән бәләкәс кенә йомшаҡ ҡу.тьш биреп куреште, шунан атаһына ташланды. — Лтай, хәҙер күҙең ауыртмаймы инде?

—    Юҡ, ауыртмай, улым.

—    Атап, ә докторҙар 1шцә яңы күҙ яһап ҡуя алалармы?

—    Ҡуя алалар... быяланан.

—    Ә быяла күҙ күрәме һуң?

—    Улым, беҙ унда фопарҙәр ҡуйырбыҙ.

Был һүҙҙәрҙә Фәтхулла шаян тон мөнәп һөйләһә лә, уның газап кисоргәно күренеп тора ппе. һүрәһең, улын. үҙенең йөрәген телгеләй торған һорауҙар биреүҙән туҡтатыр өсөндөр ппде, Фәтхулла улын күкрәгенә ятҡырыш, ҡосаҡлап һөйҙө лә сыгын сисенергә ҡушты.

- Мин сисенеп тормайым, - тине малай.— Мин һалдат ағайҙы күрергә гелә индем. Мин хәҙер Фуат менән уй-шфга сығам. - Шунда уҡ сыгын та китте.

М ип, тиҙерәк Ғэпшопе күреү теләге менән, минут һапма залға сыға торган ишеккә ҡайырылып ҡарайым. Ҡо-лл ктарым, иерәй ерҙән уның матур та^шы ишетелмәҫме н кә а тип, аулай. Ҡыҙыҡ, пимә тпп һуҙ ҡушаһы икән уға?

Мин коткән Ғәйшә урынына алъяпҡыс быуған Шамаил ханым ишектә күренде, ул комодта соҡсоиорга тотондо, эш араһында, үҙ-үҙенэ әйткән тоҫло, ауыҙ эсенән генә: ^ улэр һаман да юҡ, — тпл ҡуйҙы.

Минец ҡолағым ҡарн птеп ҡалды. Кемдәр икән ул «улар»? 0 Ғәншә булһа, пнңә «ул» гына тимәй? Йәнәһе, мим үҙем гел Ғәйшәне уйлап, уны күрергә омөтләнсп тор-| .н, һүҙ мотлаҡ уныц хаҡында гына барырға тейеш инде. Мотайын, ул әхирәттәре менән бергә ҡайтырға тейештер. Шуға «улар» тигәндер.

Мин өҫ-башыма тагы ла иғтибарлыраҡ итеп күҙ югөр-тен сыҡтым. Итегемдең башы ҡырылгап икән. Ниңә инде шунда юл буйында таҙарттырып алырға башыма килмәне н код ? Кулдарым да уйға ҡалдырҙы, тырдагымды киҫергә лә онотҡанмын даоаһа, улар араһына кер тулган. Мин уларҙы тиҙерәк шырпы менән таҙартырға тотондом. Фәт-тулла агай быны, әлбиттә, күрмәй инде.

Окоптарҙа ятҡан саҡта ошолай матур, тыныс ойгә ҡаптылыр тип, башҡа ла килтереп булмай нпе бит инде. >оҙгө ло яҙған икән ошондай тыныслыҡта әҙерәк рәхәтләнеп ултырырға, — тнпем мин, оҙаҡҡараҡ һуҙылған тынлыҡты боҙор осон генә.

— Эй-йе-е, туганҡайым... — тппо лә Фәтхулла ағай. нәно тып ҡалды. Күрәһең, ул үҙенең ауыр яҙмышҡа та-рыуы һәм киләсәге хаҡында хәсрәтле уйға талғандыр. 1Мпн дә уның кәйефенә бпрелдем, әммә ишеккә күҙ һалыуымдан туҡтаманым.

Шунда Фәтхулла улының яңғырауыҡлы тауышы ишетелде:

—    Атан, еҙнәмдәр килде!

—    Бик һәйбәт, бик һәйбәт! — тине Фәтхулла һәм, урынынан тороп, кейенә башланы. Мин залга сыҡтым' I нҙҙәп ишектә урта буйлы, әҙерәк һипкелле аҡшар ир күренде; ул өр-яңы ҡаракүл бүрек, шундай уҡ яғалы ҡиммәтле тауарҙан тегелгән пальто кейгән. Уга ҡаракүл жакет кейгән Ғәйшә эйәргән.

301

Сисенгәс, ир кеше залға үтте, минец менән үтә ҡоро итеп иҫәпләшкәс, Фәтхулла бүлмәһенә инеп китте.

—    һип торон мәшәҡәтләнмә, беҙ һинең эргәңә үҙебеҙ ултырырбыҙ, — тине ул минең мепән иҫөпләшкөндәго кеүек үк ҡоро һәм ҡырҡыу тауыш менән.

Үҙемә ҡарата һауалы монәсәбэт күрһәткәс, миндә лә тәкәбберлек тойғоһо уянды, үҙемде быпда артыҡ һанап, тиҙерәк хушлашып, сығып киткем килде, ләкин шунда алдыма, ҡояштай балҡып, Ғәйшә килеп баҫты һәм, ҡулымды ныҡ игеп ҡыҫып, иҫ китмәле яғымлы итеп йылмайҙы:

—    һаумыһығыҙ! Беҙ һеҙҙе күреүебеҙгә ифрат шатбыҙ. Агайым ҡайтҡаны бирле һеҙҙе һөйләп боторә алмай.

Ғәйшә һылыу мепән аяғүрә тороп иҫәпләшкәс, мпп йомшаҡ динанға кире ултырҙым. Ул да миңә яҡын ғына килеп ултырҙы. Килеп ингәс тә, Ғәйшэнон ойгә тәмле хуш еҫ таралып киткәйне; ул бик матур ал күлдәк кейгәп, муйынына йоҡа ғыпа аҡ ебәк шарф ураған. Беләк йыуанлыҡ ҡалып ҡара сос толомон яурыны аша нәфис ҡалҡыу күк-рәғепә һалған.

Упы бысратыуҙан ҡурҡҡан шикелле, мпп ситкәрәк шылыштым.

Илгәҙәк Ғәйшә, миңә табан тартыла тошон, бер ҡатлы гына һорауҙар менән күмеп ташланы.

—    һеҙ фронтта оҙаҡ булдығыҙмы?

—    Ике йылдан ашыуыраҡ.

—    Әлдә нҫон сыҡҡанһығыҙ әле.

—    Күрәһең, алла һаҡлағандыр.

—    Упда, фронтта, нисек ашаталар?

—    Эләккәндә ашайһың, эләкмәһә, асҡа әләңләп тик йөройһоң.

—    Унда үлгәндәрҙе нисек күмәләр?

—    Атыш туҡталғансы, улар ауған урындарында тәгәрәп ята бирәләр, гнуиан арлы-бирле йыйыштырып, ҙур итеп соҡор ҡаҙып, барый бергә шунда ауҙаралар.

—    Ҡот осҡос!.. Үҙҙәреиә фронт яҡынлашҡас, шул тирәләге ауыл кешеләре снарядтәрҙөн нисек йәшеренәләр?

—    Улар өйҙәрен ташлайҙар ҙа тылға ҡасалар.

—    Ә һеҙ псмоц һалдаттары менән нисек һөйләшәһегеҙ?

—    Мылтыҡтан бер-беребеҙгә атышып...

Боҙ ошондай һүҙҙәрҙе һөйләшеп ултырған арала. Фәтхулла мепән Ғәйшәпоң ире залға сыҡтылар. 'Куиаҡ кеше

302

миңә һирпелеп тә ҡараманы, бары Фәтхулла менән генә һөйләшеүендә булды.

Шунда Шәмсиә хапым, был яҡҡа сыгъгп, беҙҙе өҫтәл тирәләй ултырышырға саҡырҙы. Мип бер ситтән генә ултырырға иткәйнем дә, Шәмсиә ханым, ай-вайыма ҡарамай, иң түрҙән, Фәтхулла ялынан, урын күрһәтте, икенсе ягыма һис бер тартьгцыуһыҙ Ғәйшә килеп ултырҙы. Тағы ла урыным уның йәнәшәһенән тура кплгәс, минең күкрәгем ҡыҫа башлаған тоҫло тойолдо, тауышым да, тә-биғнлогеп юғалтып, нисектер, ҡалтырауыҡ булып сыға башланы. Мпп Ғәйшәгә боролоп ҡарамаҫҡа тырышып, йышыраҡ Фәтхулла менән һөйләштем. Тик Ғәйшә һис кенә лә мине тыныслыҡта ҡалдырырға теләмәне, бер ҡатлы ғына һорауҙарын яуҙырҙы ла яуҙырҙы. Мин урлап-ур-лап ҡына уның нропә күҙ югертеп алам. Үҙен ҡоро тото-уына ҡарап хәкөм йороткәпдә, уның көнсөл кеше икәнлегенә иманым камил ине. Ә алсаҡ Ғәйшә үҙен бпк иркен Һиҙә.

Ғәйшәгә ҡарата булған бөтә хыяли уйҙарым юҡҡа сыҡты ла ҡуйҙы. Ҡасан килеп күрермен икән тип атлығып торған Басировтар ойоноң ярты йәме кәмене лә ҡуйҙы. Мип был ойҙә үҙем осон һис ғәҙәти булмаған, еллә ниндәй зиннәтле һарайҙарҙа ғына була торған нәмәләр күрермен, уның эсе тулы бәхет тә шатлыҡ ҡылалыр, тип күҙ алдыма килтерә инем. Әлбиттә, алдан уйлаған матурлыҡтарҙың күбеһе бар был ойҙә, ләкин унан шатлыҡ ҡасҡан. Өйҙәгеләрҙең барыһыпыц да өҫтөнә ауыр ҡайғы болото аҡтарылып төшкән; күрәһең, әле был ойҙә бпк оҙаҡ ҡайнар йәштәр түгерҙәр, әсе яҙмыштарынан зарланырҙар, киләсәк тормоштарын нисек итеп ҡороу тураһында баш ватырҙар. Күренеүенсә, был — юнылған таш кеүек һалҡын, һипкелле битле кеше мепәп Ғәйшә һылыу ошо гап-ләпән оҙаҡламай һыуынырҙар. Ул саҡта ииде Фәтхулла менән Шәмсиә ханыма ауыр тормош йогон икәүләп кенә тартырға тороп ҡалыр.

Ошо уйҙар менән мәшғүл булып ултырғанымда, Ғәйшә миңә йөнө өндәште:

— Фәтхулла ағайым һеҙҙе, һуғыш хаҡында Сәйеттәр сыгаргап икән, тигәйне. Шуларҙың берәйһеп беҙгә әйтеп күрһәтегеҙ әле.

Ул мипең иң ауыртҡан еремә ҡағылды. Нисек инде мин ошонда бәйеттәремде әйтеп ултырайым?

Тик шупда Фәтхулла үҙе лә, Ғәйшәпең һүҙенә ҡушылың, мине ҡыҫтарға тотондо.

—    Ысынлап та, Булат туғанҡайым, беҙгә берәй бәйетеңде уҡып ишеттер әле. Бик матур итеп, килештереп сығарғанһың һин уларҙы.

Мпн бөтөнләй юғалып ҡалдым. Мпн бпт ул бәйеттәремде бындай урындарҙа кешеләргә уҡып йорор өсөн түгел. хаттарыма яҙып ебәрер өсөн генә сығара ппем. Бер м-и. Фәтхулла ағай менән лазареттә һөйләшеп ултырғанымда, телем сиселеп кптеп, уға бәйеттәремде уҡып күрһәтәһе иткәйнем шул. Күрәһең, ул, өйөнә ҡайтҡас, шуларҙы һөйләп тә өлғорғән.

Мин, ҡыҙарынып, ыҡ-мыҡ иттем, арҡамдан тир бәреп сыҡты. Шупда һылтауын да таптым:

—    Уларҙы алып килмәгәнмен бит әле. Яттан белмәйем. Икенсе бор ваҡытта килтереп уҡып китермен, •— тинем мин, асылда бар бәйеттәремде яттан белһәм дә.

Бүтәнсәләй ҡыҫтап булашманылар, шулай ҙа Ғәйшә әйтеп ҡуйҙы:

—    һеҙ уны, күсерен яҙып, миңә иҫтәлеккә ҡалдырырһығыҙ, ярармы?

—    Ярар, күсерермен, — тинем мпн әүәҫ кенә.

Ғәйшә бер туҡтауһыҙ һөйләшә һәм күберәген гел миңә

өндәшә. Унътң ире бары Фәтхулла менән генә әңгәмә алып бара, унда ла уларҙың һүҙҙәре бары сауҙа мәсьәләләре, приказч иктәрҙең хәлө тирәһендә генә ойөролэ. Тел төптәренә иғтибар игеп хоком йөрөткәндә, кейәү кеше приказчик булырға тейеш ние.

Ә Ғәйшәпең һорауҙары башлыса һугыш, фронт мәсьәләләренә ҡайтып ҡала. Үҫеп буйға еткән, кейәүгә сыҡҡан кеше булһа ла, уның һорауҙарының барыһы ла тиерлек балаларса бер ҡатлы булып сыға, хатта шулай һойлошеүе наҙлы, илгәҙәк йәш, ҡатынға килешеп, уны биҙәй һымаҡ. Үҙе өҫтән-өҫтән һөйләп, еңелсә генә бирелгән яуаптарға ла ҡәнәғәт була.

Өҫтәл тирәләй ултьтргап сағыбыҙҙа ул пренә бер генә тапкыр ҙа күтәрелеп ҡараманы һәм уға опдәшмәпе лә. Шулай уҡ пре лә улы бөтөнләй иғтйбарһыҙ ҡалдырҙы.

Пп эшләптер, мәжлес тамам булғансы, миндә гел Ғөй-шәгә ҡарата ҡыҙғаныу тойгоһо гына булды. -Ул мпңә бик яңғыҙҙыр, эс серҙәреп һөйләшер, уртаҡлашыр кешеһе лә юҡтыр һымаҡ тойолдо. Был мөхиттә уга, моғайын, күп нәмәләр етмәйҙер, һәм ул ҡайҙалыр пырылдап осоп сығып

305

китерго һәр ваҡыт талпынып йәшәйҙер. Хәрби аэропландар хаҡында һүҙ ҡуҙғалғас, ул хыялдарын ҡысҡырып уҡ әйтеп һалды:

—    Их, ул аэропланға ултырып, алыҫҡа-алыҫҡа осоп китеп була торгандыр1 Мин, ир кеше булһам, бында, Мәскәүҙә, түҙеп ултырмаҫ инем. Күҙ күрмәгән, ҡолаҡ ишетмәгән яҡтарға осор ҙа китер инем.

Был саҡта упың ҡиәфәте бөтонләй үҙгәреп китте: алһыу бите бер аҙ ослая төшкәндәй булды, ҡаттары юғары сөйөлдө, пурлы күҙҙәрендә өр-яңы осҡондар йылтырашты. Унап күҙҙе айырып алыу ҙа ҡыйын был ваҡытта. Тик... ярамай.

Аш янында күпме ултырғанбыҙҙыр, мин ваҡыт той-гоһоп югалттым. Шунда кейәү кеше кеҫәһенән ҙур көмөш сәгәтеп сығарып ҡарапы һәм Ғәйшәгә опдәште:

—    Беҙгә ваҡыт, һөйөклөм.

Улар ҡуҙғалдылар. Миңә лә ваҡыт етте,

—    Ҡатып кешенең ҡырылмаһа ҡырҡ эш инде ул. һеҙҙең менән күңел бөткәнсе һөйләшеп ултырып та булманы, — тип Шәмсиә үкенеп алды. Ысыпдап да, был арала Шәмспо ханым бер өҙлөкһөҙ өҫтәл япыпап аш яғына, унап өҫтәл янына югергеләп кенә торҙо шул. Табып тирәһенә һирәк йоҡто.

Китер алдьшап Ғәйшәпең ире минең менән, күрешкән-дәге кеүек үк, үтә ҡоро хушлашты, ә Ғәйшә, бик күн, бик йылы теләктәрен эйтә-әйтә, минең ҡулымды оҙаҡ ҡыҫып торҙо.

—    Вәғәҙәгеҙҙе онота күрмәгеҙ. Миңә бәйеттәрегеҙҙе күсереп бирерһегеҙ, йәме? — тние ул иң ахырҙан.

Мин әү'оҫ кенә баш ҡаҡтым.

Ул китте, өй эсе буп-буш булып ҡалды, шулап ҙа мин үҙемде уларһыҙ пркенерок хис иттем, тәмәко тоҡандырҙым.

Фәтхулла агай менән Шәмсиә ханым мине ҡыҫтай-кыҫтай йәпә оҫтәл янына ултырттылар. Беҙ, һуғыш хәлдәрен һөйләшә-һөиләшә, тағы оҙаҡ-оҙаҡ сәй янында ултырҙыҡ. Ахыр сиктә, һүҙ Ғәйшә ягыпа ыңғайланы. Фәтхулла, ауыр ғына корһойөп:

—    һеңлем бик аҡыллы бала ппс, тормоштары нисек кенә булып китер икән инде, не знай, — тине.

Мип урамға сыҡҡас та әле, упың ошо һүҙҙәре ҡолаҡ төбөмдә сыңлап барҙы.

һәйбәт ҡатын шул Ғәйшә!

УИ ДҮРТЕПСЕ БҮЛЕК

Тып лазарсттән сыҡҡас та, мпн шау-шыулы казармаға Сарып эләктем. Нисектер, ҡыйын булып китте. Бында та.т йомшаҡ постелдәр ҙә, торло тәмле-татлы аштар ҙа юҡ. һалам тултырылган ҡаты матрас йәйелгән нарҙарҙа йоҡлайһың, ун кешегә бер ҡалай кәстрүлгә аш һоҫоп килтерәләр. Бындай ҡапыл үҙгәрешкә тиҙ генә күнегеп китеп булмай, әс боша. Занятиеләргә ике генә сәғәткә сығаралар, шулай ҙа сәғәт алтыла уҡ уяталар, бары төпгө ун берҙә генә ятҡыралар. Ярма өйрәһе, балыҡ киҫәге һәм бер ҡашыҡтан гына ҡарабойҙай бутҡаһы бирәләр. Бында кешеләр иректәренән тамам мәхрүм — ҡайҙа ҡыуалаһалар, шунда бараһың; меңләп кешегә нимә әҙерләйҙәр, шуны ашайһың.

Башта мин казармаға күнегә алмай интектем. Буш ваҡытымда нарҙа түшәмгә ҡарап тик яттым. Тышҡа сығып йөрөгө лә, үҙемә сит һымаҡ күренгән ҡояшҡа ҡарагы ла килмәй. Мин ботә донъяға, хатта ҡояшҡа ла асыулы инем. Уның нурҙары ла бында яғымлы түгел, ул беҙҙең казарма тәҙрәләренә ирекһеҙҙән генә тошәлер һымаҡ. Уның һалҡын нурҙары күңелде иркәләмәй, йорәкте шатлыҡ тойғолары менән тултырмай. Ҡайҙандыр аңҡыған серек еҫе лә уның нурҙарынан сыгалыр кеүек. Тирә-яғымдағы йәмһеҙлектәрҙе күрмәҫ өсон, мпн шинелем менән башымды бөркәйем, һалам тултырылған яҫтыҡҡа битем менән ҡапланам. Ул, эсендә сысҡан йорогәп һымаҡ, шикле ҡыштыр-ҙай. Йоҡоға китә алһаң, йоҡоң да тыныс булмай. Уяулы-йоҡоло ятҡанда, әллә нәмәләр күреп, һаташып төн сығаһың. Йә ниндәйҙер шөкәтһеҙ нәмә һнпе баҫа башлай, йә аҫтыңдағы парың ҡыйшайып китеп, төпһоҙ йәһән-нәм упҡынына осаһың, йә үҙеңде ауыр йөк тейәлгән повозкалар өҙлөкһөҙ үтеп торган юл өҫтөндә ятҡан итеп күрәһең. Улар һине тапап, һытып үтергә өҫтоңә киләләр, һин тороп ҡасырға уйлайһың, ләкин ниндәйҙер ауырлыҡ һине ергә ҡыҫа, бер ағзаңды ла ҡуҙғата алмайһың. Ҡысҡырырға теләйһең — тик тауышың сыҡмай; ҡот осҡос мажаралар араһында тыбырсына торғас, шыбыр тир булып килен уянаһың. Уянғас та әле, хәтәр тойголарыц-дап байтаҡ ваҡыт арына алмай, һнңкэҙәп ятаһың. Башың ауырта, ауыҙыңда әллә ниндәй алама тәм була. Туҡмап ташлангап кеше кеүек, көллө тәнең һыҙлап килеп тораһың, шул хәлеңдән тиҙерәк арыныр осон, бак янына бараһың һәм бер кәрешкә һыуҙы шабырлатып зсеп ебәро-

307

һең. Аҙаҡ ауыҙыңда тутыҡҡан тимерҙең насар тәме ҡала ниндәйҙер әсе әйбер ҡабып, тиҙерәк ауыҙ тәмең кирә ҡайтарғы килә. Ул теләгеңде ҡандырыр әмәл булмағас, сараһыҙҙан йыуан итеп махорка торәһең дә ҡомһоҙланып һурырға тотонаһың. Алдыңдагы тәмәке тотоно пәрҙәһе аша тирә-яҡтағы йәмһеҙ күренештәр үҙгәрә тешә, башың еңелсә әйләнә башлай, һәм бер нисә минутҡа ғына күңелең яһалма рәүештә күтәрелеп тора. Нервыларың тыныслана 1 ошә, иашыңдагы уйҙар йәһәтерәк ҡымйыша башлай, төрлө хәтирәләр бер-береһен йылдам алыштырып тора. Фропттагы көндәр, унда ҡалған дуҫтар, ойҙәге яҡындарың оер-оер артлы яманһыулатып иҫкә төшә. Ёер арала, үҙем дә абайламаҫтан, уйым менән Басировтар өйөнә лә барып кергәнмен булын сыға. Беренсе булып, әлбиттә, Ғәйшәнең гүзәлдәрҙән гүзәл һыпы алға килеп баҫа, уның матур көмөш тауышы ҡолаҡ төбөндә илаһи музыка һымаҡ яңғырап киткәндәй була. Ошондай татлы хәтирәләр әҫтәңә яоырылып, бер писә минут самаһы ләззәтле онотолоу мәле кисереп торгас, ҡапыл ниндәйҙер бер тупаҫ тауыш һипе һиҫкәндереп ысынбарлыҡҡа ҡайтара, йорәк, әсетеп, сәнсеп ала, үҙеңде мыҫҡылланыл, хурланып, сүплек соҡо-’ ропа илтеп ташладгап кеше итеп һиҙәһең...

Надеждин тигән бер һалдат менән яҡындан тайышҡас ҡына, был һоро казарма тормошо әҙерәк иәнләпә, мәғәнәлегә әйләнә башлағандай итте, күңел тошепкологом кәмеүгә китә башланы.

Казармаға килгәнемдең тәүге кононән үк Надеждин минең менән яҡындан аралашырға теләге барлығын һиҙҙерҙе. Минең башҡорт нкәнемде белеп алғас, ул:

—    Минең атайым да Урал заводтарының" береһендә эшләгән.' Мин дә шунда, Уралда, тыуғанмын, — тине. — Атаным мәрхүм һәр ваҡыт башҡорттарҙы яратып телгә ала торғайны. Улар, дуҫ булышып, ҡунаҡҡа йорөшкәндәр. Уларҙың ҡымыҙҙарын, бишбармаҡ, ҡаҙыларының тәмлелеген һушлан оөтөро^алмай торғайны. Башҡорттар бик яҡшы һыбай йөрөйҙәр, бик сая һуғышсылар, тип иҫкә ала иое.

Надеждин мепән тәү күрешеп һөйләшкәс үк, миндә ута ҡарата яҡынлыҡ тош-оһо тыуҙы.

Бөгөп шулай бик насар кәйефле хәлдә ауыр уйҙарға талып торғанымда, ул минең эргәмә килде.

—    Тыугаи яҡтарыңды һатылаһың, ахыры? Бугыш һине лә тамам туйҙырғандыр инде. Эйе, уны тиҙерәк бөтөрәһе ине, — тнне ул миңә.

Надеждиндең Сыл һүҙҙәре төшөнкө хәлемдән әҙерәк гпшытып ебәрҙе, ләкин ҡапылда нныэ әйтергә белмәй торҙом әле уға.

Минең ҡыйывһырап ҡалғанымды күреп, ахырыһы, ул. шупда уҡ һүҙҙе пкоисөгә борорға тырышты:

—    һин бушаған һанын яҙаһың да яҙаһың, нимә яҙаһың ул? — тпп һорай һалды.

Былай тин һорау биргәндәрен мпн яратмай инем. Ниңә-кәрәк инде уға мипең ппмә яҙыуым? Ниңә юҡ менәп ҡыҙыҡһына пкән? Мин иҫтәлектәр, көндәлектәр яҙа барам., "әйет һымаҡ нәмәләр яҙғыланым, уларҙы нпсек итеп һәр кемгә һойлән норонһоң? Ҡайһы бер наҙаны быларҙан көлөн ҡарап; бәгзеһе һөйләгән һайып, йәнде көйҙөрөп, нығыраҡ төпсөнөргә тотона. Шуға күрә лә мин Надеждингә тура ғына яуап бирмәнем:

—    Шунда юҡ-бар инде.

Надеждин артыҡ топсөноп, быуынға тошон торманы, һәр беребеҙҙең теңкәһенә тейгән һуғыш һәм һалдат яҙмышы хаҡында һөйләүгә күсте:

—    Мнн ботон фронттағы бер иптәшемдән хат алдым-Унда бер нлсә полк һөжүмгә барыуҙан баш тартты, тше яҙа. Копбайыш фронтта бөтә дивизиялар ҙа баш күтәргән, офицерҙәреп ҡырып сыҡҡандар. Бына хәҙер эштәр ҡайҙа бара. Башҡаса булыуы ла мөмкин түгел, сөнки фронттағы һалдаттар ярым астар, ярым яланғастар, ө тегендә, тылда, ғаиләләре аслыҡтан, яланғаслыҡтан яфа сигә. Хәҙер Мәскәүҙә лә икмәккә мохтажлыҡ көсәйгән. Эшсе ганлоләре-төи уртаһынан икмәккә спратҡа баҫа. Май, ит тураһында инде ауыҙ асаһы ла юҡ.

Надеждпн тынып ҡалды һәм, бер талай уйланып ултырғас, бышылда ута күсеп тигәндәй әйтте:

—    Беҙҙең ғәскәрҙәр хәҙер гел сигенә. Беҙ һуғышта еңеләсәкбеҙ икәне кон кеүек асыҡ хәҙер, сонкп хөкүмәт башында эшкинмәгән бәндәләр утлтьгра, командование лә бер нпгә яраҡһыҙ, буштан-бушҡа миллионлаған һалдатты кырҙыртты, ә бында һимеҙлектәренән сыҙаша алмаған, жандармдар бер ғәйепһеҙ эшселәрҙе, ҡатын-ҡыҙҙарҙы аттыралар, төрмәләр лыҡа тултырылған. Бындай хәл шул көйөнсө өҙлокһоҙ дауам птә алмаҫ. Халыҡ, бер килеп, ҡалҡыныр ҙа әйтер: «Был хөкүмәт ил менән идара итерлек түгел, сөнки ул беҙҙеке түгел, беҙ хәҙер үҙ хөкүмәтебеҙҙе һайлап ҡуябыҙ!» Хәҙер эш шуға бара.

30?-

Надеждиндең тәүге һүҙҙәре миңә аңлайышлы инде, былар — һәр бер һалдаттың Ьарыуын ҡайнатҡан әсе хәҡиҡәт, ә бына аҙаҡҡы һүҙҙәре минең осон бөтөнләй яңылар. Беҙ фронтта саҡта һугышты туҡтатыу хаҡында йыш ҡына әңгәмәләшә инек, әммә берәү ҙә хокүмәткө, батшаға тел тейҙерергә батырсылыҡ итмәй ине, ә бына Надеждин асыҡтан-асыҡ ярҙы ла һалды. Их, әле яныбыҙҙа Но-яцков менән Индрил булһа икән! Ул саҡта беҙҙең һүҙ бик тәрәнго китер ине. Мин иһә үҙеы Надеждингә бары:

—    Дөрөҫ әйтәһең. Хәҙер инде был һәр бер һалдатҡа мәғлүм, — Т1Ш әйтә алдым.

Надеждин һиҙелерлек йәпләнеп китте, ҡулын яурыныма һалып, ҡыҙыбьграҡ һөйләп алып китте:

—    һүҙҙәр һөйләшеү — бер эш, ә бына шул һүҙҙәрҙе бойомға ашырыр өсөн беҙгә ойошорга, бергә тупланырға кәрәв, һугышҡа һом хөкүмәткә ҡаршы хәл иткес көрәшкә күтәрелергә кәрәк. Беҙ барыбыҙ ҙа бер төптән булып, дәррәү ҡупһаҡ, бер устай генералдар һәм офицерҙәр еи ҡыра ала? Ә бнт хөкүмәт бары уларга гына таяна...

Шул саҡта мпн Надеждингә текләберәк . ҡараным. Уның түңәрәгерәк йөҙө оҙонсалана төшкән, төпкә батҡан күҙҙәрендә осҡон тоҡанған һымаҡ булған. Былар барыһы ла уның йоҙопә ғәйрәт һәм ҡыйыулыҡ билдәләре булып һыҙатланғайны. Уның был һуғышсаи сәме миңә лә йоға базпланы.

Мәскәү минең күҙ алдымда торған һайын әкиәттәге кеүек гүзәллеген юя бара. Бик күп тәҙрәле ҙур өйҙәрҙә тороусы гаиләләр барыбер тул уҡ Басировтар һымаҡ бәхетһеҙ ғаиләләрҙер. Әгәр ҙә меңләгән һалдаттар: «Бөтһөн һуғыш!» — тип орап һалып, урамдарға сыҡһалар, был ■өйҙәрҙең эсендә ятҡан ҡулһыҙ, аяҡһыҙ, һуҡыр Баснровта-рьг ла үҙҙәренең ауазын был оранга ҡушыр нпе.

Надеждин менән әңгәмәнән һуң мин үҙемде бөтөнләй икенсе төрлө хис итә башланым. Башымда бер өҙлөкһөҙ ул әйткән фекерҙәр ҡымйыша. Бына мин күҙ алдымда «Бөтһөн һугыш!» тнғәп лозунгылар күтәргән эшселәр һәм һалдаттар колонналарын күрәм, улар араһында үҙем дә бар. Был уйҙар, бер минең генә түгел, бик күп, бик күп һалдаттарҙың гәмен биләй. Кистәрен һуғыш хаҡындағы әңгәмәләр айырыуса көсло булып ҡабынып китә.

—    Беҙҙе ҡабат фронтҡа илтеп тығырҙар за пәнә һуғышырға бойорорҙар. Хәҙер ҡайһы ахмаҡ һөжүмгә, күрәләтә үлемгә барһын инде.

—    Барыһын да ҡыйрата һуғып ташлап, ейҙәргә таралырға кәрәк.

Бындай фекерҙәр ипдс ғәҙәтңгә әйләнеп киткән. Улар-1.1, һис йәшермәйенсә, асыҡтан-асыҡ әйтәләр. Ғәҙәттә,. Надеждин уларға һығымта яһай:

—    Хәҙер барыһы ла шулай уйлай. Тик был ниәттәребеҙҙе беҙ, бер ботон булып тупланып, ҡырҡа көрәшкә-ҡалҡһаҡ ҡына, бойомға ашыра аласаҡбыҙ. Әгэр ошо талаптарыбыҙ менән урамға сыҡһаҡ, беҙгә меңләгән эшселәр ҙә ҡушылыр, әгәр ннде улар элегерәк сыҡһа, беҙгә ҡушылырға әҙер булырға кәрәк. Бының өсөн улар менән т ығыҙ бәйләнешкә инергә, бер төптән булырға кәрәк. Бөтәбеҙ берҙәм күтәрелһәк, бының менән хөкүмәт иҫәпләшмәй булдыра алмаҫ.

Надежднп яһаған һ»лғымталарга бер кем дә ҡаршы төшмәй, бары ла тынып, тәрәп уйға тала. Был дәһшәтле тынлы!? дауыл алдынан булған хәтәр тынлыҡҡа оҡшай.

УН БПШЕПСЕ БҮЛЕК

Яды, 1917 йылды казармаларҙа ҡаршыланыҡ. Беҙҙә мунсаға, шунан кинематографҡа алып барҙылар, итле аш, майлы бутҡа, аҡ икмәк бирҙеләр. Яңы йыл бүләге итеп хат яҙырға копверт һәм ҡағыҙ тараттылар, папиростар-бирҙеләр. Тик һалдаттарҙы бының менән генә алдан әүрәтә алмаҫһың, улар яңы кейем-һалым биреүҙе талап иттеләр, күнтәренең итектәре юҡ, тишелгән ботинкалар кейеп йөрөйҙәр, шинелдәре эшлектән сығып туҙған, хатта ҡанһы берҙәре ҡыш та (гимнастерка, салбарҙан гына йорон. Күптәр, шуға һылтанып, занятиеләргэ сыҡмайҙар, наряд-тәрҙәп баш тарталар. Байрам һылтауы менән һалдаттар ошо хаҡта тауыш күтәрҙе.

Төшкө аттай һуң беҙгә казармалар алдына теҙелергә бойорҙолар. Өс мең тирәһе һалдат сафҡа баҫты. Сафтар тигеҙләнешкәс, ҡаршыбыҙға бер полковник, бер поручик һәм штатский кейемле бер кеше сыҡты. Полковпиктсц сәләменә һалдаттар бор теләкһеҙ, тырым-тыраҡай яуап бирҙеләр. Полковпиктең йөҙө ҡомһарып уҡ китте.

— Тугандар! — тип беҙҙең алда телмәр һөйләргә тотондо ул. — һеҙ — батыр һуғышсылар, һеҙ инде һуғып» яландарында булыгг, ватан осон ҡандарын түккән кешеләр. Тыуған илде яуыз дошмандан һаҡлауҙы дауам итте-

31»

үюү өсөн һеҙгә ядынан фронтҡа китергә тура килә. Ееҙ һу-гышты тулы еңеү мепон тамам итергә тейешбеҙ. Беҙҙен еңосэгебеҙгә шик юҡ, ул саҡта дошман беҙҙән солох үтенәсәк, шунан инде кутыш та бөтөр. Беҙҙең арала хыянатсылар бар, улар беҙҙең ецелеүебеҙзе теләйҙәр, улар боҙҙоң ватаныбыҙҙың ҡыйралыуын теләйҙәр, аҡ батша хәҙрәттәренә тел тейҙерәләр. Улар — немец шпиондары. Әгәр араларығыҙҙа шундай кешеләр барлығы беленә икән, уларҙы тотоп бнрөгеҙ, был — һәр бер намыҫлы рус һуғышсыһының бурысы, һеҙгә яңы йылда барығыҙға ла бәхет теләйем! Данлыҡлы рус армияһының ҡоралына еңеү теләйек! Ура!..

һалдаттар нолковннктең һүҙен пасар ҡеүәтләнеләр — «ура® тауышы бик шыйыҡ, һүрән һәм тарҡау ишетелде.

Шул мәлдә ниндәйҙер бер буш йәшник табып килтерҙеләр. Уға штатский кейемдәге кеше менеп баҫты. Ул эшләпәһен систе лэ ҡулдарын бодғай-болгай һөйләргә тотондо. Уның тауышы, йәш әтәстеке кеүек, сыйылдаҡ һәм йәмһеҙ ине.

—    Ҡәҙерле туғандар! Бөйөк Россияның тоғро улдары! — тип һүҙен күңел болғатҡыс шәрбәтле итеп башланы ул. — Беҙҙең ватаныбыҙ әле ауыр көндәр кисерә. Дошмандар беҙҙең еребеҙгә ҡыйратыусы, үлемесле йәҙрәләрен !ш-беүҙәреп дауам птоләр. Дошмандар беҙҙең орҙоребеҙҙө баҫып алырға теләй, беҙҙе ҡолдар яһарға теләй. Юҡ, рус халҡы быға ирек ҡуймаҫ. Ул һуңғы тамсы ҡаны ҡалғансы, үҙенең ватанын һажлар, үҙенең бер ботон бойок империяһын яҡлар. Мин социал-демократтар партияһы исеменән шуны белдерәм: беҙ ватаныбыҙҙы һатырға теләмәйбеҙ. Ауыр һынау көндәрендә һәр кем бар көсө менән ватанға ярҙам итергә тейеш. Беҙҙең дәүләтебеҙ еңгәс, беҙҙең нл еңеү тантанаһы үткәргән саҡта, хөкүмәт алдында үҙебеҙҙең талаптарыбыҙҙы ҡуйырбыҙ, ә хәҙергә бота көсөбөҙҙө ватаиды һаҡлауға ғына сарыф итергә тейешбеҙ. Беҙҙең арала ниндәйҙер ҡотҡо һүҙҙәрен бышылдап, йәшерен рәүештә тарҡатыу эше алып барған дошмандар һүҙенә бирелмәйек, дошманды үҙ еребеҙҙән ҡыуып сығарайыҡ! Хәҙер ватанға һойоү һәм уға бирелгәнлек бар нәмәнән дө •өҫтон торорға тейеш!..

Ҡапыл ораторҙың таҫма кеүек һыҙылып ҡына аҡҡан һүҙҙәрен аралан уҫал ҡысҡырыуҙар бүлде:

—    Долой хыянатсылы!

—    Долой һатлыҡ йәнде!    ^

Был тауыштар һоро һалдат массаһын ҡуҙғытып ук. ебәрҙе, улар тып ятҡан күл өҫтөнән ҡапыл косло ел иҫеп үткәпдәге шикелле тулҡындылар. Бота һалдаттар ҙа ҡуҙғалыша, һуҡраныша башланылар. Шау-шыу ҡупты. Офицерҙар, ярһынышып: «Смирно!» — тнп аҡыралар, ләкин уларҙың екеренеуҙәре кутәреңгән доһшәтле тауыш эсендә күмелеп, юғалып ҡалалар, бер торло тәьҫпр ҙә яһай алмайҙар. Оратор, ҡулы менән косло ишаралар яһап, һалдаттарҙы тәртипкә саҡырып маташты; бер торло лә тәьҫпр-итә алмағас, ҡултығына эшләпәһен ҡыҫҡан хәлдә аптырап ҡатып тороуыпда булды. Офпцерҙәр полковник тпрә-һепә ойолоштөләр ҙә нп хаҡыпдалыр ҡыҙып-ҡыҙып кәңәшләшергә керештеләр. Улар ҡотортоп ярһытылған йыртҡыстарға оҡшап ҡалдылар, тпрә-яҡтарьша күҙһала-11йла, ҡаушап ары-бире югергеләйҙәр. Оратор ппде апты-рашыпан күҙен асалаҡ-йомалаҡ итеп, бер аҙ хәрәкәтһеҙ баҫып торҙо ла, телмәрен артабан дауам птергә мөмкинлек тыуыуынан омот еҙоп, йошпкктәп төштө. Шуны гына көткән шпкелле, сафта торғап һалдаттар тәмәке тоҡандырҙылар. һалдат массалары өҫтөнән һорғолт ҡуйы төтөн күтәрелде. Сафтар тарҡалды, һалдаттар төркөмдәргә уҡмаша башланы. Штатский кейемдәге кеше лә, офицерҙәр-ҙо юҡҡа сыҡты. Тарҡалған колонналар алдында бары бер фельдфебель генә ҡысҡырынып югереп йерей:

—    Казармаларға таралырга-а!

Ярҙарынан ташып сыҡҡан яҙғы һыу кеүек урғылы-шып, һалдаттар казарма ишектәренә ябырылды.

Бына ошондай ваҡиға менән барып осланды беҙҙең яңы йылыбыҙҙың тәүге көнө.

Кисенә шау-шыу казармаларҙың эсендә көсәйеп китте. Ҡәҙимге тәртип бөтөнләй юҡҡа сыҡты: ҡысҡырып һөйләшәләр, гармуп тарталар, йырлашалар.

Был кистә минең янға Надеждин килде. Ул бик күңелле ҡиәфәттә күренә. Ҡулымды бик ныҡ иттереп ҡыҫҡас, ҙур ҡыуаныслы хәбәр әйтергә теләгән кеше тоҫо менән минең күҙҙәремә тура ҡараны:

—    Беләһеңме?

—    Нимәне?

—    һалдат массаһына хәҙер аң керҙе, тпгойпем Онт. Бөгөнгө ваҡиға — үҙенә күрә бер көрәш бит инде ул. Массаның косон күрҙеңме? Күпме генә тиреләренән сығырҙай булып тырышмаһындар, күҙҙе томаларға прешэ алманылар, һалдаттар өҫтонлөк алды, ә бына улар ҡулдарына

ҡорал алһа, нимә булыр? Ул саҡ бота Мәскәү беҙҙең ҡулда булыр.

Надеждиндең һуңғы һүҙҙәре мине һағайтты. Был тиклем ҙур Мәскәү беҙгә шгцә кәрәк? Упы ни эшләтәйек беҙ? һуғышты туҡтатыу осон уның ни әһәмиәте бар? Ә Надеждин уны алырға уйлай. 'Карамаҡҡа ул тыныс кешегә оҡшай, ҡысҡырмай гына һөйләшә, ә үҙе башында ниндәй ҙур хыялдар йөрөтә! Әйтәйек, беҙ Мәскәүҙе үҙ ҡулыбыҙға алдыҡ та, тн, ә беҙ уны һаҡлай алырбыҙмы? Фронт та унан бер нисә йөҙ саҡрымда ғына.

Мин аптырап Һорай һалдым:

—    Нимәгә кәрәк беҙгә Мәскәү? Беҙгә үҙебеҙ талап пт-кәлде генә бирһендәр, һуғышты туҡтатһындар ҙа үҙебеҙҙе өйҙәргә таратһындар.

Надеждин ҡыҙьга-ҡыҙып миңә аңлатырға тотондо:

—    Мәскәү менән Петроғрад беҙҙең ҡулға күсһә, бер кемдән бер нәмә һорап торорга ҡалмаясаҡ. Ул саҡта бнт власть үҙебеҙҙең ҡулда була. һуғышты ҡасан теләйбеҙ, шунда туҡтатабыҙ. 7-Сан ҡойохпто боторэбеҙ ҙә кемдәр теләй, шуларҙы өйҙәренә таратабыҙ. Халыҡ үҙе күтәрелеп, власте үҙ ҡульша алмай тороп, батша хөкүмәте беҙҙең талаптарҙы үтәргә уйлап та ҡарамаясаҡ. Был — факт!

Надеждиндең шул һүҙҙәрен ишеткәс, башымдағы уйҙарым асыҡлана тошто. Новиков та шундайыраҡ һүҙҙәр һойләй торғайны бнт. Тик ул был хәтле асыҡ итеп әйтеп кенә бирә алмай торғайны, ә Надеждин, бөгонгө ваҡиғаларға, фронттағы ваҡиғаларға нигеҙләнеп, ышандырырлыҡ итеп ярҙы ла һалды.

Ул миңә сәйәси партиялар, уларҙың етәкселәре хаҡында күп кенә моһнм нәмәләр һөйләне. Партиялар барлығы хаҡында мпңә быға тиклем дә шпеткелөргә тура кплгәнне, ләкин мин улар алып барған эш хаҡында ла, уларға кемдәр етәкселек иткәнен дә өҙөм-йортом гына белә инем. Ул болыпевпктәр партияһы тураһында, уның хаҡ эше хаҡында айырыуса рухланып һөйләй. Бер арала ул үҙенең дә ошо партия вәкиле икәнеп белдереп алда.

Большевиктар хаҡында фронтта ла мин йыш ҡына ишетә инем, тик, ниңәлер, офиңерҙәр уларҙы, немең шпиондары, ватанды һатырга ҡотортоп йөроүсе хыянатсылар, тин атай инеләр. Ә Надеждин һүҙҙәренән мпп уларҙы дөм икенсе яҡтан күрҙем, уларҙың инанған имандары, көрәштәре — тап бына беҙҙеке, цмеш, тәбаһаң. Больше-впктәр партияһы — эшселәрҙең үҙ партиялары икән. Шу-

га күрә эшселәрҙең төп массаһы улар яҡлы икән. Миң» айырыуса большевиктәрҙең бөтә халыҡтарға тиң хоҡуҡ Ппреү өсөд корәшкәпдәре оҡшаны. Бынан һуң Надеждин миңә айырыуса яҡын булып әүерелде.

Бер заман ул миңә шундай һүҙҙәр әйтте ки, улар минең хәтеремә, ташҡа соҡоп яҙылған кеүек, тәрәп инен урынлаштылар, мейемдә балҡьш янған усаҡ тоҡандырҙылармы ни:

— Был һугыш бары капнталистэр мәнфәғәтендә гепә асылған, о эшселәр һәм крәҫтиәндәр өсөн бары ҡанлы фажиғә булып ҡына тора. һуғыш — кешелектең тәнендә үлемесле, ғазаплы шешек ул. Уны һис ҡыҙғанмай ярып ағыҙырға кәрәк. һуғышҡа ҡаршы һугыш асыу, революция — бына ошо операция була ла инде. Был лозунгыны большевиктар күтәргән. Уларҙың байрагы кешелекте һәләкәттән ҡотҡарыу байрағы булып тора. Большевизм — ул кешелектең выжданы. Большевизм — кешелек донъяһының кешелеклеге осон корәш. Был корәштө бары эшсе синыф үҙенең большевнктәр партияһы етәкселегендә ярлы крәҫтиәндең берҙәм ярҙамына таянып ҡына алып бара һәм унда еңеп сыға ала...

Кешенең башында яңы мауыҡтырғыс уйҙар тыуһа, уның тон йоҡолары тамам ҡаса. Мил богөн керпек тә ҡаҡманым. Ә бөтә казарма тәрән йоҡоға талған. Йөрәгем көслө тибә, нервыларым шартлап оҙолөрҙәй булған; уйҙарым, яҙғы ташҡып һымаҡ, урғыла, ҡайпан. Кеше, сағыштырмаса, үҙе әллә ни ҙур булмаған йән эйәһе булһа ла, уның башына нимәләр генә һыймай? Уйҙары менән ул, ҡанат ҡунған һымаҡ, әллә ҡайҙарға оса, диңгеҙҙәр кисә, тауҙарҙы артыла, ҡоштар осоп менә алмаҫлыҡ бейеклектәргә олғаша, ул күк күкрәүҙәрҙән дә көслөрәк тауыш менән орап һала, уның тауышын бөтә донъя ишетә ала. Был тауыш — йөрәк тауышы, хәҡиҡәттең уҙ тауышы. Шуға ла уны көллө галәм ишетә һәм аңлай.

Богөп беҙҙең алда тамаҡ йыртҡан оратор дошмапды еңгәнгә тиклем һуғышырға өндәне. Ярай, тағы ла миллион йәндәр, яңы ҡан даръялары бәйәһенә еңеүгә өлгәштек тә тп, тыуған ауылдарыбыҙға таралыштыҡ ти, шунан пи булыр? Беребеҙ аяҡһыҙ, беребеҙ ҡулһыҙ, беребеҙ, Басиров һымаҡ, күҙһеҙ ҡайтҡан кешеләр ни генә эшләй алыр инек? Башта беҙҙе ҡыҙғанырҙар, шунан оноторҙар, яҙмыш ҡулына тапшырырҙар, һинең ыҙа сигеүҙәреңә ситтән генә шаһит булырҙар. Ә һин, әҙ-мәҙ хеҙмәткә яраҡлы булһаң

315

•еле, ғаиләңде астаи үлтермәҫ өсон, кппо-топо мпхпәт йогон тартырһың, элекке үк байҙарыңды байытырһың.

Ә кешегә һәр ваҡыт пнмәгәлер ынтылыу тойғоһо хас. Ул, иц башта, әҙәмсә арыу ғына итеп йәшәргә теләй. Ләкин быпыц осөн кеше азат булырға һәм уның ҡулында үҙенең ынтылыштарын тормошҡа ашырырға мөмкинлектәр булырға тейеш.

Большевиктар, бер ниндәй ҡаршылыҡтарҙан да ҡурҡмай, алдарына ошоноң өсөн корош пмапын ҡуйғандар. Был нман беҙ — һалдаттар өсон дә бик. нҡьш, уртаҡ иман, ул беҙҙең йөрәктәребеҙҙә корәгп уты баҙлата. Ялҡын тоҡанған йөрәк бығаса ишетелмәгән, ләкпн йөрәк елкеткео матур, көрәшкә саҡырыусы йырға ҡушыла. Был йырҙы кисекмәҫтән башҡалар ҙа бер юлы ишетеп алһын һәм шунда уҡ дәррәү рәүештә уға ҡушылһын ппе, бығаса кеше ишетмәгәп-күрмәгәп ҡеүәтле күмәк йыр барлыҡҡа килһен ппе, ул кешеләрҙең мейеһен ҡуҙғытып, йоҡомһорауҙан һиҫкәндереп уятһын пне, үҙҙәренең фажиғәле яч-мтлитарына ҡаршы баш күтәрергә яуға алып сыҡһын ине. Был йыр дошман пуляләренең, ағыулы газдарҙың юлына ҡалҡан булып баҫһын пне. Был ҡеүәтле йьгрҙа кешеләрҙең туғанлығы, кешенең мөһабәт ижади көсө, кеше ғүмеренең матурлығы, улың бер ни менән дә сағыштырғыһыҙ ҡиммәте, данланһын пне.

Эй кеше! Ул, бары ул ғына, ижади уй-фекерҙең сығанағы бит! Ул уҙенә тәбиғәттең һуҡыр көстәрен дә буйһондора ала, улың өҫтөнән үҙ хөкөмөн хөкөм итеп ҡуя ала. Кеше үҙе тыуҙырған гүзәл ижады меноп тәбиғәт матурлығына йәм өҫтәй. Ул мөһабәт һарайҙар төҙөй, матур ҡалаларҙы барлыҡҡа килтерә, иҫ киткес гүзәл сәнғәт әҫәрҙәре ижад итә. Техникаға эйә булып, кеше юлды бпк ныҡ ҡыҫҡарта торған ғәйрәтле паровоздар яһаған; дәһшәтле, дауыллы диңгеҙ, океандарҙы аша ҡыйыу рәүештә ярып сыға алырлыҡ пароходтар тоҙогэн, прекле ҡоштарҙан да йылда-мыраҡ тиҙлек менән һауаға сейолә торған аэропландарҙы ла тыуҙырған ул хатта. Былары бик шәп. Тик кеше үҙенең пшеләрҙе ҡырыу өсөн ҡоралдар ҙа уйлап сығарған: дары, мылтыҡ, туптар, газ. Шуларҙы ҡулланыу осөп һуғыш та — кеше ижады.

Кеше ижад птә, бының өсөн ул ботә ғүмерен арнай, дан менән солғана, ләкпн үҙенең ижады кешелек осөн файҙалымы әллә, киреһенсә, һәләкәтлеме икәненә һәр ваҡытта гына хисап бирен еткерә алмай. Пыш ҡына кеше

.316

пнәфөтле икенсе бор Йыртҡыста п \-ггт.п

?оңү»әрсн үк үлтереү өсоп    «™елор-

ло.    ГГст!"^    —— -

папиросты алып тоҡашптям үстәнәсе итеп бпррлгәп

ллкеп йоклаган штш^ю гырщт^ш^Ьаипшир^

а»,а а,^„„Гт“,елле Гул ьГ”?™ ^ ™Р1 Ь**»' төҙоткелэп һала, пи осондор йытТ ЛӘреп аленәп-әле ҡарай, тупал брр аҙға тьп/ҡа ча ГСеәлһлКСҪӘЛӘрСН һәрмәп ҙср ауыр уйҙар тыйғы бирмәй'. '    1    Һ    Ц’    уҒа    Ла иицДуй‘

б>лыпР.ай яҡты1]1Г,'₁Рошт'₎Ы^Б*™'хйһ™'™™ Са™У

ггг“к>зд «*“ >- кггй ж

...Тимер рәшәткә араһынан көс-хялгэ „ ергә барып сьгҡтыы Үтггаггт, С с хәлгә йыш,т. мпн ялан

ауыл янындағы туган әяблһ- апьгпг күренә — ул беҙҙең

ренмәй. Ә мин бит бары уны к^п7! Ләки” >’л *Ү-пып ҡайтып киләм.    ИР    н    г    енә    тулай    ашҡы-

Гмрһш

'лонеп'торГУртГа -

кешеләргә йәп инде. Ннколя.1 тт    Л    л    һ1Руттәге

п ым. Шунда батша уҫал итеп әйгге «Йма”^; ™г **“' тапап йөрөйһоп? НиГРК    «Ниңә    минең    болондо

һорауға яуап бпрә алмпйтг^г Сыҡтың 1шн «ында?» Мин

ҡарайым. Уларҙың биттәпе кгп!Т“1аНЬЩ Гаылә агзаларьша

үҙҙәре бышын-бышын доға уҡый^р "сеГяГ ХаСрӘТЛР’

-р гьш, ишек күреп ЬчрГЗйЛ

317

югерҙем, бер йылға буйыпа барып сыҡтым да шуның яры-пап югерә башланым. Бер аҙ югергәс, берәүҙең былай тип һөйләгәнен ишеттем: «Хәҙер һуғыш ботто инде. Күпселек һалдаттар өйҙәренә таралдылар. Улар, арбаларға ултырып, батшапыц болоно аша уҙалар, тапаталар. Батша уларга асыулана». Мин уңға боролоп ҡараным, унда кешеләр теҙелешеп тауға мепеп баралар ине. Улар барыһы ла һуғыштан ҡайтып баралар шикелле.

Мпн уяпғапда, барса һалдаттар ҙа торғайны инде. Мип, күргән тошомдоң һәр бер ваҡлығын хәтеремдә ядыртырга тырышып, күҙемде асҡан көйөнсә, тағы ла бер аҙ урынымда яттым әле. Кәйефем яҡшы уҡ күтәренке, колло тәнемдә әллә пнвдәй еңеллек һиҙелә. Минең кәйефемдең яҡшылығын белеп, уны тағы ла яҡшыртырға теләгән шикелле, күрше нарҙа ятҡан бер һалдат былай тине:

—    Боғоп иртәнгене ашағас, беҙҙе томанлы картина ҡарарға алып баралар.

Мип егеттәрсә етеҙлек менән урынымдан һикереп төш-том дә йыуынырға сығып киттем.

УЕ АЛТЫНСЫ БҮЛЕК

10 ғинуарҙа, фронтҡа оҙатыр алдынан, беҙгә яңы кейем-һалым бирҙеләр һәм мунсаға алып киттеләр. Ғинуар уртаһы етеп килеүгә ҡарамаҫтан, көн йылы ине. Беҙ мунрага, сафҡа теҙелешеп, йырҙар йырлап киттек. Кон матур бул-гангалырмы, фронтҡа китер алдынан булғанғамы, кешеләрҙең күңеле үрһәләнеп тора, улар айырыуса ҡысҡырып йырлайҙар.

Миңә ҡалһа, мппец үҙемдең тауышым да боғоп көсло-рәк яңғырай һымаҡ, әйтерһең, ул, күкрәгемә һыйыша алмайынса, ҡеүәтле гөрләүек шикелле, гөролдәп тышҡа урғыла. йыр ыңғайына аяҡтар ныҡ һәм берҙәм баҫалар. Аҙымдарҙың берҙәмлегепәп тәп еңеләйә, баштар юғарыраҡ күтәрелгән. Мәскәү кешеләренә ғорурлыҡ менән былай тпп ҡысҡыраһы килә:

—    Тыңлағыҙ, бына беҙ нисек яҡшы йырлайбыҙ!

Мин үҙебеҙҙең йыр башлаусыға иғтибар иттем. Был — киң күкрәкле, ҡалҡыу маңлайлы, ҙур танаулы, ҡалын иренле, әҙерәк кенә һппкел баҫҡап мыҡты егет нпе. Ул йыр ыңғайына ныҡ-ныҡ баҫып атлай, ҙур ҡулдарын кпц птеп һелтәй. Әгәр ҙә ул ҡулын һелтәгәп мәлдә берәйһенең башы у дың ҡулы аҫтына тап була икән — пҫән ҡалыуы

3)8

икеле. Йыр башлаусы югары ноталар алғанда, ул башын артҡа ташлай һәм эйәге тамагы менән бер кимәлгә тура килә.

Ул, ботә гомен йырға биреп, бик хисләнеп, мөкиббән китеп йырлай, үҙенең плһамлаиыуын башҡа һалдаттарға ла йоҡтора. Барыһы ла уга оҡшатырға тырышып йырлайҙар; уньщ кеүек үк ныҡ-ныҡ баҫьгп атлайҙар, ҡулдарын тырышып-тырытын һелтәйҙәр, баштарын текә тоталар.

Беҙҙең күп тауышлы йырыбыҙҙа һуғышта газап сиккән миллионлаған кешеләрҙең ҡайғы-хәсрәте, уларҙың һуғышҡа ҡаршы көслө бат күтәреү ауазы ишетелә. Был йырҙа йөҙәр йыл ултырған атастарҙы ла тамыры менән аҡтара алырҙай косло дауыл тауышы ишетелә, был йырға ер тетрәткес кос-ҡеүәт йәшеренгән...

һалдаттар мунсала ла боғоп үҙҙәрен айырыуса бер торло хис иттеләр, — әйтерһең дә, инде туйға барырға әҙерләнгән кейәүҙәр. Барыһы ла бер-береһепә асыҡ йөҙлөләр, бер-берен ғәҙәттәгесә мыҫҡыл итешеп кодоү, әрләшеү, һүгенеүҙең оно лә юҡ. Ҡып-ҡыҙыл булып ҡыҙарынған битле һалдаттар, мунсанан сыҡҡас, тағы теҙелделәр.

—    Шаго-ом марш! Айт, два, три... Айт, два, три... Ле-вон, левой!.. — тигән команда, һалдаттар массаһын үҙ хо-комонә буйһондороп, ҡабат урам буйлап алып китте, беҙҙең сафтар хәҙер диңгеҙ тулҡынын хәтерләтә ине. Мунсанан һуң йырлатмайҙар; һалдаттар шуға, баштарын эйо биреп, үҙҙәренең берҙәм аяҡ тауыштарын тыңлап, уйланып ойоп барған тоҫло күренәләр.

Колонна Театр майҙанына етеп килгәндә, беҙҙең алда урамды атлы полиция быуғайны. Атлылар ҡул күтәрҙеләр. һәм колонна комапдаһыҙ-ниһеҙ туҡтаны, һалдаттар, аптырашып, тирә-яҡтарына ҡарана башланылар.

—    Берәйһен трамвай тапағапмы әллә? — тип һораны күршем. Шул мәлдә Тверский урамынан халыҡ ағымы урғылып килеп сыҡты, урыны-урыны менән улар оҫтондә ҡыҙыл байраҡтар елберҙән ине.

—    Кемделер әрләйҙәр шикелле, — тнпе бер һалдат.

Шул мәлдә Ҙур театр янында ла бик күп халыҡ торко-

мө барлыҡҡа килде. Атлы полиңойекпйҙәр ҙэ урамда күбәйгәндән-күбәйҙе, улар бер баштан пкенсеһенә сабышып йөрөйҙәр.

Петровка яғынан кошоләрҙең яңы ташҡыны урғылып кшгеп сыҡты. Был ҡеүәтле колонна беҙҙең сафтарға килеп һуғылды, беҙҙе уратын үҙ эсенә алды. Беҙ сафтарҙы

319

тарҡатмаҫҡа тырышып, һаман баҫып торабыҙ. Килеп туҡтағандарҙың береһе, беҙгә мәрәжәғәт итеп, ҡысҡырып пөнләргә тотондо:    *

—    һалдат иптәштәр! һеҙ — барығыҙ ҙа әшсе-крәстиән балалары һеҙ инде дүрт йыл буйы фронттарҙа ҡан'ҡоя-пығыҙ. е оеҙ оында аслыҡтан, яланғаслыҡтан яфа сигәбеҙ. Һеҙҙең ата-әсәләрегеҙ, балаларығыҙ аслыҡтан шешенә.

еҙгә    кәрәкмәй. Беҙ бына шуны әйтер осон урамға

сыҡтыҡ. Туғандар! Беҙгә ҡушылығыҙ!..

Ораторға һөйләп боторөргә ирек бирмәнеләр, — атлы полпдеискннҙәр ҡылыстарын болғап килеп еттеләр ҙә халыҡты беҙҙән ҡыҫырыҡлап сигендерә башланылар.

Шул мәл Надеждиндең көслө тауышы ишетелде:

—    Эшселәр — беҙҙең туғандарыбыҙ. Улар беҙҙең но-рәкгәрҙә ҡанлаған хәҡиҡәт һүҙҙәрен әйтәләр. Беҙ, һалдаттар ҙа: «Беҙгә һуғыш кәрәкмәй!» — тибеҙ. Был һуғыштан оеҙ бер гепә лә отош алмайбыҙ, бары ҡан коябыҙ за меңэрләп-меңәрләп ҡырылабыҙ. Бына бит - беҙҙең ата-әсәләребеҙ, сабыйҙарыбыҙ аслыҡҡа, ялалгаслыҡҡа д уса п ителгәндәр. Ботһөп һуғыш! Ботһөн батша хөкүмәте! Бөт-

Надеждин дә һүҙен ослай алманы; атлылар беҙҙең колоннаны ҡыҫырыҡлап тарҡата башланылар, тапап киләләр. Аҡрынлап беҙҙең колоннаға юл астылар, беҙҙе Охот-кын рядкэ табан ашыҡтырып ҡыуаланылар. Беҙ ипде бая-гыса тигеҙ сафтар булып түгел, һарыҡ көтөүе кеүек, теләһә ҡайһылай тәртипһеҙ эркелешеп барабыҙ. Охотпый рядтән сиркәү эргәләй уҙғанда, баҙар яғынан ҡапыл эшселәр төркөмө килеп сыҡты ла беҙгә ҡушылды.

„    ’ Полиция беҙҙә нагайкалар менән туҡмарға, атырга

уйлаша. Китмәгеҙ, беҙҙе ташламағыҙ. Шаһит булығыҙ яҡлашығыҙ! — тип ҡысҡырышты улар.

Уларҙың тауышын ишеткәс, колонналар яйлап туҡтаны, һыйыу ғына тшәфәтле бер тәбәнәк буйлы һалдат шунда оор эшсене ҡосаҡлан, арҡаһынан һөйөргә тотондо. Шуны ғына коткөн кеүек, һалдаттар эшселәрҙе үҙ ҡосаҡтарына ала башланылар.

Бер эшсенең битен нагайка ярып ебәргән, ҡаны тамсылап юра. Ул фуражкаһын систе лә, ҡулдарын ныҡ-ныҡ һелтәп, үҙен ҡамап алған һалдаттарға нимәлер һөйләргә тотондо. Телмәр һөйләүсе эшсене күреп ҡалып, полпңей-< I,ниҙәр упьгц янына йырын инмәксе булгайпылар ҙа, тик һалдаттар ике арага ҡалып стена булып баҫтылар. Теге-

320

ләр, бер ни эшләй алмайынса, артҡа сигенделәр һәм бөр аҙҙан, тағы ла ҙурыраҡ кос туплап, аттарын ҡамсылап-ҡамсылай, һалдаттар менән эшселәр бергә аралашҡан тор-көмдө йырып инә башланылар.

Нәфрәтле тауыштар ишетелде:

—    IIд, йәл, виптовкалар үҙебеҙ менән түгол1

—    Ҡорал ҡулда булһа, беҙ һеҙҙең менән һөйләшә белер инек!

—    Ҡап эскестәр!

Полицейскийҙар күбәйгәндән-күбәйә. Нагайкаларын уңлы-һуллы һелтәп, торкомдәрҙе йырмаслап йөрөй торғас, улар эшселәрҙе һалдаттарҙан аралап ала алдылар. Беҙҙе ашыҡтырып, косләп алға ҡыуаланылар. Тик оҙаҡламай алдагы рәттәр, нимәгәлер төртөлөп, ҡабат туҡтаны, һалдаттар, привалдағы шикелле, ашыҡмай ғына тәмәке көйрәтә башланылар. Туҡтағанға тәүҙә аптырап ҡалһалар ҙа, әкренләп тынысландылар. Мәскәүҙең иң уртаһында туҡтаған һалдат колонналары, офицерҙәрҙең аҡырыу-екереү-ҙәренә лә ҡарамаҫтан, үҙҙәрен бик ирекле һиҙен, шаула-гпырга, ҡысҡырынырға, хатта йырлашырға, бейешергә тотондолар. Бөтәһенең дә йөҙө коләс, һәр кем үҙен тантаналы байрамдағы һымаҡ хис итә.

Ҡапыл ҡайҙандыр яҡындан гына мылтыҡ тауыштары шпотслде, һалдаттар ҡапыл тындылар, атыу тауышы ишетелгән яҡҡа һағайып ҡарапылар. Ҡайһы берҙәре ҡандарына һеңешеп бөткән ғәҙәттәре буйынса патрон сумкалары аҫылынып торорға тейеш булған урындарына — янтыҡтарына үрелделәр. Шул саҡ беҙҙең янға кавалеристор эскадропы яҡынлашты. Улар араһында күбеһе офицерҙәр ине. Бер полковник беҙгә ҡысҡырып мөрәжәғәт итте:

—    Тугандар, Мапежвый урамына сығығыҙ за казармаларығыҙға ҡайтығыҙ.

һалдаттар, пи эшләптер, быны үтәлергә тейешле бойороҡ итеп ҡабул иттеләр һәм күрһәтелгән юнолешкә эркелештеләр. Кемдеңдер команда биргәпеп дә көтмәй, сафтар йәнә тигеҙләнде; казармаларыбыҙға йәһәтерәк ҡайтып етергә кәрәклеге ҡапыл иҫенә төшкән кешеләрсә шәп-шәп атланыҡ.

Беҙҙең колонна алдынан хәҙер һыбайлы ос офицер т.йткәп. Улар кемдәр, беҙҙе улар ҡайҙа алып баралар — /сР кем дә белмәй һәм был хаҡта уйлап та ҡарамай ине.

Арбат майҙанына сыҡҡас, туҡтарға команда бирҙеләр. Шунда, тулы тәртип урынлаштырып, колонналарҙы теҙҙе-

321

II Заказ 114

ләр, үҙебеҙҙең казармаларға ыңгайлатып алып киттеләр. Шым ғына атлайбыҙ, күрәһең, барыбыҙ ҙа ауыр уйҙарға бирелгәнбеҙ. Меңләгән кешенең шундай уҫал тынлыҡ һаҡлауы теләһә нәмәне хәҙер ҡарынына Йотоп алырға әҙер булып, дәһшәтле тынлыҡ һаҡлап нтҡан тәрәп упҡынды күҙ алдына килтерә ине.

УН ЕТЕНСЕ БҮЛЕК

Иртәнсәк арабыҙҙа Надеждин юҡлығы беленде. Уның серле рәүештә юҡҡа сығыуы хаҡында торлосә фараз иттеләр:

—    Кисә ишетелеп ҡалган атыш мәлендә яралағандарҙыр,

—    Бәлки, ул эшселәр менән киткәндер.

—    Полиция ҡулға алған булырға тейеш.

Ләкин береһе лә асығып ғына әйтә алманы. Надеждиндең югалыуын мин бик ауыр кисерҙем. Казарма яртылаш бушап ҡалғандай тойолдо. Топдә, уның хаҡында уйланып, урынымда борғоландым да борғоландым. «Бәлки, ул иртән ҡайтып та инер, үҙе менән бик күп мөһим хәбәрҙәр алын ҡайтыр», — тпп үҙемде тынысландырырға тырыштым. Иртән, йыуынғас, берәй урында Надеждппдо тап итмәмме нкән тип ниәтләнеп, мин һәммә казарманы ла йорон сыҡтым, ләкин бының бер һөҙөмтәһе лә булманы. Мин бик та күңелһеҙләндем, һәр урында ла һалдаттар кисә булып үткән хәл тураһында ҡыҙып-ҡыҙып һөйләшәләр, ләкин минең уларҙың береһепә лә ҡушылгым килмәне.

Мин үҙебеҙҙең ротаның фельдфебеле Ефремов янына барҙым да үҙемде өс сәғәткә ҡалаға сыгарыуын үтендем.

Койкаһында ятҡан фельдфебель:

—    һпп Мәскәүҙекеме нп? — тнл һораны.

—    Юҡ, мин үҙем Мәскәүҙеке түгелмен, тик бында ту

гандарым бар, — тип алданым. Мин Басировтарға барып сыҡмаҡсы, шуның менән Надеждинде юҡһыныуымды ә>ргә рәк баҫмаҡсы булғайным.    >п-    I

—    Бар. Тик һуңлама. Богон тондә булмаһа ла, иртәгең иртән беҙҙе оҙатасаҡтар, — тнне фельдфебель һәм миңә»-увольпптельный яҙып тотторҙо. Мпп, хатта Ефремовҡа .

322    ^

рәхмәт әйтергә ла онотоп, югереп сыҡтым һәм тәмәке тоҡандырырға тпи туҡтапым. Тик тартҡым килмәй булып сыҡты. Тоҡандырмайса, урамга сығырға ашыҡтым. Трамвайҙа барганда ла әле мнн тоҡандырылмаған тәмәкемде ҡулымда тотоп барам, имеш. Мнн уны йәһәтерәк кеҫәмә тығырға ашыҡтым.

Югалган иптәшемде осратмаммы пкән тип, мпп һәр бер үткенсенең йөҙөнә өмөт менән ҡарайым, тик файҙаһыҙ. Хатта Басировтар ишеге алдына килен еткәс, баҫҡыстал тошон килгән хәрбн шинелле берәүҙе күргәс, ул үтеп киткәнсе, ишекте шаҡылдатмай, омот менән ҡаран торҙом. Эргәмдән ниндәйҙер музыка ҡоралы күтәргән ҡаҡса ғына оҙон буйлы кеше үтеп китте. Күтәргән- әйберенә ҡарағанда, ул хәрбн оркестр музыканты булырға тейеш ине.

Мин Васировтарҙың ишеген шаҡығанда, яҡындан гына скрипка тауышы ишетелеп торҙо. Мин шунда, шаҡыуҙан туҡтап, түбәнгә ҡараным. Әллә теге музыкант туҡтап уйнап башланымы пкән? Тик ул күренмәй ине нпде. Ә музыка дауам итә. Уның моңдары мине биләп алды, әҫәрләнеп. мин бер аҙ тыңлап торҙом да ҡабаттап нығыраҡ итеп шаҡырға мәжбүр булдым. Шунда уҡ скрипка тауышы оҙолдо, һәм эстән ишеккә табан килеүсе ашығыс аяҡ тауыштары ишетелде. Минең йөрәгем, аяҡ тауыштары кемдеке булыуын алдан һиҙемләп, күкрәгемде бүҫеп сығырҙай итеп тибергә тотондо. Шул саҡ ишек асылып китте, мимең алдымда, асыҡ йылмайып. Ғәйшә баҫып тора ине. Уның матур күҙҙәре мине магнит һымаҡ эскә тартты, мпп, эскә үтеү менән, Ғөйшәнец йомшаҡ ҡулдарын ҡабаланын усыма алдым. Упың йылы усынан, нәфис бармаҡтарынан килгән рәхәтлек йөрәгемә барып ҡағылды, ҡап тамырҙарым буйлап югерҙе.

Мим артымдан ишекте ябырга ла онотҡанмын, пмеш, » бары Ғәйшә үрелеп уны япмаҡсы булғас ҡына, иҫемә килеп, уның ҡулын ыскындырҙым, иҫәпләшергә ауыҙымды аса алдым. Ғәйшә, ишекте япҡас та, ашығып залға инеп китте һәм агаһына ҡысҡырҙы:

—    Фәтхулла, югалган Пулатыбыҙ килде! Ысынлап әй-^ом, Пулат килде!

—    Ысынмы? Рәхим ит! Рәхим ит! — тине Фәтхулла теге яҡтан игат тауыш менән.

11

Был ихлас ҡаршылауҙан миңә сикһеҙ рәхәт булып китте. Мин, тиҙ гсна сисенеп, төҙәтендем дә залга индем.

323

Минец беренсе күргән нәмәм — диванда ятҡан скрипка булды. Ьаягы скрипка тауышы, баҡһаң, ошопап килгән икән. Мин: «Уны ксм уйнай икән?» — тип уйлап, беш аҙ уга ҡарап торҙом.

Шунда Фәтхуллапың түҙемһеҙ тауышы килде:

— Йә инде үтә һал был яҡҡа, үт!

Мин унда ингәндә, Ғәйшә ағаһына ҙур хәстәрлек менән пинжәген кейергә ярҙам итә ине.

„    — Бына ул Булат, — тнпе ул, мпңә ҡаран матур итеп

йылмайып.

Мин Фәтхуллапың ҡулын ҡаты итеп ҡыҫтым, шунан ҡулымды һ әйшәгә һонорга нттем, ҡапыл ғына уга икенсе мәртәбә ҡул һуҙырға уйлағаным иҫемә тошөп, ҡыҙарынып киттем. Ә һошпә минең яңылышымды һәм ҡаушап ҡа-лыуымды күрмәмешкә һалышты. Мин оялышымдап хатта ҡулдарымды кеҫәмә үк тығып ҡуйҙым.

Фәтхулла ыепэп боҙ залға сыҡтыҡ. Мпн уга текләбе-рәк ҡараным, уның бер пп тиклем таҙара төшкәнен, битенә ит ҡуиғапын күрҙем. Ул бик яҡшылап ҡырынған, сәсен матурлап тараган. Ҡара күҙлеге булмаһа, бик сибәр кеше булыр ине ул. Бының өсөн нң көрәк нәмә — күҙҙәре генә етешмәй.

Ул сирләп ятҡан арала, күп кенә күркәм һыҙаттары йәшеренеп күренмәй торған икән. Тауышы ла бик матурланған.

Әңгәмә юлға һалынып киткәс, мин кисә Театр майҙанында булып уҙған хәлдәрҙе Фәтхуллага һөйләп бирҙем, пртәгәиән дә ҡалмай үҙебеҙҙе фронтҡа ебәрәсэктәрен әйттем, Ул мине бүлдермәй генә тыңланы, мин һойләп бөткәс ' тә әле, бер талай өндәшмәй уйлаеъш ултырҙы. Ахыр телгә килде:

Мпн шунда булһам, мотлаҡ бер нисә полиценекпй-ҙең күҙен соҡоп алған булыр инем. Улар ҡоралһыҙ кешеләр менән һуғышҡанда ғына батырҙар бит, — тине ул, ярһынып маңлайын ыуа-ыуа. — Ҡайҙан ғына белеп боторэ-Һең инде. Мин бит — хәҙер һуҡыр кеше. Күҙем күргән саҡта, хужаларым минең өсон олторәшен торалар ине. Пке һүҙҙең береһендә: «һинең ҡулдарың алтын, Фәтхулла!» — тиҙәр ине. Мин намыҫ менән эшләй инем. Минең тауар иң югары сифатлы ғына булып сыга ине. Минең ҡулымдан уҙғанда пц насар ҡаракүл дә первый сорт булып < Iтга торғайны. Мин теккән әйберҙәр менән Ҡарамышев-тәр сит ил баҙарҙарында дан тота башланылар. Хатта

324

™пЯ ТИҢоӘгаер К0НКУРент ТӘ булмай торгайны. Уларзын 1оссилла ла’ спт ИЛД° ло ихтыяж бик ҙур була һәм генералдарҙың ҡатындары млп эшлә-!'п ӘМӘЛ°Р. МРПӘ11 һоҡланып ботә алмайҙар ппо, уларҙы һатып алмайса, кита алмаҫ булдылар. Ә мин бер‘ҡатлы алипт булып сыҡтым, үҙем һугытҡа китер алдынан һепә-

ш^Г, Р Оер,0рв” г'»“?»рь.м» «сыл к™и.х“ер улар шуларҙы ҡулланып эшләйҙәр. Ә мине, шул серҙәшен энәһен, Һуҡыр ҡалып, улар осоп файҙам боткә/* хатта

"1 улапРкуП^ УЙЛЯМаЙ?ар- БасиР°втьщ донъяла ба™ л ы п,тн улар күптән онотҡан инде.    г

һунш һүҙҙореп әйткәндә, Басироатың тауышы узго-

һ™:ән”Г“.тГте'Шул ммда ла    “Т³"'    Т—

Морак яна бпт, һойләмән булмай.

„ ~ Быпа х;,;,0Р сой ҡайиатам. Сәй янында пкенсе бер күңеллорәк нэмо һоилошсрһогсҙ.

-    ~ МииеЧ һеңлем алтын ул. Күрәһең, минең күңел

йыуанысым булыр осөн генә тыу ғандыр ннде - тнно

Фәтхулла, миңә табан боролоп.    д

һәишә аш яғына сығып китте. Мин уның артынан һоҡланып ҡарап ҡалдым. Шул арала Фәтхулла мшш табапы-раҡ шылып ултырҙы Һәм бышылдап һөйләүгә күсте:

ғәшлә менән икебеҙ ҙә бәхетһеҙ бульш сыҡтыҡ ахырыһы. Үҙемде, беләһең, һуғышҡа алып, күҙһеҙ яһап

тигәшРө?ЫЛӨ?тЯИИДв °ҘӘМ РЭүеШЛӨ генә йәшәй башланыҡ тшапдә... Өҫтәүенә, мпп юҡта Ғәйшәпе бер юнһезгә лпм

ләп биргәндәр. Тегеһе „ке ҡатып айырған булып Г-

ш. Котхулла, оашып эйеп, тыпый ҡалды. Сопкп затға

1;әишо инен кило „по. Мин йәш, уға каран ҡатып тшлдшГ

чүҙемд, ла айырын ала алмайым. Унап сибәрлек еайгпп-’

һ!шпҡҢеЛЛ1‘Л,’К б°РКОЛОП Тора- үл ботөплон йәп-йәш ҡыҙ һымаҡ ҡыйа күренә оло. Сында й мәлдә кеше бөтәһен та белергә, тормоштоң тәмен тулыһынса татырға ашҡыпГ

ҡояшҡыззыЕ П,УЛ М0ЛД° ТГЫр бүлмаһа- бер өҙлөкһөҙ ҡгта^‘^Р’ ул ҠЫупра' һаР™ Һәм йомшаҡ ҡына ел ҡағылып киткәида лә ҡойола башлай. Ә инде шул саҡ

ан корәк сағында гына, йылы ямғыр һибәләп сәскәлән ҘОЦ битен йыуып китһә, шуның артынса уҡ рәшмле ҡояш

ләһәИсәскәнен-¹¹"СЫГЬ1ЙЫЛЫ пурҙаРы МРН0П наҙлап нрко-“ * сәскәнең йөҙө көләслектән емелдәп китә; сәскә ҡыуа-

на һәм 'кыуанган һанын матурлығы арта бара. Бынап һуң •ЩДе уның матурлығын һалҡын елдәр ҙә, дауылдар ҙа, йонсоу кондар ҙә кәметә алман; бары, торло һауа шарттарына ҡарап, сәскәнең матурлығы ла торлөсәгә әйләнә бара. Понсоу кондәрҙә ул матурлығын йәшереп һаҡлап тора, дауылдарҙа үҙенең йәшел кейеме эсенә йомарланып, йәшендәргә ҡушылып, күҙ күрмәгән, ҡолаҡ ишетмәгән ҡот осмалы фажиғәләр тураһында уйсан, хәсрәтле йыр һуҙа, ә ҡояшлы салт аяҙ кондәрҙә уның бәбәк йоҙондә саф һәм шатлыҡлы йылмайыу өҙлөкһоҙ балҡып тора, кешеләрҙең күҙ яуын алып, күңелдәренә бихисап кинәнесле тойғолар бирә..., ,

Бо гән Ғәйшә ана шундай сәскәләрҙән дә матурыраҡ ине. Ул диванға ултырҙы ла, скрипканы ҡулына алып, бер ғшсә аккорд сығарҙы. Миңә инде быларҙың барыһын да тошомдо гено күрәмдер һымаҡ булып тойола башланы. Бүҙ алдымды орөңко томан баҫты, һәм мин музыка тулҡындары тңбрәтеүейә эйәреп, ултырған урыпдығым-нием менән күктәргә олғашып барғандай хне иттем үҙемде. Ғәйшә инде ер ҡыҙы түгел, ниндәйҙер илаһи зат булып күренде; ул муза ине хәҙер, алтын ҡыллы арфа уйнаусы илаһи муза ине...

Фәтхулла ның тауышы мине тағы ла ысынбарлыҡҡа ҡайтарҙы. Уны ишетеп, мин ҡапыл һиҫкәнеп уянғандай булдым.

—    Әллә ниндәй бер эшкинмәгән бәндәгә биреп, һәләк иттеләр ҡыҙыҡайҙы, — тип уфтанды Фәтхулла. — Бәләкәйҙән үк музыкапы үлеп ярата ние. Бик бирелеп өйрәнде. Үҙем иҫәп саҡта, уҡытыусылар яллап уҡыта инем. Барыһы ла бер тауыштан упы бик ҙур талант тип маҡтайҙар ние. Бына был скрипканы нпп уға йоҙ илле һумға һатып алып бирҙем, һуғыштан иҫән-һау әйләпеп ҡайтһам, уны тағы ла уҡытырмын тип ниәтләй инем. Тнк пасип булмаған икән шул...

Был һүҙҙәрҙе Фәтхулла ағай Ғәйшә ниндәйҙер йомош менән ҡапыл ғына эске бүлмәгә инеп киткән арала әйтте. Шунан б1ш пркә итеп тегеңо өндәште:

—    Иә сыҡ инде, һылыуым, «Евгений Онегин»дән Леп-екпй арияһын уйна әле беҙгә1

Фәтхулла һеңлеһенән уйнарға үтенгән ул көй хаҡында мин быгаса ишеткәнем дә юҡ ине, хатта ул әйткән һүҙҙәрҙең мәгәнәһен дә аңламаным.

326

ло кей'ТЛ'тСкрш,ка ҠЫЛЛ*РЫ *Ҫ «юк« моң-сығара. Миңә был гүзәл ауаздарҙан әле һауанан

Га~ыГРэ?а^гааП, үлеп    аҠҠоштоТзар

лы ҡысҡырыу ы, әле оалаһыи юғалтҡан ҡооаляйяыи

хәсрәтле тауышы, әле бураңда аҙашхав сабыйТың ота™

ошетелоп торгаидай булды. Ғәйшә бота дооъяһьшотоп

әле башҡарған кәйҙо мвп Сереңсе мортөбә    '

ул ә г», т» таныш кеүек тойола! С "шо кей “а

кемдеңдер бик ҙур тормош фажиғәһе хаҡын та үҙәк озғос

хантлы хитап тыңлағандай булдым, ундаТепге ?але м

шш һөйлән биреүе бөтөнләй мөмкин булмаган ийғолап"

оәан „телде. Скрппка ҡылдарынан т,,брһеп сыҡҡан юДР

ры аһәңле ауаздар, ҡолаҡҡа ғына ишетелеп ҡа-гмтб Т,,тө

тш/ГТ'™' ™" ™“№и буйлап югарешГХа ™! тып та ҡарамаған югары тойғолан уята Ошл

гайына бығаса һис кс/ә лә әйте^еГто^^һ^-килм-йГ¹ б.шЛм ТИК "ӨЛГӘ упдай 1{ӨСЛО һә* талҡыр Һүҙҙәр рерғә к^пго телоӨһәләтКҙКТӘ    ХИСТӘр?Ө    ӘЙтеп    би-

темШу™₁'⁰п^¹!Ш ҒәЙШаГӨ күтәРелеп ҡарарға баҙнат ит-«,1' ' р урлы күҙҙәре юғарыға ҡараған, тәне скпиғгкя

са^2лаҠШугаЬШЫҢ х.әрәкәтепә эйәреп, нәзәкәтле һомғол

түгел уйың тәғғшгш Т ' Мовдар’ скРипка ҡылдарынан 1    » ' дЛШҢ тәнепоп ЯГЬТЛЫП КИЛСП гтагһетү* Г1йтгаг,.тП

г™ ГнлаТ УРГЫЛЬПГ СЬ[галаР й ымаҡ. Ғәйшә бары үлешә ге ғә аңлайышлы телдә кешеләргә бығаса күрелмәгән та тылмаған тойғолар хаҡында һөйләй төҫлө. Юҡ был һис тә’

ҡа югчГеп һ? “ӘрТӨбә күреп белгән- *=* һоҡланып зат¹у” Рә ™УЬГ ТүГеЛ> Ҡул Һу^,п буй еткеһеҙ серле . < ның фа н н донъяла ҡәҙимге кеғнеләп я.. ғ,,. „

тоуе мөмкин түгел. Ул, „үк ҡабағыаЗғ“Й™ ^ ГЫГТ? балҡып пәйҙа булып киткән гүэзд

һипкелле битле"упаҫ кешенең ҡаТыпьГикән?    ^

алдағандарҙыр! Минең    ^    ШШв

Казармаға ҡайтҡанда ла әле, мин урамдағы тауыш т™ ньщ Гба™ғГсШЦ>ТМ;,Ш'М- ;,Л<‘ Ьамаи^Ғә1әЫскарЗ: килә ине. Ҫ ДПРЫ МШ,еҢ Ҡ0ЛаҠ төй«мдә яңғырап

327

УН ҺИГЕҘЕНСЕ БҮЛЕК

Онотолмаҫлыҡ ошо көндән һуң бер аҙна үтеүгә, мин Көнбайыш Украпнала — Ровно ҡалаһында инем инде. Беҙҙе бында бик ашығыс хәлдә килтереп бушаттылар. Вагондарҙан сыҡҡас та, бик ҡаты конвой аҫтында казармаларға килтереп тултырҙылар һәм унан ҡалаға бер кемдә сығармаҫ булдылар; хатта занятиеләргә лә йеротмәйҙәр, буш ваҡыттан күп нәмә юҡ.

Казарма тирәләй көно-төпо жандармдар һәм казактар патруллек птә. Кем дә кем казарманан сығырға баҙнат итә, уны шунда уҡ патрулдәр тотоп ала ла, һойләшеп-питеп тә тормай, гауптвахтаға ултырта.

Казармаларҙа һыуыҡ, спктәп тыш насар ашаталар, һалдаттар ризаһыҙлыҡтарын асыҡтан-асыҡ белдерә башланылар:

—    Беҙҙе ни эшләп ыристандар һымаҡ тоталар? Былай ыҙалағансы, тиҙерәк фронтҡа оҙатһындар ине...

һаҫыған балыҡтан бешергән һурпа, күгәргән икмәк ашап, бер маҡсатһыҙға һалҡын казармала ятыуы бик ҡынын нпе, һәм беҙҙең һор беребеҙ бөтә донъяға асыулы ине.

һалдаттар араһында сир таралды — биҙгәк косөйҙе. Күптәре ашҡаҙаны менән интегә. Сирләгәндәрҙе около-докка оҙаталар. Тик унда берәй төрлө дарыу бирәләр ҙә йәһәтерәк кире бороп ҡайтаралар. Тегә бахырҙар һалҡын казармаларҙа, йоҡа шинелдәрен ябынып, ңер-дер ҡалтырашып, ыңғырашып яталар. Беҙҙең казармалар копцепт-рациоппый лагергә оҡшап ҡалды.

—    Ниңә былай мыҫҡыл итәләр икән?

—    Ни эшләп һаман бында тоталар?

һәр кем шул һорауҙы бирә һәм үҙе, шуның яуабып таба алмай, ыҙалана. Төрлөсә һығымтага киләләр.

—    Хөкүмәт бөтөнлән бөлөп ҡалгап. Ул инде һуғышты артабан алып барырға хәлһеҙ. Шуға күрә, немецтәргө булған үстәрен беҙҙән алыу өсон, ошонда асҡа ҡаҡлап үлтер-мәксе булалар.

—    Хәҙер улар беҙҙең ҡулға мылтыҡ бирергә ҡурҡа.

—    Улар һалдаттарҙың эшселәр яғында икәнеп беләләр, шуға бына ошонда ҡоралһыҙ көйо бикләп тоталар.

—    Ҡорал етешмәй икән. Шуға фронттағы һалдаттарҙың бер өлөшон немецтәр ҡырып бөтөроп, уларҙан ҡорал бушағанын көттерон ятҡыралар.

г1ора-бара был фараз птеүҙәр уҫал янауга әйләнеп китә:

— Барыбыҙға ла бер юлы ҡуҙғалырға ла, ҡоралды баҫып алып, ҡаланың аҫтын өҫкә килтерергә, шунан өйҙәргә таралырға кәрәк.

Бындай һүҙҙәр кешеләрҙең мейеләрен айҡап сыға, уларҙы тәрән уйланырға мәжбүр птә.

Асылда кеше, юғары һәм матур тойғолар эйәһе булараҡ, һәр саҡ матурлыҡты һәм иректе ярата. Тик, әгәр һинең иркоңде ҡыҫалар йәки улап да аяпысы, упап һине бөтөнләй мәхрүм итәләр икән, азатлыҡ бигерәк тә ҡәҙерле күренә; уны ҡайтарыр өсоп әллә пиҙәреңде бирерҙәй булаһың. Киң болондарға барып сығаһы, унда бер ғәмһеҙ шаярып-көлөп, ырғып-һпкереп уйнағы, бейек-бейек тауҙарға менге кнлә. Унан тирә-яҡтағы осо-ҡырыйы күренмәгән яландар ус төбөндәгеләй булып күҙ алдында йәйелһен ине; йә булмаһа ул тау сал тулҡындар ҡағып пркә-ләүсе диңгеҙ ярында булһа шин, шунда баҫып, күкрәгеңдән ташып сыгып килгән шатлығыңа сыҙай алмай, ҡысҡырып йырлап ебәр ине.

Пн гевө теләмәй тойғоларға бай кеше күңеле?! Ә бит бына ошондай хөрлөккә ашҡынып тороусы йөрәкле меңәрләгән кешеләр бөгөн һалҡын, бысраҡ, ҡараңғы казармаларҙа, зиндандағы шикелле, яфа спғәләр; улар хәҙергә уҙ--ҙәрепә прек алыр осон көсһөҙҙәр, шуға ситлектәге көслө йыртҡыс шикелле, тештәрен шығырҙаталар. Әйтерһең дә, уларҙың өмөттәре, кешелек хыялдары, ынтылыштары казарманың бысраҡ таш иҙәненә һалып, аяуһыҙ мыҫҡыл итеп тапала. Быпы мипут һайын тойоп тороуҙан иорәгең һулҡылдап һыҙлай, ҡап тамырҙарыңа ағыу югерә һымаҡ. Был мәлдәрҙә кешеләр бөтә допъяга, хатта үҙҙәрено яҡтылыҡ биргән ҡояшҡа, айға ла асыулылар.

Бына ошондай ялҡытҡыс копдәрҙең береһендә көтмәгәндә геиә ишек алдына сыгып, теҙелергә команда бирҙеләр. Һалдаттар, тревога сигналы булғандағы шикелле, дәррәү сыгып югерҙеләр, бер-береһен тапаттылар, ҡыҫылып, ишеккә тығылышып, пн ары, пи бире китә алмай торҙолар. Ситтән ҡаран торғанда, был күренеш хас та янғындан ҡотолорға ашығыусыларҙы хәтерләтә ине.

Кон болотло һәм йылы ппе, ябалаҡлап ҡар яуа. һоро һалдат сафтары оҙаҡламай ҡар менән ҡапланды, улар көслө ел иҫеп китһә, тирә-яҡҡа 1шбелеп, бөтә нәмәне күмеп китерлек корт өйөмдәре булып күрепә башланылар.

гадэй?ер б'р °ф,"1Ср сы,'ып ^ » — Частәре Коньяҡ һәм Көнбайыш фронттарҙа булмя

™45Г»Гдаргэ ун **“ ■“ ™

Колонна икегә айырылды.

та һ™^ГГДа 'КаЛДЫМ’ С0НКИ минеҢ часем ошо фронт-та пуғыша булырға тейеш ппе.

Команда үтәлгәс, офицер былай тине:

- Частәре оьшда булмаған түбәнге чиндәрҙән марше-Г ә“ДаР ТӨ?0ЛОП’ айыРЬЩ дивизияларға ебәрелә-ггайтарыласа? ** "" ФрМта    П    "»™р™

Ььгл хәоәр мине бик һойондөрҙо, мин еңел тын аттым үрше-тирәмдәғе һалдаттарға күҙ һалырға тотондом Лбез-3 ң днвн.тияныкылар юҡмы икән, тнем. Частә ҡалған ип

-ГРГе ТЩТК күрге килеҮ телоге тыуҙы Бәлки ВИК0ВЛ1НДРИ.Т, Байғужа һәм Иртуғанов һаман да элекке голкьюыҙҙалыр. Улар .менән осрашыу ҡайһылай ҡыуаныс ЛЫ булыр! Мин уларға Петроградта һәм Мәскәүҙә к\ргәп'

ШшиТ бтөРпгоГт ДО цӨ?ЛӘрМеН- Е,ггеРәк тә Надеждтщ хаҡында топсобөрәк һоиләрмен, унан ишеткәнпәпемгт

түкмәй-сәсмәй иптәштәремә лә ишеттерермен. Алд;ш уҡ

дә Надеждинде мин ]“

Беҙҙең дивизияның Ровно ҡалаһынан ҡырҡ биш саҡ-

тнГ ғн һ1ДЙ ИКӘПС моглүм бУлДы. Унда ебәреләсәк һалдаттар уп һигеҙ кеше йыйылды, һәм беҙҙе бер өлкән унтеп-

тылар.Р еТӘКСеЛеГеИДӨ иртӘИ иРтүк йәйәүләп шунда оҙат-

йонсоу, ҡуйы томанлы ние, шуга күрә лә тирә-яҡта, ы бөтә нәмә лә беҙгә серле һәм ят күренә, һоро томан Р™Т ҡагшл/ьша алдыбыҙга килеп баҫҡан ағастар бик

Гп тытт ЛЫП Т0И0Ла- ЪаРигыбы^га һирәк кенә осраған һыбайлылар күҙ күрмәгән, ҡолаҡ ишетмәгән илдәрҙән ктә-

зен һымяҡЛуР У“аН Ҡ°- <>СҠ0С яман эйәрҙәр кплтерәләр-ҙср һымаҡ. Урмандар, нөҙҙәрен йәмерәптеп, тын торалар

|',1Г “• '“«■ *> «"™Р. төоһеҙ диңгеҙ,эр си™ саҡлы һуҙылып киткәндәрҙер кеүек.

Беҙ уҙ иркебеҙгә ҡуйылған һалдаттар, ҡабаланмай гы-

330

итәбеГупмяГ¹'^ КҮЦеЛебеҘГӘ 0ҠШаһа- шунда туҡтап ял итәбеҙ. N рман ауыҙҙарында туҡтап, зифа буйлы ҡарағайҙар тооөндә һуйҙайып ятып алыуҙар бигерәк тә рәхәт

була. Ятаһың, ҡарағайҙарҙың томанға терелгән остарына ҡарайһың, уларҙың оҙонлоҡтарының күпмерәк булырын хатта тиҙ гепә самалап алып та булмай. Уларҙан да псйегерөк күтәрелеп, тнрә-яҡҡа ҡарап торго килә. Уйсан ҡарағайҙар менән йәнәшләп үҫкән уҫаҡтар яҙ нҡыпла-шыуып хәоәр итәләр. Уларҙың ботаҡтары йәшкелт боролор менән ҡапланған. Тағы ла аҙмы-күпме ваҡыттап ошо боролор ярылыр ҙа уларҙан ыуыҙ кеүек кенә һарғылт йәшел япраҡтар баш күрһәтер. 'Кояштың йән оргөс нурҙарынан һәм шифалы йылы ямғыр тамсыларынан кинәнеп, улар шунда уҡ турығышып үҫеп китерҙәр, талғын ы>ша ел ҡағылғанда ла күңелле ҡыпгтырҙашып, коллө урманға йәм биреп ултырырҙар. Ә хәтәр, көслө елдәрҙә бейек а 1 астарҙың баштары диңгеҙ шикелле тулҡыныр, ҡарт олондар шығырҙап һығылыр... Тәбиғәттең ошондай сәскә атҡан молен тыныслыҡта, шат күңел менән тап бына ошонда котөп алаһы ине, тпгән теләк тыуа.

Ә бсҙ яңынан окоптарға ҡайтып барабыҙ. Кем белә инде, ул тыныс яҙғы көндәрҙе нотоп алыу беҙгә насип булырмы? Бәлки, ул ваҡытта был ағастарҙың баштарынан снаряд Өйөрмәләре осор, мөһабәт ғорур ҡарағай, уҫаҡтарҙы сәрпәкләр, яҙ иркәләре — сабый ғына япраҡтарҙы аяуһыҙ ялҡын һулышы менән отор. Ә шул атастарҙың төптәрендә генә әллә кемдөрҙең гәзпз балаларының ҡәҙерле кәүҙәләре ҡәҙерһеҙләнеп, ҡанһырап ятыр...

Был хәлде күҙ алдына килтереү ҙә ауыр, аяпыс!

УП ТУҒЫҘЫНСЫ БҮЛЕК

Беҙҙең дивизияның штабы Софейка тигән ауылда булып сымы, ә полктар яҡындағы урман араһында ҡаҙылған землянкаларға урынлашҡан. Дивизия штабында беҙҙә бер татар һалдаты ҡаршыланы. Оҙон буйлы, аҡ йөҙлә был егет штабтың шнаре булып сыҡты. Беҙҙең исемлектәрҙе ҡарап сыҡҡас та, ул миңә татар телендә өндәште:

Боҙ мосолман кешеһе икәнһегеҙ ҙә. Ҡайһы яҡтарҙан булаһьггыҙ?

—    Сама р губернаһынан.

—    Яҡташ тип әйтерлек икән.

—    Ә һеҙ үҙегеҙ ҡайҙан?

331

—    Татарстандан.

Беҙ шунда уҡ бер-беребеҙҙе яҡын күрә башланыҡ. Ул мине каптинармусҡа алып барып, тейешле аҙыҡты алышып бирҙе лә шунан үҙенең землянкаһына сәй әсергә алып ҡайтты. Беҙ уның менән оҙаҡ һөйләшен ултырҙыҡ. Ул миңә фронт хәлдәреп һөйләне, мин уны Мәскәү яңылыҡтары менән таныштырҙым.

Абдулла Хәсәнов тигән был егет бер ҡарт уҡытыусының улы булын сыҡты. Ул рус мәктәбендә лә уҡыган, ә һуғыш алдынан гына Ырымбурҙа «Хөсәшшә» мәҙрәсәһенә ингән, тик уны тамамларга елгәрмәгән, 1914 йылда һалдатҡа алынған. Бер йыл самаһы фронтта рота пнеаре булып йорогән, шунан бына дивизия штабына эләккән.

Хәсәновтың тауышы көслө түгел, әммә бик яғымлы. Бәлки, ул атаһының һөйләү рәүешенә ғәҙәтләнеп алғандыр; уҡытыусылар шикелле, асыҡ, ышандырырлыҡ итен һәйләшә, шуға ла һинең иғтибарыңды шунда уҡ биләп ала. Уның менән әңгәмәлә миңә айырыуса уның офнңер-ҙәрҙән ишетеп ҡалған һүҙҙәре тәьҫир итте:

—    Мин штаб офнцерҙәренең һөйләшеүенә һәр ваҡыт ҡолаҡ һалам. Улар һугьпп хаҡында ла, батша тәхете тураһында ла дөм икепсе торлө һөйләй башланылар. Уларҙың һүҙҙәрепә ҡарағанда, Петроградта эшселәр араһында көслө хәрәкәт башланған, батша тәхете бпк ныҡ ҡаҡшағанға оҡшай. Распутиндең үлтерелеүе ишетелгәс, офицерҙар был темаға айырыуса күберәк һөйләшә башланылар. Улар араһында хәҙер көн һайын ошо хаҡта ҡыҙыу бәхәстәр сыға ла китә, яңы, бик ҡыҙыҡлы фекерҙәр әйтеп ташлайҙар. Командование хәҙер бик ауыр хәл кисерә, һуғыш оҙаҡҡа һуҙыла алмаҫ, ахыры. Мәскәүҙә булған хәлдәр тураһында һеҙ һөйләгәндәр ҙә тап бына шуны раҫлай.

Хәсәновтың ваҡытын күп алмаҫ өсөн китергә булдым һәм был хаҡта уға әйттем.

—    Юҡ, гоҡ, мнц тәүлек буйы дежурҙа торҙом. Хәҙер ваҡытым бар, — тип мппе тынысландырырға ашыҡты ул.

Бынан һуң шунда уҡ ҡына ҡуҙғалып тороп китеү уңайһыҙ ине. Мин үҙебеҙҙең часть хаҡында әйттем, упда иптәштәрем барлығын белдерҙем, фамилияларын да атаным.

Хәсәновтың ҙур һоро күҙҙәре киң булып асылды.

—    О-о, мин уларҙың береһеп беләм бит, — тино ул ихлас ҡына. — Ул беҙҙең штабта телефонист.

332

—    Ҡайҙа ул? — тнп ҡысҡырып, урыпымдап һикереп торғанымды ла һиҙмәй ҡалдым.

Ул кпсә дежурҙа булғайпы, бөгон ял итә торғандыр.

Йөрәгем ярһып тибергә кереште, мин йәһәт кенә ишек янына барып еттем. Минең бик ныҡ тулҡынлапганымды күреп, Хәсәнов башҡаса тотмаҫҡа булды, һәм үҙе лә минең, артымса урынынан ҡуҙғалды.

Пеҙ тышҡа сыҡҡас, ул бер землянкаға төртоп күрһәтте:

—    Элемтәселәр ана тегендә тора.

Мин Хәсәновҡа ҡулымды йәһәтерәк биреп күрештем дә тиҙерәк теге землянкаға табан ашыҡтым. Ашығыуым-дан хатта яңы дуҫыма һыйы өсөн рәхмәт әйтергә лә онотҡанмын. Еыгаса һуғыштың ботә әсеһен-сөсоһон бергә та-тыгап дуҫтарымды тиҙерәк барып күрергә ашҡыныу минең аяҡтарыма бығаса күрелмәгән тиҙлек бирҙе. Уларға һөйләргә тнгап яңылыҡтар, снаряд әсенә һалынған дары кеүек, күкрәгемде шартлатырға теләгәндәй пне. Йөрәгем иптәштәремде һагыныуҙан атлығып сығырҙай булып дөпөлдәй, бөтә донъяның ҡайгы-хәсрәттәре хәҙер минең осон юҡҡа сыҡҡайны. Гүйә, миңә ҡанаттар үҫкәи дә, улар мине бейек-бейектәргә күтәрен осороп алып баралар...

Күрһәтелгән землянка янына яҡынлашҡанда, уның ишегенән ҡулына котелок тотҡан Индрил үҙе сыгып кплә ине. Ул миңә, тере кеше булып түгел, ниңәлер, бер күреүҙә, хыялымда йөрөгән һын һымаҡ ҡына булып тойолдо. Мин телдән яҙҙым, күҙҙәремде томан баҫты, һәм, ҡаҡҡан багаяа һымаҡ, баҫҡан урынымда ҡатып ҡалдым.

Мипе күргәс, Индрил дә, нисектер, алга һонолдо ла, үҙ күҙҙәренә ышанмаған кеше шикелле, туҡтаны.

Икебеҙ ҙә өндәшмәйбеҙ.

—    Күҙемә күренәһеңме әллә?! — тине ул, ахыр килеп.

—    Индрил! — тип ҡысҡырып ебәрҙем мин, бөтөнләй ят тауыш менән.

Индрилдең ҡулынан котелогы шылтырап ергә төшөп китте, һәм уның оҙон ҡулдары мине ҡармап ҡосаҡлап алды.

—    Күҙҙәремә ышанмайым. Булат, ысынлап та, был һинме?!

Индрил, ҡосаҡлаған койөнсә, мине землянкаға алып инде, һәм беҙ унда, әйтер һүҙ тапмағандай, бер-беребеҙгә ҡарашып оҙаҡ торҙоҡ. Ҡапыл осрашыу икебеҙҙең дә һушыбыҙҙы алғайны, икебеҙ ҙә нимәнән һүҙ башларга белмәйбеҙ.

—    Мпп хәҙер сәй ҡайнатып килтерәйем. Шунан туптансы һөйләшербеҙ, — тине Индрил, ахыр килеп. — Ой, һағындыҡ та һуң һине, Булат! һиңә һөйләр һүҙҙәребеҙ ҙә күбәйҙе.

Ул ашығын землянканан сығып китте. Көслө тулҡынланыуҙан миңә эҫе булып киткәндән булды, маңлайымдан тирҙәр бәреп сыҡты.

һалам түшәлгән иҙәндә ике һалдат нән белмәй йоҡлай; күрәһең, дежурҙан ҡайтҡандарҙыр. Мин уларға диҡҡәт мепәнерәк ҡараным, тик йөҙҙәре тапыш булмай сыҡты. Шулай булһа ла, Индрил менән бергә йәшәгәс, улар миңә бик яҡын кешеләр булып тойолдо. Уларҙы тиҙерәк уятҡым, яҡындан танышҡым килде, тик бигерәк рәхәтләнеп йоҡлайҙар шул. Арығандарҙыр. Мин дә шаҡтай йонсоғанмын, ахырыһы, Индрил сәй ҡайнатып йөрөгән арала, йоҡом килә башланы. Күҙ ҡабаҡтарым ауырая, тәнем рәхәт кенә иттереп ойой һәм күҙ алдымда окоп стеналарына һөйәлеп йоҡлаған һалдаттар күренә башланы.

—    Бына сәй ҙә әҙер! — Пндрилдең шулай тип ягымлы оидәшеүо мине һиҫкәндереп ебәрҙе.

Индрил сәй урыны әҙерләгән арала млн сисендем дә уға ҡаршы ултырып, дуҫымдың йөҙөнә ентекләберәк ҡарайым. Ул, ни эшләптер, ныҡ ҡыйа бирешкән, яңаҡтары ослайған, танауы ҙурайғандай булған, ҡара һоро күҙҙәре эскә батҡан, улар тирәһендә ваҡ ҡына һырҙар барлыҡҡа килгән. Киң маңлайында әүәлгесә бер геиә лә һыр юҡ, һәм ул тағы ла киңәйә тошкөн һымаҡ. Пндрилдең оҫтондә ике күкрәк кеҫәле шул уҡ гимнастерка, упы мин танымай буламмы һуң инде, сөпки кеҫәләрен үҙем тегеп биргәйнем. Уларҙың береһенән яҙыу кенәгәһе, икенсеһенән тәмәко ҡағыҙы менән ҡәләм башы күренеп тора.

Пндрилдең кеҫәләре ҡыҙыҡ ҡына хәтирәпе иҫкә тө-шөрҙо. Ғәҙәттә һалдат гимнастеркаларының кеҫәһе булмай, кеҫәләр офицер гимнастеркаларына ғына тегелә. Бер мәл беҙҙең ротаға кеҫәле гимнастерка кейгән бер һалдат килде. Унан күрмәксе, һалдаттар гимнастеркаларына үҙ ҡулдары менән кеҫә тегә башланылар. Белер-белмәҫ ҡул менән, оҫтәүенә, йә ҡара, йә аҡ еп менән тегелгән кеҫәләр бик йәмһеҙ күренә ине. Мин кеҫә тегеүҙә барыһынан да оҫта булып сыҡтым. Әлбиттә, был ваҡ эш ине, ул бик күп ваҡытты ала, шулай ҙа минең теккән кеҫәләр оҫта тегенсенекенән ҡалышһалар ҙа, аҙ гына ҡалышаларҙыр. Шулай итеп, мин ротабыҙҙа кеҫә тегеү буйынса мәшһүр оҫта бу-

335

лып дан алдым. Ялда ваҡытта мине заказдар менән күмеп ташлапылар. Эш өсөи бер әсмүхәме шупда, ярты әсмухәмо тәмәке алгас, мин ул заказдарҙы бик ҙур әүәҫлек менән еренә еткереп башҡарам. Бер талап ваҡыттан инде, беҙҙең ротаның ғына түгел, тотош батальондың һалдаттары, кеҫәле гимнастеркалар кейеп, ҡупшыланып йорой башланылар.

Шул шөголом пҫкә тошоп, мин үҙалдына көлөп ебәрҙем. Ашарға әҙерләп булашҡан Индрил көлоүемдө уҙепэ ҡабул итте:

—    Минең аштап көләһеңме әллә? Күрәһең, лазарет-тәрҙә һеҙҙе хап һыйьшда тотҡандарҙыр. Белеп тор, беҙҙә ундайҙар тәтемәйәсәк.

—    Юҡ, мпп, үҙем теккән кеҫәләр иҫемә төшоп, колеп ебәрҙем.

—    Әй, шулаймы пи! Мин был гимнастерканы һинең тоҫоң итеп һаҡланым. Уға ҡараған һайын, һине һағындым, — тине Нидрнл һәм үҙе лә кеҫәләренә көлөмһорәп ҡарап ҡуйҙы.

Мил һүҙҙе икенсегә борорға тырыштым.

—    Йә, тиҙерәк бүтән дуҫтар хаҡында һөйлән һал ннде. Нн хәлдә улар? Иҫәндәрме?

—    Мин дә, пн эшләп был һаман һорашмай тора икән, иш уйлай башлағайным инде. Новиков полк штабында телефонист булып тора, ә Байгужа обозга күсте. Уның эш хәҙер рәхәт. Иртугаиов хәҙер фельдфебель бульга алды. Уны тағы ла Георгин тәреһе менәп бүләкләнеләр.

—    Нимә осоп?

—    һуғыш барғанда, офицорҙәрҙе атҡаны осон.

—    Нисек улан?

—    Ул шундай кеше ннде, ҡойроғона баҫыуы ҡыйып.

—    Улайһа, ул хәҙер һеҙҙең менәп түгелме ни?

—    Юҡ, уның беҙҙән киткәне юҡ, уҙ эшен башҡарып йорой.

Уның һуңғы һүҙҙәренең мәғәнәһең аңламай, уйға ҡалдым. «Фельдфебель булды. Георгий тәреһе алды. һуң бит ул тәреләрҙе һуғышта күрһәткән айырыуса батырлыҡтар өсөн генә бирәләр».

Минең аптырауымды күреп, Индрил ялғап алып китте:

—    Иртуганов тураһында шикләнмә, ул үҙебеҙҙең егет. Ә бына беҙ һине башҡаса фронтҡа әйләнеп ҡайтмаҫһың ннде, тип уйлағайныҡ, һинең килеп төшөүең — беҙҙең осон һис көтолмәгән хәл. һпно күреүемә бик тә, бик тә

татмын, әлбиттә, башҡаларыбыҙ ҙа һойоноп бөтә алмаҫтар. Бында хәҙер беҙҙең өсөн эш күп, шулай уҡ төрлө яңылыҡтар ҙа етерлек. Мин хәҙер һинең әйләнеп киле-үецдө телефондан Новиковка хәбәр итәйем, шунан улар югерешеп килеп тә етерҙәр. Барыһын да бергәләшеп һөйләшербеҙ. — Индрил шулай тине лә землянканан ашығып сығып китто.

ЕГЕРМЕНСЕ БҮЛЕК

Быйыл Украинала яҙ башы ҡояшлы һәм йылы булды. Былтыр көҙҙән ҡойолоп, инде яртылаш серегән япраҡтарҙы ҡалҡытып, үләндәр бик иртә баш ҡалҡытты. Яңы ғына сыҡҡан матур үләндәргә аяҡ меяән баҫып йөрөү ҙә йәл. Йәш үләндәр ҡояшҡа ҡарап һөйөнөп, уға ҡулдарын һуҙған сабый балаларҙы хәтерләтәләр. Уларҙың ҡыуаныслы матур тормошо алда әле. Улар, көнгә тартылып, үҫеп китерҙәр, ҡалын йәшел келәм булып ерҙе ҡанларҙар, төрло төҫтәге матур сәскәләр атырҙар, тәгәрәшеп еләктәр бешер.

— Быйыл яҙ иртәләне, — тиҙәр украин крәҫтиәндәре, гөлтләп килеп сыҡҡан үләнгә ҡарап, тунап ҡараштарып фронт яғына төбәйҙәр ҙо тәрәп көрһөнөп ҡуялар. — һуғыш ошо арала ла бөтмәһә, ерҙәребеҙ быйыл да ҡыҫыр ҡалыр индо.

Шундай ҡояшлы көндәрҙең береһендә беҙ, иҫке дуҫтар, йәнә бергә йыйылдыҡ. Был минең өсөн үтә шатлыҡлы бер байрам булды. Новиков, Индрил, Байғужа, Иртуғанов һәм мин ҙур урмандың ситендә, яҙҙың хуш еҫтәрен бөркөп торған ерҙә, ҡояш нурҙарына кинәнеп ятабыҙ, һәр беребеҙҙең йоҙо уйсан һәм етди. Мин Мәскәүҙә үҙем шаһите булған ваҡиғаларҙы әле генә бәйнә-бәйнә һөйләп бөтөрҙөм, дуҫтарым, ишеткәндәренең тәьҫиренә бирелеп, өндәшмәй гепә тәмәкеләрен көйрәтәләр.

Беҙҙең баш особоҙҙа, әллә ниндәй мөғжизәле ҡиәфәттәргә инеп, өрөнко аҡ болоттар ағыла ла ағыла.

Быға тиклем үткән ғүмерен бер ауыҙ һүҙ менән дә телгә алмаған Новиков, ни сәбәп менәндер, бөгөн тап шул хаҡта әүәҫләнеп һүҙгә тотондо, һөйләй башларҙан элек ул аҫтына йәйелгән шинелен ипләберәк йәйеп, салҡан тошон ятты, аҡ болоттарға ҡарап, оҙаҡ-оҙаҡ өндәшмәй уйланды;

337

күрәһең, йәшлек хәтирәләрен берәм-берәм күҙ алдынан үткәреп, барлап сығыуы булғандыр.

—    Эне, дуҫтар, — тпп башланы ул һәлмәк кенә, шунан, беҙҙең иғтибарыбыҙҙы туплар осондор, әҙерәк шым торҙо. — Уҙған ғүмер минең шәптән булманы, артабанғыһын әҙәм рәүешлерәк итеп йәшәге килә. Үткән ғүмерем миңә нимә генә бирҙе? Атайым, бер һыныҡ икмәк эҙләп. Мәскәү янындағы шахталарға кплгәндә, мнцә бары һигеҙ генә йәш ине әле. Э беҙ, уның балалары, ете йән инек. Бына шул тиклем ишле ғаиләнең тамағын туйҙырып ҡара инде! Улар бит, сәүкә балалары кеүек, һары суҡыштарын асын, бер туҡтауһыҙ ашарға таптырып сырылдашып ҡы-па торалар. Быны һөйләп тә тораһы юҡ нпде. Мпц үҙем ун йәшемдән эшләй башланым. Нисәмә шахтала, нисәмә заводта ғына эшләп китергә тура килмәне — бер торло лә һәнәргә энә була алманым. Ун туғыҙ йәшемә хәтлем ҡара эшсе генә булып йөрөнөм. Бер ваҡытта ла юнле эш хаҡы төшөрә алманым, һуғьпн алдынан гына, ярҙамсы булып эшлән, тимерсе һәнәренә өйрәнә башлағайным, шунда уҡ һалдатҡа алдылар. Бьгпа ошонда башты һалырға тура кпл-һә, тимәк, был донъяла бер х'епә рәхәт тә күрмәй киттем тигән һүҙ була инде. Юҡ, шайтан алғыры, йәшәге килә әле, кешеса йәшәге килә! Быға тиклем беҙ йыуаш быҙау инек бит. Э бына һуғыш өйрәтте, күҙҙәребеҙҙә асты... Беренсе мәртәбә осрашҡаныбыҙҙы һэр берегеҙ хәтерләйҙер инде. Э бына Булат бөгөн нимәләр һөйләй? Мәскәүҙә күргәндәрен нисек итеп һөйләп бпрҙе ул! Күҙҙәре тамам асылған егетебеҙҙең!

Индрил шунда үҙенең ҡәҙимге фәлсәфәһенә бирелеп алмай булдыра алманы:

—    Бала ла бнт тыуыу менән аяғына баҫып атлап китмәй. Башта сәңгелдәктә ята, шунан ултыра башлай, ҡур-ҡа-ҡурҡа ғына аяғына баҫа, беренсе аҙымдарын яһан, ә бер аҙҙан ҡараһаң, югереп үк йөрөй. Шулай үҫә бит кеше. Ваҡытында уҡыу эләккән булһа, беҙ барыбыҙ ҙа былай ғына булмаҫ пнек әле.

Индрилдең был һүҙҙәренә бер кем дә айырыуса иғтибар бирмәне. Шуға күрәлер, ахыры, ул үҙе лә фәлсәфәһен артыҡ ҙурға һуҙъш тормай, тынды.

Шунда Иртуганов үҙенең шаҙрараҡ йөҙөп күтәрҙе. Уның тәровдә ултырған ҡара күҙҙәре айырыуса бер төрлө сатҡылар һибеп, йылтырап китте.

—    һугыш — ул ҡанлы уйып, — тип һүҙ башланы Иртуғанов. — Уны бер кем дә яратмай. Тик һуғыштың яҡшы яғы ла бар: унда һинең ҡулыңа ҡорал тотторалар һәм һип унда үҙеңде хужа итеп тояһың. Мылтыҡтан бит кемгә теләйһең — шуға атып була. Быпа мин, әйтәйек, огао впп-товкам мепәп үҙебеҙҙе ғүмер баҡыйына интектергән алпауыт Александровты атып үлтерҙем.

Новиков аптырауынап урынынан ырғып уҡ торҙо.

—    Нисек инде, әллә һип, мылтығыңды алып, ауылыңа ҡайтып килдеңме?

—    Юҡ, ҡайтып килмәнем. Мин уны бында ғына дөмөктөрҙөм, — тип көломһорәпе Иртуганов.

—    Бер пи төшөнмәйем.

—    Беҙҙең батальондың командире капитан Александ-ров беҙҙең ауылдың күршеһендә генә йәшәгән алпауыттың улы ине. Ул татар крәҫтиәпдәреп бик күп мыҫҡыл итте. Мин йәш кенә үҫмер саҡта әле ошо Александров мппе ҡайыш ҡамсыһы мепәп бпк ныҡ птеп ярғайны. Бында осрашҡас, Александров мине таныманы, ә мпп, был ҡәбәхәт йән ҡабаттан үҙ утарына әйләнеп ҡапта алмаясаҡ, тип әсемдән генә аит итеп ҡуйҙым. Көҙгө һөжүмдәрҙец береһендә мин үҙемдең аптымды үтәнем.

—    Шулай домөкторҙом тиһең инде? Молодец! — типө Байғужа. Иртутановҡа һоҡланып ҡарап.

—    Эйе. Хәҙер был яш буйыпса инде минән дә шәберәк оҫта юҡтыр фроптта. һөжүмгә күскән ваҡыттарҙа мпп иң әшәке офиңерҙәрҙе беренсе эшем нтеп юҡҡа сығарам да комапдовапненө үҙ әҫтәмә алам, шулай итеп ҡулдап килгән саралар менән һалдаттарҙы үлемдән һаҡлап алып ҡалырға тырышам.

Быпа ошоларҙы ишеткәс кенә, Иртугановтың нисек итеп фельдфебель чиненө өлгәшкәне һәм Георгий тәреһе менән наградланғаны әҙерәк аңлашыла тошто. Ул — косло ихтыярлы һәм ҡаты характерле командир. Уның үҙ фекере һәм үҙ пландары бар, уларҙы ул, бер нппдәй ҡаршылыҡтар мепәп дә иҫәпләшмәй, тормошҡа ашыра белә, һалдат массаларын да үҙ артынап эйәртә.

—    һәр ҡорал ике яҡлы эш эшләргә мөмкип, — тпп һүҙгә кереште Индрил, һуҡ бармагын һелкеп. — Әйтәйек, быпа һунар мылтығынан кейекте лә үлтереп була; о инде уның мепәп һаҡһыҙ ҡылапһаң, яңылыш үҙеңэ лә атып ҡуйыуың бар. Был бпт ипде бик ябай хәҡиҡәт. Бына Ир-туғановтың һүҙҙәрен тыңлағас, мппең башыма шундай уй

339

килде әле: әгәр ҙө бына һалдаттар үҙҙәренең ҡулындағы ҡоралды үҙҙәренең ихтыяждарын үтәүгә юнәлдерһәлор, ул саҡта бит донъя тетрәткес эш эшләп була. Ә ундай хәлдең булыуы бпк момкин. һалдаттар фронтта күпме иптәштәренең һәлок булғанын пҫтәрепә төшөрорҙәр, әгәр ҙ» һуғыш артабан да дауам итһә, үҙебеҙҙең дә һәләк булыуы-быҙ кон кеүең асыҡ, тип аңдарына килерҙәр. «Нп эшләп һуң әле мин немец һалдатына атам? Уны үҙемә лә атырға ҡотортоп, үҙемә үлем саҡырам?» — тиер улар. Немец һалдаттарының да башында ошо уҡ уйҙар ҡайнамай тип беләһегеҙме 1ш? Әлбиттә, ҡайпан. Бер мәл килеп шундай ҙа хәл булыр әле: бота фронт тарҡалып ботөр, беҙҙең менән командовать иткән офнцерҙәр үҙ һалдаттарының уҡ пуля-лэрелэн ҡасырҙар. Кисә Иртуғанов үҙенең алпауыты Алек-сандровты домөкторгән икән, бөгоп, иртәгә уны башҡалар ҙа эшләр. Топтәнерок уйлаһаң, бына беҙҙең алда ниндәй тетрәткес хәлдәр булырға тора.

Ипдрилдец маңлайына эре тир тамсылары бәреп сыҡты, ул йыш-йыш тын ала, хатта һөйләүенэн сәсәп туҡтағандай булды.

Новиков уға ҡаран көлөп ебәрҙе.

— Әгәр мин армия менән командовать пткөп булһам, уны бер ергә йыйьгр инем дә. Индрил, һине тотош армия алдында сығып нотоҡ һөйләргә ҡушыр инем. Беҙҙең алда һөйләгәндә гепә лә әле, ҡара тирҙәрең сыҡты, ө бына тотош армпя алдында һөйләһәң, һуштан яҙып йығылыр инең, моғайын.

■— һөйләргә минең генә көсөм етмәҫтәй булһа, башҡалар ярҙам итер. Бары һип командующий булып ал да хәҙер үк армияңды йый.

Төшкө аш ваҡыты етте. Беҙ урындарыбыҙҙан өндәшмәй гепә ҡуҙғалдыҡ та землянкаларыбыҙға ҡарай атланыҡ. Беҙҙең кәйефтәребеҙ күтәренке ппе, ниндәйҙер бик үк асыҡ та булып етмәгән яҡты өмөт менән атланыҡ беҙ.

ЕГЕРМЕ БЕРЕПСЕ БҮЛЕК

Мине дивизия штабында элемтә командаһында ҡалдырҙылар. Хәҙер мин Индрил менән бергә йәшәйем. Кон һайын Хәсәнов Абдулла менән күрешәм. Ул минең менән шаҡтай ныҡ дуҫлашып алды, тик, шщәлер, минең дуҫтарым менән борсағы бик бешеп етмәй. Мин уларҙы маҡтап һөйләргә тотонһам, Абдулла теләр-теләмәҫ кенә тыңлай ҙа

һүҙҙе йәһәтерәк икенсегә борорға тырыша. Хәсәнов татар-милләтенең яҙмышы һәм уның ҙур эшмәкәрҙәре хаҡында айырыуса йыш һәм ҙур ихтирам менән һөйләй. Лакня уның был фекерҙәре мицә сәйерерәк тойола.

—    Әгор татар милләте айырым дәүләт төҙөп ебәрһә, ул Көнсығышта нң көслө дәүләт булыр ине. Консыгыш промышленносе һәм сауҙаһы тотош уның ҡулында булыр ине, — ти ул.

Был фекерҙәр минең осон ят һәм аңлайышһыҙ. Этәр ннде ошо фекерҙәр мәҙрәсәлә, берәй дәрестә һөйләнһәләр, уларҙың асылына тошөпоргэ тырышҡан булыр инең; ө-бында, фронт шарттарында, мостәкпл татар дәүләте тураһында һүҙ алып барыу — миңә һаташыу кеүек тойола.

Хәсәнов ошондай фәлсәфәһенә бирелеп китһә, мин һүҙһеҙ ҡалам һәм ҡулыма эләккән беренсе әйберҙе йомарларға тотонам, ҡайһы берҙә, хатта, йоҡомһорап, күҙҙәремде йомам. Тәмлон-тәмлән хыялдарын бнк оҙаҡ һөйләгәндән һуң, ул, мпнед ҡарашымды белергә теләптер, ахыры, һорау бирә:

—    Ә был хаҡта һип инмә уйлайһың?

—    Әллә, — тнм мин, был мәсьәлә хаҡында башымда бор генә уй ҙа булмағас. Минең был мәсьәләгә бер ҙә п сем китмәгәнгә Хәсәновтың бнк йыҡ кәйефе ҡырыла. Ул, ҡулдары ҡалтырала-ҡалтырана, тәмәке тороп тоҡандыра ла,, берәй мөһим эш тапҡан булып, янымдан китергә ашыға.

Бына шулай гелән гспә Хәсәнов менән бик йылы осрашабыҙ ҙа күңелһеҙ айырылышабыҙ.

Башта ул мине үҙенең бнк һөйкөмлө тышҡы ҡиәфәте менән үҙеиә ылыҡтырғайны, характере лә һәйбәт кеүек, һугыш тураһында һөйләгәндәре лә — тап беҙҙеке һымаҡ; тик. бына Консыгышты тотош яулан алырга тейеш булған хыяли татар дәүләте тураһында һөйләй башланымы — ул мицә ят кеше булын тойола башлан, үҙенән биҙҙерә.

Бэлкн, Хәсәнов мәҙрәсәлә яҡшы уҡытыусы булын та иҫәпләнгәндер. Тик фронтта һәм башҡа урындарҙа һуғышты туҡтатып, ботә халыҡтарға тйң азатлыҡ яулан алын бирергә тип һойләшеп, хыял итеп, ҡулдан килгәнсә шуның өсөн көрәшен йөрөгәндә, бындай уҡытыусының һүҙҙәрен тыңлағы килмәй. Рус алпауытын — татар алпауыты менән, рус батшаһын татар батшаһы менән алыштырыуҙан ни файҙа? Уның осои көрәшеп тороуҙан ин мәғәнә?

Шуга ла миңә Новиков һәм Индрил дуҫтарымдың һүҙҙәре ғәзпзерәк, йөрәгемә ятымлыраҡ. Улар барса һалдаттарҙың да теләген сағылдыра шул. Бөтә халыҡтар осон дә тиң азатлыҡ!

Мин бөгөн, телефон аппараты янына дежурлыҡҡа баҫып, Ипдрнлде алмаштырҙым. Китер алдынан дуҫым миңә бышылдап ҡына бер яңылыҡ әйтте:

—    Бөгөп корпус штабы менән дивизия штабы араһында ниндәйҙер йәшерен һөйләшеүҙәр булды. Генерал Кучин барлыҡ полктарҙа ла офицерҙәрҙең кәңәшмәһен уҙғарырға бойороҡ бирҙе. Күрәһең, ҡайҙалыр бола һымаҡ нәмәләр башланғандыр, һин бөгөп бында бөтә һүҙҙәргә лә ҡолаҡ һалып тор, һуңынан беҙгә лә еткерерһең,— тнпе ул.

Ул киткәс, мин ҡолағымды телефон трубкаһынан айырмаҫ булдым. Тик гәҙәттәгесә полк штабтарынан төрлө сводкалар, фронттағы хәлдәр тураһында хәбәрҙәр һәм метеорологик белешмәләр генэ бирен торҙолар. Ә минең, ниндәйҙер гәҙәттән тыш мөһим хәбәрҙәр ишетергә тип, күңелем үрһәләнә. Дауыллы йәшен көткәндәге һымаҡ, һағайтып, болоҡһотоп тора. Мпп көсоргәпеп көтәм, телән көтәм — бына-бына күңел тетрәткес хәбәр ишетәлер. Бына хәҙер мин көткән һүҙҙәр күктәр күкрәүе булын яңғырап китерҙәр, уларҙы яҡшыраҡ ишетеп ҡалыр осоп кешеләр тау баштарына ябырылып менер, һуғыш бөтөнләй онотолор, бөтә йыһан шатлыҡ ауаздары менән тулыр һымаҡ...

Миңә аш килтерҙеләр, ләкип бер ҙә ашағы килмәй. Уның урыыыпа бер туҡтауһыҙ һыу әсәм дә тәмәке тартам. Йөрәгем дөп-дөп тибә, күңелем үрһәләнеп, ҡайҙалыр — кешеләр күмәкләшеп шау-шыу килеп шат йәшәгән ергә барырға, унда барыһы менән бергәләп йырларға, бейергә өндәп тора.

Полк штабынан Новиков шылтыратты. Ул дежурҙа түгел икән, бары минең хәлде һорашыр өсон гснә телефон яныпа килгән.

—    Йә, хәлдәрең шгсек? — тип һораны ул.

—    Бер көйо, ултырам бына.

—    Ниңәлер эс боша. Ялдамын, ә йоҡо алмай.

—    Мпп дә шул хәлдәмен.

—    Бер-бер күңелһеҙ пәмә ишеттеңме әллә?

—    Юҡ.

—    Әллә ниндәй имеш-мимеш йөрөй. Асығын гына берәү ҙә белмәй.

342

—    Бында ла шулай.

—    Ярай, иртәге тагы һөйләшербеҙ әле.

—    һау бул. Тыныс йоҡо.

Новиков менән һейләшкәндәи һуң, нисектер, тәндәрем таралып төшә башлагандай булды, башымда бер уй ҙа юҡ тоҫлө, һауа тынсыу һәм сиктән тыш дымлы, тын алыуы ауырлашып киткәндәй тойолдо. Тышҡа сығып, ергә һуҙылып ятып, саф һауа һулағы килә, тик телефон янынан бер минутҡа ла китергә ярамай.

Етмәһә, Хәсәнов, штабта эщен бөтөргәс, эргәмә яйлап, йәйелеп кплеп ултырҙы ла нәпә шул ярты донъяны бплән алырға тейеш булған татар дәүләте хаҡындағы хыяли фәлсәфәһен һатырға кереште, һуғыш һәм батша хөкүмәте хаҡында ул, беҙ уйлағанса уҡ, дороҫ һәм етди фекер йөро-тә. Әммә артабан фекерҙәре дом икенсе яҡҡа салыулап сыға ла китә. Сыңғыҙ хан яуҙарын ауыҙ һыуҙарын ағыҙып маҡтай. Ырымбурҙа сыға торған «Ваҡыт» газетаһын күктәргә күтәрергә керешә, Рәмиев, Әхмәт Хөсәинов кеүек татар байҙарын алла дәрәжәһенә күтәрә. Бәлки, ысынлап та, улар бай ҙа, мәҙәни, ҙур ҙа кешеләрҙер, ләкнп нн эшләп һуң әле улар минең, фронттарҙа үлем котоп, сиктән сығып йонсоп йорогәы һалдаттың ғорурлығы, яҡыны булырға тейеш, ниңә мип уларға табынырға тейеш? Шәп кешеләр булғас, ниңә улар ошонда — окоптарҙа түгел, беҙҙең менән бар михнәттәрҙе уртаҡлашмай, унда үҙ байлыҡтарын арттырып, ҡорһаҡтарына май бөрҙөроп яталар? Иртуганов атып үлтергән Алексапдров алпауыттан улар нимәләре менән артыҡ? Ниңә мин уларҙың батша урыны-па ултырыуы осон көрәшергә тейеш?

Хәсәнов һеләгәйҙәрен ағыҙып, сурытып маҡтаған әлеге татар байҙары, миңә ҡалһа, моғайын, беҙҙең ауыл Хафиз хажи кеүектәрҙер. Ул үҙе лә һуғышҡа барманы, малайҙарын, туған-тыумасаһын да мобилизациянан ҡотҡарып алын ҡалды. Хафиз хажи — тирә-яҡта даны сыҡҡан иң бап кешеләрҙең береһе. Ул гел ғепә Ырымбур, Ҡазан байҙары менән әшнәлек итә, банкылар менән генә эш йо-ротә. Мнн уның ауылдашы булһам да, икебеҙ бер үк телдә һөйләшһәк тә, уның теле барыбер миңә аңлайышлы түгел. Уның йортонда миңә бөтөнләй ят булған тормош хоком һөрә, унда беҙ — фәҡирҙәр осоп аңлайышлы булмағап нәмәләр хаҡыпда һөйләшәләр, беҙ уйлағанға ҡапма-ҡаршы фекер йөрөтәләр, аҙым һайын беҙҙе мыҫҡыллайҙар. Хафиз хажиҙең ағаһы Абдрахман старшина, нмештер, хатта бат-

343

■шапың үҙендә ҡунаҡта булган, тип һөйләйҙәр. Был, әлбиттә, әкиәт. Хәсәнов һойлэгәпдәрҙең, ул теләгәндәрҙең барыһы ла шундай уҡ әкиәт. Тик ул тул әкиәткә ышанып, шул әкиәтп хыялының тормошҡа атырына мөкиббән инанып һойлән. Фропттарҙа ыҙа сиккән, күнме ҡандар ҡойған һалдаттың пң ҙур теләге ошо ҡәһәрле һуғыштан тиҙерәк ҡотолоу, тулы азатлыҡ алыу хыялы булғанда, беҙҙең осом ят булған шул байҙарга маҡтау йырлау бары нәфрәтте гепә арттыра. Хәсәновты баштараҡ яҡын күреүем хәҙер индә уга ҡарата асыуға әйләндо.

Мин шунда һпҫкәнеп киттем. Полктарға еткерер осон комапдованиенең телефонограммаһын килтереп бирҙеләр. Бына нәмә яҙылғайны унда:

«Бота полк, батальон, рота командирҙэренә.

Баш командование штабынан шуны тәҡдим итәләр: түбәиго дппдор мопоп могөмәлэ итеүҙә һаҡ булырға. Был бойороҡтоң мәғәнәһе хаҡында оҫтәмә рәүештә йәшерен пакеттар меиән хәбәр ителер. Аң сулығыҙ.

Дивизия начальнпго генерал-майор КУЧИН».

Телефонограмманың йөкмәткеһе мөпоп тапьппып сыҡҡас, мнн һәр полк штабьша шылтыратып, телефонограмма ҡабул итергә әҙерләнергә ҡушып сыҡтым. Барыһына ла бер юлы әйтеп яҙҙырырға тотондом:

«...түбәнге чипдәр менән мөғәмәлә птеүҙә һаҡ булырга».

Был һүҙҙәрҙе әйтеүгә, күрәһең, барыһы ла 'аптыран ҡалдылар. Берәүһе ҡайтарып һораиы:

—    «Түбәиго чпндэр менән мөғәмәлә итеүҙә һаҡ булырға». Дороҫ яҙғанмынмы?

—    Дөрөҫ.

Шунда мин трубканан:

—    Ҡара әле, һин упда шаярыуыңды ташла! — тигән хырылдауыҡ тауыш ишеттем.

—    Нимә әйтәләр — шуны яҙығыҙ! — тип ҡоро ғына итеп оҙҙом до артабаи әйтеп тора башланым.

Башҡаса төпсөнөүсе булманы, мнн тапшырыуҙы дауам иттем. Телефонограмма бирелеп бөткәс, трубкала төрло ерҙән бышылдашыуҙар, шым ғына шырҡ-шырҡ килеүҙәр ишетелеп торҙо. Мин телефонограмманы ҡабул итеүселәрҙең фамилияларын һорашып сыҡтым, һуңғы булып Новиков яуап бирҙе һәм тулҡынланған тауыш менән һоҫалы:

—    һпп ысып телефонограмма бирҙеңме әллә шаяраһыңмы? Минең башҡа һыйып ботмәй әле был. Быпда иимә лә булһа бар, тоҡтомалдай булмаҫ, һиы, могайып, а йыш ып беләһеңдер әле, ә? Әйт ипде!

—    Юҡ, дуҫҡай, телефонограммадагынап башҡа, бер, пи ҙә белмәйем.

Тагы бьипылдашыуҙар. Берәү ҙә трубкаларын һалын ҡуйырга ашыҡмай, мппоң тагы ла берәй пәмә өҫтәп әйтеүемде көтәләр булһа кәрәк.

Беҙҙең дивизия был мәлдә алғы һыҙыҡта булмағанға күрә, төйгө сәғәт ун пкеиән һуң телефонда һөйләшеүҙәр, туҡтатыла. Бик һирәк кенә мөһим оперативпый сводкалар ҡабул итергә тура килә. Хатта сәғәт иртәнге биштәргә тиклем ятып йоҡлап торорға ла мөмкин була. Ләкин боғоп ҡабул ителгән һуңғы телефонограмма минең йоҡомдо тамам ҡасырҙы. Уны тапшырып бөткәс, мин үҙемдә юлға сығырға әҙерләнгән кеше кеүек тоя башланым; ҡайҙалыр ашығам, ә ҡайҙа ашыҡҡанымды үҙем дә белмәйем. Ащ килтерҙеләр, ул тамағыма аш булып түгел, таш булып бара. Асыҡҡаймын да төҫлө, ә кпндер майы менән әҙерәк сылатылған ҡарабойҙай бутҡаһы алҡымымдан һис үтмәй. Башымдан әлеге телефонограмма һис китмәй. «Тоҡтомалдан бындай телефонограмма бирмәҫтәр». — Мейемдә гел. Новиков әйткәп шул һүҙҙәр ҡымйый. Бик ныҡ йопсоғап-мын шикелле, артығын уйлағы ла килмәй.

Килтерелгән ашты иллә-алла тамамлағас, бер көрөшкә , һыуҙы шабырҙатып эстем дә, ҡулдарым ҡалтыран-ҡалты-ран, тәмәке төроргә тотондом, ҡомһоҙланып тарттым. Бер-ике мәртәбә ҡаты итеп һурғас, баш отоҙорәк эшләй башла -га н шикелле булды. «...Түбәнге чипдәр менән мөғәмәлә нтеуҙә һаҡ булырға...» Хәҙер аңлайышлыраҡ был һүҙҙәр. Моғайын, армияла берәй мөһим үҙгәреш булғандыр; бәлки, тәхеттең берәй мөйөшо кителгәндер... Ә шулай булғанда ла... Артабан эштәр ҡанһылайға китер? Быоыһы, йәнә.. килеп, башҡа һыймай.

Башым тубал кеүек. Бутәпсә бер уй ҙа һыйырлыҡ түгел.

Бар донъя усым тобөндә, мин бар кешене лә күреп торам. Улар ҡуҙғалалар, мейеләрен ҡыбырҙаталар, шатлапа-лар, ҡайғыралар, нимәлер эшләйҙәр, көңгор-ҡаңгыр килеп һойләшәләр, эләгешеп китәләр, һуғышалар, ҡан ҡойошалар. Улар араһында торлоһо бар: бәләкәйҙәре бар, ҙурҙары бар; томаналары бар, ғалимдәре бар; аҡыллылары бар, ах-

34Е

маҡтары бар; сабый кеүек саф күңеллеләре бар, йыландай мәкерлеләре бар... Улар бер-береһен беләләр... Шулай ҙа йәнәш йәшәйҙәр... Ҡайһы берҙә, белмәмешкө һалышып, күҙ йомалар... йыртҡысты таяҡ менән ҡотортоп ырылдат-мауым хәйерлерәк, тип иҫәпләйҙәр... Тик йыртҡыс барыбер уларҙы бер кплеп быуа... Шуга күрә йыртҡысты йэ тәүҙә үк юҡ итергә, йә сптлеккә ябырга кәрәк...

Кисә гепә мпллиопдар осон ҡот осмалы йәшен булған баш командование һалдаттар менән яҡшы мөғәмәлә итергә саҡыра. Тигенгә түгел был. Күрәһең, йыртҡыстың ҡойроғона баҫҡандарҙыр...

ЕГЕРМЕ ИКЕНСЕ БҮЛЕК

Богон көн бигерәк йылы, елдең әҫәре лә юҡ, шундай сыуаҡ, һалдаттар, әйтерһең, туйга йыйыналар: кейемдәрен тырышып-тырышып йыуалар, төймәләрен йылтлатып таҙарталар, йөҙтүбән ятып, ҡәләмдәрен төкорөкләй-төкө-рокләй, хат яҙалар, картуф бешерәләр, сәй ҡайнаталар... Әллә көн матурлығы, әллә башҡа бер сәбәп уларҙың болоҡһоған күңелен күтәргән дә ебәргән. Йөморәйган йөҙлөләрҙе богон күрермен тимә; тик һәр береһе һаҡ һәм етди.

Украина яҙы кешеләрҙең ҡандарын ҡуҙғатҡан, уларҙың күңелен бик ныҡ күтәреп ебәргәп. Ҡояш бейектән тура ҡарай, һәр тарафта шиғрәнэ тынлыҡ. Кешеләр уйсан, кешеләр бөгөн нескә күңелле һәм һаҡ: һүҙҙәр үлсәүле һәм мәғәнәле; кешеләр богөн бер-береһенә айырата иғтибарлы; кешеләр тыныс ҡыйа борсоу, һәр кем үҙ шөголонә бирелгән. һәр кемдең әгае айырым. Уйҙар бер. Яй ғына, тапау төптәренән генә моң сыга башланы. Икенсеһе ҡушылды, өсөнсөһө... Көй таныш та, нимәһе менәндер яңы ла... Бәлки, ул мең мәртәбә йырланған, меңәрләгән дөм иҫке моңдор; тик бөгөн ҡолаҡ ҡына уны яңыса ишетергә яйлашҡан, ахыры... Эйе, тәхеттәр күп, улар кон һайып йәшәй, хөкөм һөрә, ләкин улар көн һайын тетрәмәй, кон һайын кителмәй... Беҙ аңра һарыҡтар көтөүе түгел хәҙер. Ирекле көндән «түбән чипдәргә һаҡ мөғәмәлә...» тигән шәфҡәтте һыгып сығарырһың игелекһеҙ, сырайында миһырбан нуры булмагап батшалыҡтан!

...Әүәлге йыр... Ул аҡрынлап көсәйә... Тик ул һпс тә элеккегә оҡшамаған... корөрәк тә, сафыраҡ та булып көсәйә, хистәр тулҡыны мулыраҡ упда. Бөгөн йырҙа көс

бар, аһәң бар; үлемгә дусар ителгәндәр йырында үлемдә-еңеү ауазы ишетелә башланы, һүҙҙәр ҙә, моң да шул уҡ, тик унда:

—    Мин — кеше! — тигән оран асыҡ ишетелә.

Яҙғы тын иртәлә, ғәҙәттән тыш иртә килгән яҙғы иртәлә, йыр яңғырай. Уның һор ауазынан:

—    Мин — кеше! — ғорур булып ишетелә.

Ябай йыр түгел был, кисә ишеткән ҡәҙимге моң түгел был.

—    Мин — кеше!

Әйтерһең, кеше бары бөгоп генә үҙенең кеше икәнен белеп алгап.

—    Мин — кеше!

һәр кем бөгөн шуны әйтергә теләй, бар донъянан үҙенең кешелек юҡугын таныуҙы даулай. Ул үҙ иркенең, үҙ ихтыярының хужаһы булырға теләп.

Мин бөгөн ауылға хат яҙҙым. Хатымды копверткә һалып, йәбештерер алдынан, уны ҡабат уҡып сыҡтым да уйга ҡалдым. Әүолге хаттарым бик ябай булған икән: иҫәнлек-һаулыҡ, күп-күп сәләм һәм вәссәләм. Йөрәгемде ҡушып яҙған беренсе хатым икән шул быныһы. 13ыга тиклем мин һуғышта күргән ыҙаларҙы хатымда һис тә күрһәтмәҫкә тырыша инем. Ә бөгөн ботә хистәремде, бер тамсыһын ҡалдырмай, хатыма мөлдөрәмә итеп түккәпмеп дә һалғанмын. Уҡып илашырҙар ннде. «һалдаттар тамам хәлдән тайған, миктәгән, уларҙың бар теләге — һуғыштың ботөүе, тыуып-үҫкән илдәргә тиҙерәк таралышыу. Тотоп тыйғыһыҙ теләк менән улар өйҙәренә ҡайтырға ашҡыналар. Тик беҙ ғәзпздәреңезгә, күрәһең, тағы ла бер күркәм яҙҙы окоптарҙа уҙҙырырға наснптер, ә окоптар — ҡан менән тулы һаҙ. Әй ҡәҙерлеләрем, ауыр ҙа һуң һалдат яҙмышы!..» Хатым тотошлай ошондай һүҙҙәр менән тулы ине. Уны ебәрәһеме, юҡмы, тиеп, оҙаҡ баш ваттым. Ахыр сиктә, йыуатыу һүҙҙәре ялғап ҡуйырға тигән уйға килдем: «Оҙаҡ ҡалманы шикелле инде. Ҙур үҙгәрештәр булыр самалы. Уныһын үҙегеҙ ҙә тоя торғанһығыҙҙыр. Шулай булғас, һуғыш, ҡан ҡойош та әллә нигә ырамаҫ. Насип итһә, без меҫкендәрегеҙ ҙә геүләшеп ҡайтын тогаорбөҙ әле. Изге теләктә булығыҙ. Яҙғы һабан туйҙарында бергә булырға яҙһын. Амин...»

347

Хатымды һалын ҡайтып килгәндә, Индрилгә тап булдым. Ул, оҙон боттары менән ҙур-ҙур аҙымлап, миңә ҡаршы ашығып килә ине. Ул бөгөн бик үк ыҫпай түгел, сәсә

9

тырпайған, ә бите йылмайыуҙан пәйелгэп. Миңә тертолә яҙып туҡтағас, ул, башта бер һүҙ ҙә әйтә алмағап тоҫло, тәрәп тын алды; ҡулымды оҙаҡ ебәрмәй ҡат-ҡат ҡыҫты; әйтерһең дә, пнде ппсә йылдар күрешмәй тороп, үлеп һағынышҡанбыҙ.

—    Булат дуҫҡайым, богон ннндәй төштәр күрҙең?

—    Үлгән кеүек йоҡланым. Тот күрергә форсат булманы.

—    Ә мпн телефон аппараты янында саҡ-саҡ аҡылымдан яҙмай ҡалдым.

—    Пи булды ул хәтле?

—    һуц үҙең ишетмәнеңме ни? Донъя тетрәткес хәлдәр булып ята бнт. Петроградта ҙур үҙгәрештәр булырға тейеш. Ни булғанын атап ҡына әйтә алмайым — штабта уны һаман тәрәп сер итеп һаҡларға тырышалар. Богон мпн полктарға бер епсә телефонограмма ебәрҙем. Ни булырын асыҡ ҡына итеп әйтмәйҙәр, әммә офицерҙәрҙе шул үҙгәрештәргә әҙерләйҙәр.

—    Бәлкем, солох булыр?

—    Ул ғына булмаҫ. Ҙурыраҡ нәмә булыр тоҫло Петроградта. Телеграммаларҙың тел тобонә ҡарағанда, тәхет түңкәрелер, ахыры.

—    Әллә батшаны төшөрҙөләрме икән, хоғпһә?

—    Әйтеүе ҡыйын, әммә эштәр шул тирәгә барғанға •оҡшай.

—    Улайһа, һуғыш бөттө тигәп һүҙ бит инде!

Индрил мппең ике ҡулымды ла ҡармап тотоп алып,

ҡаты итеп ҡыҫып һелкте.

—    Әйҙә полкҡа — Новиков янына киттек, — тине ул, дәртләнеп.

—    Киттек.

Индрил Сик шәп атлай, мип уға саҡ-саҡ эйәреп барам. Штаб янында беҙҙең ҡаршыға Хәсәнов тап булды. Ул, мипе туҡтатырға теләп, ҡулы менән ымланы. Моғайьш, бөтә Копсығышты табаны аҫтында тетрәтеп торасаҡ татар ханлығын яңынан ҡайтарыу хаҡындағы хыяли уйҙарын тағы ла бер мәртәбә һөйләргә теле ҡысып торалыр, һуңғы телефонограммалар уны тап бына шуға мөмкинлек тыуыуы менән һөйөндөрәләр.

—    Ваҡытыбыҙ юҡ. Күрәһең бит. ҡабаланабыҙ, — тип ҡысҡырҙым мин уға, артыма әйләнеп. Ул беҙҙе, йөҙөн йә-мерәйтеп, иренен мыҫҡыллы ҡыйшайтып, оҙатып ҡалды.

34*

Мпн үҙемдә гәҙәттәп тыш еңеләйеү һиҙәм, аяҡтарым мппе үҙҙәрепәп-үҙҙәре альш баралар, улар ергә лә теймәгән һымаҡ. Хатта ағастар- ҙа беҙҙең ыңғайға ҡайҙалыр ашығалар төҫлө. Беҙ, йөрәгебеҙҙә урғылған хистәребеҙгә, елкендергес уйҙарыбыҙға ҡолаҡ һалып барғандай, шым гына атлайбыҙ. Юлыбыҙҙа осраған һалдаттар, ылауҙар, һыбайлылар беҙҙең иғтибарыбыҙҙы үҙҙәренә һис йәлеп итә алмайҙар. Тиҙерәк, тиҙерәк дуҫтарыбыҙҙы табып, кү-ңелдәребеҙҙән эркелеп ташып барған яңылыҡтар, уй-тойғоларыбыҙ менәп уртаҡлашҡы килә.

Бөгөн ҡояш та, ҡыҙыулығы мөлдөрәмә артылып барғандай, йылы нурҙары менән ерҙе йомарт ҡойондора. Упың сағыу яҡтылығынан һәм яғымлы иркәләүсәп йылыһынан баштағы уй-хыялдар тағы ла яҡтыраҡ, матурыраҡ-ҡа әйләнә, йәйғорҙай булып үҙенә мауыҡтыра, алга әйҙәй. Шуға ла беҙ, шатлығыбыҙҙы, бәхетебеҙҙе ҡаршыларға барған кешеләрҙәй, талпынып, елкенеп алга атлайбыҙ.

Пкепсе кптан боттө.

Л

ч

П О К М Ә Т К Е һ К

С. Сафуанов. Дауыт Юлтый һәм уның *Ҡан» дилогияһы 5

Беренсе ...................... 14

Икенсе киҫек................... 203

Ю37 Дауыт Юлтый.

Ҡан. Роман. Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте, 1977.

Иллюстрациялар менән.

352 бит.

Ю

0733-345

М 121(03) — 77

56 — 77

С(Баш к)

Романда яҙыусы массаларҙың социалистик революцияға килеү юлдарының оло бер сәхифәһен аса. Унда беренсе бөтә донъя һуғышы фажиғәләренең куңел тетрәткес картиналары, башҡорт ауылы улдарының тормошҡа ҡараштары үҙгәреүе, уларҙа революцион аңдың үҫә барыуы бөтә реаллеге менән һүрәтләнә.

Даут Юлтый

(Юлтыев Даут Исхакович)

КРОВЬ

(на башкирском языке)

Редакторы Р. С. Шаммаса». Художество редакторы Л. Л. Лстрахан-цее. Художиик-сформителе В. Д. Дианон. Техник редакторы Ф. Ғ. Ғәйфуллин. Корректоры Н. Ғ. Каримова

ИБ № 765

Набор!а бирелде 20|1Ү 1977 йыл. Евҫцрга кул ҡуйылды 24)VI 1977 был. Каты? форматы 84x1084,,. Тил. кагнҙы № 3. Шартлы баҫмг таб. 18.48. Учет.-иэд. тай. 18,0. Тиражы 30000 эка. Заказ № 114. Хаҡы 1 һуй 30 тик.

Башҡортостан китап нәшриәте. Өфө-25. Совет урамы, 18. Башкирское кннжное нзтатедьство. Уфа-25. уя. Советскял, 18.

Башҡорт АССР-ы Министрҙар Севетенеи Нәшриәт, полиграфия һэмннтвп сауҙаһы эштәре буйынса иларвлыгыкын Өфа полиграфия комбинаты. Өфе-П, Октябрь проспекте. 2.

Хаҡы 1 һум 30 тин